Halszkaraptor: Różnice pomiędzy wersjami
m |
m |
||
(Nie pokazano 5 wersji utworzonych przez 3 użytkowników) | |||
Linia 5: | Linia 5: | ||
|długość = >75 cm | |długość = >75 cm | ||
|wysokość = | |wysokość = | ||
− | |dieta = | + | |dieta = owadożerny |
|miejsce = | |miejsce = | ||
[[Mongolia]] <br><small>ajmak południowogobijski <br>Ukhaa Tolgod ([[formacja]] ?[[Djadokhta]])</small> | [[Mongolia]] <br><small>ajmak południowogobijski <br>Ukhaa Tolgod ([[formacja]] ?[[Djadokhta]])</small> | ||
Linia 37: | Linia 37: | ||
}} | }} | ||
==Wstęp== | ==Wstęp== | ||
− | ''Halszkaraptor'' to [[rodzaj]] małego, ale niezwykłego [[Theropoda|teropoda]], prawdopodobnie z rodziny [[Dromaeosauridae]], żyjącego na terenie dzisiejszej Mongolii w późnej kredzie. Naukowcy twierdzą, że prowadził on ziemnowodny tryb życia. Dotychczas takie zachowania podejrzewano tylko u znacznie większych [[Spinosauridae|spinozaurydów]]. | + | ''Halszkaraptor'' to [[rodzaj]] małego, ale niezwykłego [[Theropoda|teropoda]], prawdopodobnie z rodziny [[Dromaeosauridae]], żyjącego na terenie dzisiejszej Mongolii w późnej kredzie. Naukowcy twierdzą, że prowadził on ziemnowodny tryb życia. Dotychczas takie zachowania podejrzewano tylko u znacznie większych [[Spinosauridae|spinozaurydów]]. Ostatnio zanegowano półwodny tryb życia halszkaraptora, jednak jeden z autorów jego opisu przekonująco bronił swoich wniosków. |
==Materiał kopalny== | ==Materiał kopalny== | ||
Linia 55: | Linia 55: | ||
Cau i in. (2017) interpretują niezwykłe cechy budowy halszkaraptora jako przystosowanie do wodnego trybu życia. Należy tu wymienić: wzrost liczby zębów, obecność rozwiniętego splotu naczyniowo-nerwowego w kości przedszczękowej (co mogło służyć do wykrywania zmian ciśnienia i tym samym polowania w mętnej wodzie), cofnięcie nozdrzy, wydłużenie szyi, budowę kręgów szyjnych i ogonowych oraz spłaszczenie kości długich kończyn przednich. W związku z tym autorzy ci uważają, że ''Halszkaraptor'' prowadził półwodny tryb życia. Na lądzie poruszał się na dwóch nogach, natomiast w wodzie pływał, manewrując przy użyciu przednich kończyn, a długa szyja umożliwiała żerowanie. Środek ciężkości, z powodu wydłużenia szyi i skrócenia ogona był przesunięty do przodu. Cecha ta ułatwiała pływanie, na lądzie zaś wymuszała bardziej wyprostowaną postawę. Jej utrzymywanie było możliwe dzięki specjalnym adaptacjom miednicy i kości udowej. | Cau i in. (2017) interpretują niezwykłe cechy budowy halszkaraptora jako przystosowanie do wodnego trybu życia. Należy tu wymienić: wzrost liczby zębów, obecność rozwiniętego splotu naczyniowo-nerwowego w kości przedszczękowej (co mogło służyć do wykrywania zmian ciśnienia i tym samym polowania w mętnej wodzie), cofnięcie nozdrzy, wydłużenie szyi, budowę kręgów szyjnych i ogonowych oraz spłaszczenie kości długich kończyn przednich. W związku z tym autorzy ci uważają, że ''Halszkaraptor'' prowadził półwodny tryb życia. Na lądzie poruszał się na dwóch nogach, natomiast w wodzie pływał, manewrując przy użyciu przednich kończyn, a długa szyja umożliwiała żerowanie. Środek ciężkości, z powodu wydłużenia szyi i skrócenia ogona był przesunięty do przodu. Cecha ta ułatwiała pływanie, na lądzie zaś wymuszała bardziej wyprostowaną postawę. Jej utrzymywanie było możliwe dzięki specjalnym adaptacjom miednicy i kości udowej. | ||
+ | |||
+ | Brownstein (2019) zakwestionował wnioski Cau i współpracowników. Wg niego halszkaraptor nie wykazuje zbyt wielu adaptacji do półwodnego trybu życia. Wiele z rzekomo specyficznych cech budowy tego zwierzęcia, było w istocie szeroko rozpowszechnionych wśród celurozaurów, a inne są wynikiem błędnej rekonstrukcji i interpretacji skamieniałości. Cau i in. (2017) pisali np. o cofniętych nozdrzach, zaś wg Brownsteina ich położenie nie różni się zasadniczo od wielu innych dromeozaurydów. Podobnie wydłużona szyja i stosunkowo duża liczba zębów również występuje u wielu maniraptorów i nie musi być powiązana z półwodnym trybem życia. Brownstein dopuszcza jednak możliwość, że ''Halszkaraptor'' żywił się w znacznym stopniu rybami. | ||
