Cetiosaurus

Z Encyklopedia Dinozaury.com
Skocz do: nawigacja, szukaj

Autor: Korekta:
Marcin Szermański

Tomasz Sokołowski

Łukasz Czepiński

Maciej Ziegler

Krzysztof Lichota

Jakub Starzyński


Cetiosaurus (cetiozaur)
Długość: 16 m*
Masa: 11 t*
Miejsce występowania: Anglia (hrabstwo Oksfordformacja Forest Marble;

Rutland, kamieniołom Great Casterton; formacja Rutland)*

Czas występowania 168,7-164,7 Ma*

środkowa jura (późny bajos – późny baton) *

* Dotyczy jedynie "C". oxoniensis

Systematyka Dinosauria

Saurischia

Sauropodomorpha

Massopoda

Sauropoda

Eusauropoda

Cetiosauridae

Cetiosaurus.jpg

Wstęp

Cetiosaurus to rodzaj prymitywnego zauropoda żyjącego we wczesnej i środkowej jurze na terenie Wielkiej Brytanii. Niektóre szkielety z Maroka również nazwano cetiozaurami, ale zapewne to zupełnie inne zwierzęta. Ze względu na zawiłą systematykę jego licznych gatunków, jest często nazywany "taksonem-workiem" tak, jak inne europejskie dinozaury opisane w XIX wieku: Iguanodon i Megalosaurus.

Historia odkryć i nazewnictwa

Pierwsze szczątki zostały odnalezione w 1825 roku przez Johna Kingdona, lecz nie wiadomo ile szkieletów zostało przez niego odkrytych. Na podstawie tych szczątków Sir Richard Owen – twórca terminu Dinosauria – opublikował po raz pierwszy nazwę Cetiosaurus w 1841 roku, lecz bez podania drugiego (gatunkowego) członu. Na pierwsze gatunki kazał czekać jeden rok: w 1842 roku wydał dwie prace o cetiozaurze. Pierwsza z nich dotyczyła trzech gatunków (wszystkie nomen nudum), a druga czterech, w tym gatunku typowego C. medius (wszystkie nomen dubium). Większość pozostałych gatunków została również opisana jeszcze w XIX wieku (Upchurch i in., 2009). Wydaje się, że wraz z rozwojem paleontologii i większej wiedzy późniejszych (XX-wiecznych) naukowców malał trend klasyfikowania pojedynczych kości do "taksonów-worków", a więc i do cetiozaura.

Pozycja systematyczna

Cetiosaurus na chwilę obecną jest rodzajem nieważnym (nomen dubium). Jest tak z powodu niediagnostyczności gatunku typowego cetiozaura, C. medius. Ponieważ rodzaj podąża za gatunkiem typowym, a więc wszystkie gatunki są uznawane za nieważne. Lecz i bez tego większość z nich była już nomen dubium, a niektóre nomen nudum. Na chwilę obecną 2 gatunki cetiozaura są uznawane za młodsze synonimy innych zauropodów, natomiast kolejne 2 są prawdopodobnie przedstawicielami nie Cetiosauridae, a Diplodocidae i Brachiosauridae, lecz z jakiś powodów są nazywane "cetiozaurami".

Upchurch ze swoimi współpracownikami – Martinem i Taylorem (2009) – zaproponowali program ratunku cetiozaura. Stwierdzili, że inny gatunek ("C". oxoniensis) może być uznany za nowy gatunek typowy. Jego materiał kopalny jest diagnostyczny, choć wcześniej sugerowano możliwość jego taksonomiczną odmienność na poziomie rodzajowym (Upchurch i Martin, 2002). Gdyby ich apel zaakceptował ICZN, to Cetiosaurus oxoniensis nosiłby status nomen conservandum (zachowana nazwa) z historycznych powodów (pierwszy nazwany zauropod w dziejach). Jak się jednak okazuje, cetiozaur nie jest tak naprawdę pierwszym nazwanym zauropodem - wcześniej był już nazwany "Rutellum" i Cardiodon (Delair i Sarjeant, 2002; Taylor, 2010).