+ | |||
+ | Cau (2020) podtrzymał swoją opinię w kolejnej publikacji. Wykazał on, że większość wniosków Brownsteina opierała się na błędnej interpretacji cech morfologicznych i nieprawidłowej analizie literatury. | ||
+ | |||
+ | Analiza kształtu czaszki oraz jej biomechaniki wskazała iż jest stosunkowo nieprawdopodobne, żeby halszkaraptor był rybożerny. Autorzy publikacji proponują za to, że ten dromeozaur polował na wodne owady w dość mętnych wodach zbiorników wodnych formacji Djadokhta. Trybem życia mógł przypominać chociażby znane z Polski blaszkodziobe tracze nurogęsi (Tse i in., 2024). | ||
==Spis gatunków== | ==Spis gatunków== | ||
Linia 62: | Linia 68: | ||
|- | |- | ||
| {{V|''H. escuilliei''}} | | {{V|''H. escuilliei''}} | ||
− | | {{Kpt|[[Andrea Cau|Cau]], [[Vincent Beyrand|Beyrand]], [[Dennis Voeten|Voeten]], [[Vincent Fernandez|Fernandez]], [[Paul Tafforeau|Tafforeau]], [[Koen Stein|Stein]], [[Rinchen Barsbold|Barsbold]], [[Khishigjav Tsogbaatar|Tsogbaatar]], [[Philip Currie|Currie]]}} i {{Kpt|[[Pascal Godefroit|Godefroit]]}}, | + | | {{Kpt|[[Andrea Cau|Cau]], [[Vincent Beyrand|Beyrand]], [[Dennis Voeten|Voeten]], [[Vincent Fernandez|Fernandez]], [[Paul Tafforeau|Tafforeau]], [[Koen Stein|Stein]], [[Rinchen Barsbold|Barsbold]], [[Khishigjav Tsogbaatar|Tsogbaatar]], [[Philip Currie|Currie]]}} i {{Kpt|[[Pascal Godefroit|Godefroit]]}}, 2017 |
|} | |} | ||
==Bibliografia== | ==Bibliografia== | ||
− | <small> | + | <small>Brownstein, C.D. (2019) ''Halszkaraptor escuilliei'' and the evolution of the paravian bauplan. Scientific Reports 9: 16455. [https://doi.org/10.1038/s41598-019-52867-2] |
− | Cau A., Beyrand V., Voeten D., Fernandez V., Tafforeau P., Stein K., Barsbold R., Tsogtbaatar K., Currie P., Godefroit, P. (2017). “Synchrotron scanning reveals amphibious ecomorphology in a new clade of bird-like dinosaurs”. „Nature” 552 (7685), s. 395–399. [[DOI: 10.1038/nature24679]]</small> | + | |
+ | Cau A. (2020) The body plan of ''Halszkaraptor escuilliei'' (Dinosauria, Theropoda) is not a transitional form along the evolution of dromaeosaurid hypercarnivory. PeerJ 8:e8672. [https://doi.org/10.7717/peerj.8672] | ||
+ | |||
+ | Cau A., Beyrand V., Voeten D., Fernandez V., Tafforeau P., Stein K., Barsbold R., Tsogtbaatar K., Currie P., Godefroit, P. (2017). “Synchrotron scanning reveals amphibious ecomorphology in a new clade of bird-like dinosaurs”. „Nature” 552 (7685), s. 395–399. [[DOI: 10.1038/nature24679] | ||
+ | |||
+ | Tse, Y. T.; Miller, C. V.; Pittman, M. (2024). "Morphological disparity and structural performance of the dromaeosaurid skull informs ecology and evolutionary history". BMC Ecology and Evolution. 24 (1). 39. [https://doi.org/10.1186%2Fs12862-024-02222-5] | ||
+ | </small> | ||
[[Kategoria:Dinosauria]] | [[Kategoria:Dinosauria]] |
Aktualna wersja na dzień 14:37, 16 kwi 2024
Autor: | Kamil Kamiński |
Halszkaraptor (halszkaraptor) | |||||
---|---|---|---|---|---|
Długość | >75 cm | ||||
Dieta | owadożerny | ||||
Miejsce | Mongolia ajmak południowogobijski Ukhaa Tolgod (formacja ?Djadokhta) | ||||
Czas | |||||
Systematyka | Dinosauria | ||||
![]() Rekonstrukcja płynącego halszkaraptora. Autor: Tomopteryx [4]
Porównanie wielkości Halszkaraptor i człowieka. | |||||
Mapa znalezisk | |||||
Wczytywanie mapy…
|
Wstęp
Halszkaraptor to rodzaj małego, ale niezwykłego teropoda, prawdopodobnie z rodziny Dromaeosauridae, żyjącego na terenie dzisiejszej Mongolii w późnej kredzie. Naukowcy twierdzą, że prowadził on ziemnowodny tryb życia. Dotychczas takie zachowania podejrzewano tylko u znacznie większych spinozaurydów. Ostatnio zanegowano półwodny tryb życia halszkaraptora, jednak jeden z autorów jego opisu przekonująco bronił swoich wniosków.
Materiał kopalny
Holotyp oznaczony jako MPC D-102/109 to niemal kompletny szkielet wraz z czaszką. Brakuje jedynie niewielkich elementów czaszki, żeber, części obręczy barkowej i kończyn przednich, fragmentów miednicy oraz kilkunastu kręgów ogonowych.
Etymologia
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f8/Halszkaraptor_escuilliei.jpg/300px-Halszkaraptor_escuilliei.jpg)
Nazwa Halszkaraptor honoruje polską uczoną Halszkę Osmólską za jej wkład w badania teropodów. Drugi człon - raptor pochodzi z łaciny i oznacza „złodziej”, „rabuś”. Epitet gatunkowy nawiązuje do postaci Françoisa Escuilliégo, który zwrócił holotyp władzom Mongolii, a wcześniej udostępnił go naukowcom.
Odkrycie i opis
Szczątki halszkaraptora wydobyto prawdopodobnie z osadów mongolskiej formacji Djadochta. Przez pewien czas przebywał on w prywatnych kolekcjach w Anglii i Japonii, po czym trafił do Królewskiego Belgijskiego Instytutu Nauk Przyrodniczych za pośrednictwem firmy Eldonia. W następstwie późniejszych negocjacji został on zwrócony do Mongolii, gdzie trafił do Instytutu Paleontologii i Geologii Mongolskiej Akademii Nauk. W 2017 r. został on oficjalnie nazwany i opisany przez zespół naukowców pod kierunkiem włoskiego paleontologa Andrea Cau.
Budowa i paleobiologia
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Halszkaraptor_escuilliei_skull.jpg/300px-Halszkaraptor_escuilliei_skull.jpg)
Czaszka halszkaraptora była długa, niska i lekko zbudowana, o długim pysku i dużych oczodołach. U holotypu mierzyła nieco ponad 7 cm. Kość przedszczękowa stanowiła aż 32% długości całego pyska i zawierała jedenaście gęsto upakowanych zębów o długich korzeniach, co jest najwyższą wartością wśród wszystkich znanych dinozaurów. Kości zębowe miały po dwadzieścia do dwudziestu pięciu bocznie spłaszczonych zębów. Wszystkie były pozbawione ząbkowania na przedniej i tylnej krawędzi. Kość przedszczękową przenikała sieć kanałów nerwowo-naczyniowych. Podobne struktury stwierdzono u gadów wodnych, plezjozaurów oraz nielicznych teropodów, jak spinozaurydy czy Neovenator. Szyja była bardzo wydłużona, stanowiąc połowę długości całego ciała od pyska do kości krzyżowej i prawie trzykrotnie przekraczając długość czaszki. Składało się na nią dziesięć niskich i wydłużonych kręgów o wyjątkowo niskich wyrostkach kolczystych, przypominających budową kręgi długoszyjnych żółwi i niektórych ptaków. Grzbietowy odcinek kręgosłupa liczył dwanaście kręgów. Były one pozbawione otworów pneumatycznych i również miały niskie wyrostki kolczyste. Kość krzyżowa obejmowała sześć kręgów. Odcinek ogonowy nie zachował się w całości. Tworzące go kręgi były podobne jak u Mahakala i przedstawicieli Unenlagiinae. Kończyny przednie były proporcjonalnie krótsze niż u większości dromeozaurydów. Kość piszczelowa była znacznie dłuższa od udowej, jednak śródstopie nie wykazywało szczególnych przystosowań do biegu.