Gatunki cetiozaura

C. medius

Lokalizacja: ?

Czas: ?

Materiał kopalny: trzony jedenastu kręgów ogonowych

Gatunek typowy cetiozaura, opisany przez Owena w 1842 roku. Co ciekawe, nie był on zamieszczony w pierwszej publikacji na temat cetiozaura – nieco wcześniej w tym samym roku Sir Richard Owen wydał publikację dotyczącą gatunków: C. epioolithicus, C. giganteus i C. hypoolithicus. Zrobił to jednak na tyle nieudolnie, że wszystkie trzy są traktowane jako nomen nudum. Niestety, C. medius z naukowego punktu widzenia jest nomen dubium, ponieważ jego materiał kopalny nie jest diagnostyczny, co ma wpływ na cały rodzaj Cetiosaurus (Upchurch i Martin, 2002).


C. epioolithicus

Lokalizacja: nieznana

Czas: nieznany

Materiał kopalny: nieznany

Gatunek ten został opublikowany w pierwszym raporcie Owena dotyczącym cetiozaura. Ponieważ nie został właściwie opisany (brak diagnozy, ilustracji szczątków) nie spełnia wymogów formalnego zapisu ICZN, a więc posiada status nomen nudum.


C. giganteus

Lokalizacja: nieznana

Czas: nieznany

Materiał kopalny: nieznany

Gatunek ten (tak jak wcześniejszy) został opublikowany w pierwszym raporcie Owena dotyczącym cetiozaura. Z tego samego powodu posiada także status nomen nudum. Epitet gatunkowy giganteus sugeruje, że być może jego skamieniałe kości były bardzo dużych (w porównaniu do innych gatunków cetiozaura) rozmiarów.


C. hypoolithicus

Lokalizacja: nieznana

Czas: nieznany

Materiał kopalny: nieznany

Kolejny gatunek nazwany przez Owena (1842), który ze względu na niewłaściwe podejście do zapisu od strony formalnej jest traktowany jako nomen nudum (a więc jego nazwa jest nieoficjalna).


C. brachyurus

Lokalizacja: ?

Czas: ?

Materiał kopalny: ?

Gatunek opisany w tym samym opracowaniu co gatunek typowy – C. medius oraz dwa inne: C. brevis i C. longus przez Owena w 1842 roku. Wg Upchurcha i Martina (2002) jest nomen dubium ze względu na materiał kopalny, którego nie cechują cechy diagnostyczne.


C. brevis

Lokalizacja: ?

Czas: ?

Materiał kopalny: kręgi ogonowe

Gatunek ten prawdopodobnie nie ma nic wspólnego z Cetiosauridae, gdyż powinien być zaliczany do Titanosauriformes (Upchurch i Martin, 2002). Wg Upchurcha i in. (2004) jest nomen dubium.


C. longus

Lokalizacja: ?

Czas: ?

Materiał kopalny: kręgi ogonowe

Kolejny gatunek, który wg Upchurcha i Martina (2002) i Upchurcha i in. (2004) jest nomen dubium, ze względu na materiał kopalny, którego nie cechują cechy diagnostyczne. Epitet gatunkowy longus być może sugeruje duże rozmiary (długość) tego zauropoda tak, jak ma to miejsce w przypadku słynnego Diplodocus longus.


C. rugulosus

Gatunek ten to młodszy synonim innego zauropoda opisanego przez Owena – Cardiodon. Znany jedynie z zębów, przez co niemożliwa jest dokładne ustalenie jego pozycji systematycznej (incertae sedis).


C. conybearei

Gatunek ten jest młodszym synonimem innego europejskiego zauropoda, mianowicie Pelorosaurus conybearei.