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/68/Halszkaraptor_Size_Comparison_by_PaleoGeek.svg/300px-Halszkaraptor_Size_Comparison_by_PaleoGeek.svg.png)
Cau i in. (2017) interpretują niezwykłe cechy budowy halszkaraptora jako przystosowanie do wodnego trybu życia. Należy tu wymienić: wzrost liczby zębów, obecność rozwiniętego splotu naczyniowo-nerwowego w kości przedszczękowej (co mogło służyć do wykrywania zmian ciśnienia i tym samym polowania w mętnej wodzie), cofnięcie nozdrzy, wydłużenie szyi, budowę kręgów szyjnych i ogonowych oraz spłaszczenie kości długich kończyn przednich. W związku z tym autorzy ci uważają, że Halszkaraptor prowadził półwodny tryb życia. Na lądzie poruszał się na dwóch nogach, natomiast w wodzie pływał, manewrując przy użyciu przednich kończyn, a długa szyja umożliwiała żerowanie. Środek ciężkości, z powodu wydłużenia szyi i skrócenia ogona był przesunięty do przodu. Cecha ta ułatwiała pływanie, na lądzie zaś wymuszała bardziej wyprostowaną postawę. Jej utrzymywanie było możliwe dzięki specjalnym adaptacjom miednicy i kości udowej.
Brownstein (2019) zakwestionował wnioski Cau i współpracowników. Wg niego halszkaraptor nie wykazuje zbyt wielu adaptacji do półwodnego trybu życia. Wiele z rzekomo specyficznych cech budowy tego zwierzęcia, było w istocie szeroko rozpowszechnionych wśród celurozaurów, a inne są wynikiem błędnej rekonstrukcji i interpretacji skamieniałości. Cau i in. (2017) pisali np. o cofniętych nozdrzach, zaś wg Brownsteina ich położenie nie różni się zasadniczo od wielu innych dromeozaurydów. Podobnie wydłużona szyja i stosunkowo duża liczba zębów również występuje u wielu maniraptorów i nie musi być powiązana z półwodnym trybem życia. Brownstein dopuszcza jednak możliwość, że Halszkaraptor żywił się w znacznym stopniu rybami.
Cau (2020) podtrzymał swoją opinię w kolejnej publikacji. Wykazał on, że większość wniosków Brownsteina opierała się na błędnej interpretacji cech morfologicznych i nieprawidłowej analizie literatury.
Analiza kształtu czaszki oraz jej biomechaniki wskazała iż jest stosunkowo nieprawdopodobne, żeby halszkaraptor był rybożerny. Autorzy publikacji proponują za to, że ten dromeozaur polował na wodne owady w dość mętnych wodach zbiorników wodnych formacji Djadokhta. Trybem życia mógł przypominać chociażby znane z Polski blaszkodziobe tracze nurogęsi (Tse i in., 2024).
Spis gatunków
Halszkaraptor | Cau, Beyrand, Voeten, Fernandez, Tafforeau, Stein, Barsbold, Tsogbaatar, Currie i Godefroit, 2017 |
H. escuilliei | Cau, Beyrand, Voeten, Fernandez, Tafforeau, Stein, Barsbold, Tsogbaatar, Currie i Godefroit, 2017 |
Bibliografia
Brownstein, C.D. (2019) Halszkaraptor escuilliei and the evolution of the paravian bauplan. Scientific Reports 9: 16455. [5]
Cau A. (2020) The body plan of Halszkaraptor escuilliei (Dinosauria, Theropoda) is not a transitional form along the evolution of dromaeosaurid hypercarnivory. PeerJ 8:e8672. [6]
Cau A., Beyrand V., Voeten D., Fernandez V., Tafforeau P., Stein K., Barsbold R., Tsogtbaatar K., Currie P., Godefroit, P. (2017). “Synchrotron scanning reveals amphibious ecomorphology in a new clade of bird-like dinosaurs”. „Nature” 552 (7685), s. 395–399. [[DOI: 10.1038/nature24679]
Tse, Y. T.; Miller, C. V.; Pittman, M. (2024). "Morphological disparity and structural performance of the dromaeosaurid skull informs ecology and evolutionary history". BMC Ecology and Evolution. 24 (1). 39. [7]