"C". glymptonensis

Lokalizacja: Anglia (hrabstwo Oksford); formacja Forest Marble

Czas: późny baton (165,6 - 164,7 Ma)

Materiał kopalny: kręgi ogonowe

Wg Upchurcha i in. (2004) jest to nienazwany diplodokid (Diplodocidae). Jest być może potencjalnym bazalnym przedstawicielem tej grupy (Upchurch i Martin, 2002).


"C". oxoniensis

Lokalizacja: Anglia (hrabstwo Oksfordformacja Forest Marble; Rutland, kamieniołom Great Casterton; formacja Rutland).

Czas: środkowa jura (późny bajos – późny baton; 168,7-164,7 Ma)

Materiał kopalny:

Lektotyp: częściowy szkielet dużego osobnika (OUMNH J13605-12613, J13615,-13616, J13619-13688, J13899).

Paralektotypy: pozostałości średniej wielkości osobnika zawierający kawałek płyty (?) mostowej, lewą k. ramienną i udową (OUMNH J13614) i pozostałości małego osobnika reprezentowanego przez łopatkę, k. udową, piszczelową i strzałkową (OUMNH J13617-8, J13780-1).

Przypisany materiał: częściowy szkielet średniej wielkości osobnika (LCM G468.1968) z formacji Rutland (bajos)

Gatunek ten to chyba ostatnia nadzieja na uratowanie rodzaju Cetiosaurus. W związku z orzeczeniem niediagnostyczności C. medius, cały rodzaj (wszystkie gatunki, nawet te potencjalnie ważne) zostałby unieważniony (nomen dubium). Uratowałyby się jedynie młodsze synonimy innych zauropodów, które i tak z racji nie pierwszeństwa nie byłyby traktowane jako ważne. Upchurch i in. (2009) zaproponowali, by uznać ten gatunek jako nomen conservandum, a więc nawet w przypadku unieważnienia gatunku typowego C. medius zachować ważność całego taksonu jako rodzaju. Wynika to z tego, że cetiozaur był (w powszechnej opinii) pierwszym nazwanym zauropodem i szkoda byłoby skreślać z kart nauki ten kawałek historii paleontologii i dinozaurologii.


"C". humerocristatus

Barrett i in. (2010) przenieśli formalnie ten gatunek do nowo utworzonego przez siebie rodzaju Duriatitan. Już wcześniej (Upchurch i Martin, 2002; Upchurch i in., 2004) sugerowane było jego należenie nie do Cetiosauridae, a do Titanosauriformes, a być może nawet do Brachiosauridae. Ostatecznie (Barrett i in., 2010) został uznany za tytanozauriforma.


C. leedsi

Lokalizacja: Anglia (Wyspa Wight – formacja Wessex) / Anglia (hrabstwo Cambridge – Lower Oxford Clay)**

Czas: barrem (130-125 Ma)* / kelowej (164,7-161,2 Ma)**

Materiał kopalny: prawie połowa szkieletu pojedynczego osobnika

- * wg Blows, 1995

- ** wg Upchurch i in., 2004

Ciekawa jest geneza nazewnictwa tego gatunku: pierwotnie był on opisany jako kolejny gatunek Ornithopsis (Hulke, 1887). Woodward (1905) przemianował go do Cetiosaurus. Następnie, dwie dekady później, von Huene (1927) zaliczył go jako kolejny gatunek Cetiosauriscus. Obecnie jednak jako ważną nazwę traktuje się pierwotną – Ornithopsis leedsi. Wg Blowsa (1995) jest to ważny gatunek, lecz być może nawet nie ornitopsa, a nowego rodzaju w obrębie Brachiosauridae; z kolei wg Upchurcha i Martina (2002) jest nomen dubium, ze względu na materiał kopalny, którego nie cechują cechy diagnostyczne. Natomiast Upchurch i in. (2004) uznawają go za młodszy synonim… Cetiosauriscus stewarti.


C. mogrebiensis

Lokalizacja: ?

Czas: ?

Materiał kopalny: liczne fragmenty z kilku(nastu?) osobników

Gatunek ten – mimo pokaźnego materiału kopalnego (jak na cetiozaura) też nie posiada cech diagnostycznych, przez co został uznany przez Upchurcha i in. (2004) za nomen dubium. Jako jeden z nielicznych gatunków cetiozaura został opisany nie w XIX, a w XX wieku przez Lapparenta (1955).


Etymologia

Nazwa rodzajowa Cetiosaurus znaczy "wielorybi jaszczur". Stało się tak, ponieważ Sir Richard Owen, który opisał ten takson twierdził z początku, że ma do czynienia ze zwierzęciem morskim, a nie lądowym.

Spis gatunków

Cetiosaurus Owen, 1841 nomen dubium
C. medius Owen, 1842 nomen dubium
C. epioolithicus Owen, 1842 nomen nudum
C. giganteus Owen, 1842 nomen nudum
C. hypoolithicus Owen, 1842 nomen nudum
C. brachyurus Owen, 1842 nomen dubium
C. brevis Owen, 1842 nomen dubium ?
C. longus Owen, 1842 nomen dubium
C. rugulosus Owen, 1845 = Cardiodon rogulosus (incertae sedis) Owen, 1840-1845
C. conybearei = Perolosaurus conybearei Melville, 1849
"C". glymptonensis Phillips, 1871
"C". oxoniensis Phillips, 1871 nomen conservandum ?
= Ornithopsis oxoniensis
"C". humerocristatus Hulke, 1874 = Duriatitan humerocristatus Barrett, Benson i Upchurch, 2010
= Pelorosaurus humerocristatus (Hulke, 1874) Sauvage, 1887
= Ornithopsis humerocristatus (Hulke, 1874) Lydekker, 1888
C. leedsi Woodward, 1905 = ?Ornithopsis leedsi (nomen dubium ?) Hulke, 1887
= Cetiosauriscus leedsi von Huene, 1927
C. mogrebiensis Lapparent, 1955

Gatunki figurujące jedynie w źródłach internetowych (nieistniejące??)

C. rigauxi Sauvage, 1874
C. philippsii Sauvage, 1880
C. greppini von Huene, 1922 / Steel, 1970

Bibliografia

Barrett P.M., Benson R.B.J. and Upchurch P. (2010) "Dinosaurs of Dorset: Part II, the sauropod dinosaurs (Saurischia, Sauropoda) with additional comments on the theropods". Proceedings of the Dorset Natural History and Archaeological Society 131: 113–126

Blows W.T. (1995): The Early Cretaceous sauropod dinosaurs Ornithopsis and Eucamerotus from the Isle of Wight, England. „Palaeontology”. 38: 187–197

Delair J.B. & Sarjeant W.A.S. (2002) "The earliest discoveries of dinosaurs: the records re-examined". Proceedings of the Geologists' Association 113:185-197

Paul, G.S. (2010): "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" wyd. Princeton University - Princeton i Oxford

Taylor M.P. (2010) "Sauropod dinosaur research: a historical review". Geological Society, London, Special Publications; v. 343; p. 361-386; doi:10.1144/SP343.22

Upchurch P & Martin J (2002): "The Rutland Cetiosaurus: the anatomy and relationships of a Middle Jurassic British sauropod dinosaur.". Palaeontology 45 (6): 1049–1074

Upchurch P., Barrett P. M., Dodson P. (2004): Sauropoda. W: David B. Weishampel, Peter Dodson, Halszka Osmólska (red.): The Dinosauria. Wyd. drugie. Berkeley: University of California Press

Upchurch, P.; Martin, J.; and Taylor, M. (2009): "Case 3472: Cetiosaurus Owen, 1841 (Dinosauria, Sauropoda): proposed conservation of usage by designation of Cetiosaurus oxoniensis Phillips, 1871 as the type species". Bulletin of Zoological Nomenclature 66 (1): 51–55