Encyklopedia Dinozaury.com - Wkład użytkownika [pl]

1983

2025-12-29T11:52:52Z

Mateusz:

{{Szablon:198X}}

== Dinosauria ==
{{Szablon:Pomoc_spis}}
W 1983 roku opisano '''25''' nowych [[nazwa|nazw]] [[dinozaur]]ów ('''20''' nowych [[rodzaj]]ów, '''16''' nowych [[gatunek|gatunków]] i '''2''' nowe [[kombinacja|kombinacje]]). Obecnie za [[ważny|ważne]] [[takson]]y [[nieptasi]]ch przedstawicieli Dinosauria uznaje się '''8''' z nich.

{|
! width="220px"|Nazwa
! width="320px"|Autorzy
! Uwagi
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Adasaurus|{{U|Adasaurus mongoliensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Barsbold]], 1983}}
|[[Teropod]] ([[dromeozauryd]]) z późnej [[kreda|kredy]] [[Mongolia|Mongolii]]
|-
|[[Arkansaurus|“{{U|Arkansaurus fridayi}}”]]
|{{Kpt|Sattler, 1983}}
|(''[[nomen nudum]]'')
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Chungkingosaurus|{{U|Chungkingosaurus jiangbeiensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Dong]], [[Zhou]] & [[Zhang]], 1983}}
|[[Tyreofor]] ([[stegozaur]]) ze środkowej-późnej [[jura|jury]] [[Chiny|Chin]]
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Coloradisaurus|{{U|Coloradisaurus}} brevis]]'''''
|{{Kpt|([[Bonaparte]], [[1979]]) [[Lambert]], 1983}}
|[[Zauropodomorf]] z późnego [[trias]]u [[Argentyna|Argentyny]] (wcześniej ''"Coloradia" brevis'')
|-
|[[Damalasaurus|"{{U|Damalasaurus}}"]]
|{{Kpt|[[Zhao]], 1983}}
|(''[[nomen nudum]]'')
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Enigmosaurus|{{U|Enigmosaurus mongoliensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Barsbold]] & [[Perle]], 1983}}
|[[Teropod]] ([[terizinozauryd]]) z późnej [[kreda|kredy]] [[Mongolia|Mongolii]]
|-
|''[[Gongbusaurus|{{U|Gongbusaurus shiyii}}]]''
|{{Kpt|[[Dong]], [[Zhou]] & [[Zhang]], 1983}}
|(''[[nomen dubium]]''); [[Ornithischia|ptasiomiedniczny]] (?[[ornitopod]]) z późnej [[jura|jury]] [[Chiny|Chin]]
|-
|''[[Lexovisaurus|Lexovisaurus vetustus]]''
|{{Kpt|([[Huene]], [[1910]]) [[Galton]] & [[Powell]], 1983}}
|(''[[nomen dubium]]''); [[tyreofor]] ([[Stegosauria]] ''[[incertae sedis]]'') ze środkowej [[jura|jury]] [[Wielka Brytania|Wielkiej Brytanii]] (wcześniej ''"Omosaurus" vetustus, Dacentrurus vetustus'')
|-
|[[Microdontosaurus|"{{U|Microdontosaurus}}"]]
|{{Kpt|[[Zhao]], 1983}}
|(''[[nomen nudum]]'')
|-
|[[Monkonosaurus|"{{U|Monkonosaurus}}"]]
|{{Kpt|[[Zhao]], 1983}}
|(''[[nomen nudum]]''); = ''[[Monkonosaurus|Monkonosaurus lawulacus]]'' {{Kpt|[[Zhao]], [[1986]]}} ''vide'' {{Kpt|[[Dong]], [[1990]]}}
|-
|[[Ngexisaurus|"{{U|Ngexisaurus dapukaensis}}"]]
|{{Kpt|[[Zhao]], 1983}}
|(''[[nomen nudum]]'')
|-
|''[[Mamenchisaurus#.3F_M._fuxiensis|Omeisaurus fuxiensis]]''
|{{Kpt|[[Dong]], [[Zhou]] & [[Zhang]], 1983}}
|= ''[[Mamenchisaurus#.3F_M._fuxiensis|?Mamenchisaurus fuxiensis]]'' (wcześniej ''Zigongosaurus fuxiensis'')
|-
|''[[Stegoceras|{{U|Ornatotholus}} browni]]''
|{{Kpt|([[Wall]] & [[Galton]], [[1979]]) [[Galton]] & [[Sues]], 1983}}
|= '''''[[Stegoceras|Stegoceras validum]]''''' (wcześniej ''Stegoceras browni'')
|-
|''[[Psittacosaurus|Psittacosaurus {{U|guyangensis}}]]''
|{{Kpt|[[Cheng]], 1983}}
|= '''''[[Psittacosaurus|Psittacosaurus mongoliensis]]'''''
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Quaesitosaurus|{{U|Quaesitosaurus orientalis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Kurzanov]] & [[Bannikov]], 1983}}
|[[Zauropod]] ([[tytanozaur]]) z późnej [[kreda|kredy]] [[Mongolia|Mongolii]]
|-
|[[Tianchisaurus|"{{U|Sangonghesaurus}}"]]
|{{Kpt|[[Zhao]], 1983}}
|(''[[nomen nudum]]''); ?= ''[[Tianchisaurus|Tianchisaurus nedegoapeferima]]''
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Shamosaurus|{{U|Shamosaurus scutatus}}]]'''''
|{{Kpt|[[Tumanova]], 1983}}
|[[Tyreofor]] ([[ankylozauryd]]) z wczesnej [[kreda|kredy]] [[Mongolia|Mongolii]]
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Shunosaurus|{{U|Shunosaurus lii}}]]'''''
|{{Kpt|[[Dong]], [[Zhou]] & [[Zhang]], 1983}}
|[[Zauropod]] ze środkowej [[jura|jury]] [[Chiny|Chin]]
|-
|''[[Pachycephalosaurus|{{U|Stygimoloch spinifer}}]]''
|{{Kpt|[[Galton]] & [[Sues]], 1983}}
|= '''''[[Pachycephalosaurus|Pachycephalosaurus wyomingensis]]'''''
|-
|[[Dianchungosaurus|"{{U|Tianchungosaurus}}"]]
|{{Kpt|[[Zhao]], 1983}}
|(''[[nomen nudum]]''); ?= [[Dianchungosaurus|"Dianchungosaurus lufengensis"]]
|-
|''[[Ultrasaurus|{{U|Ultrasaurus tabriensis}}]]''
|{{Kpt|[[Kim]], 1983}}
|(''[[nomen dubium]]''); [[zauropod]] ''[[incertae sedis]]'' z wczesnej [[kreda|kredy]] [[Korea Południowa|Korei Południowej]]
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Xiaosaurus|{{U|Xiaosaurus dashanpensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Dong]] & [[Tang]], 1983}}
|[[Neornithischia]] ze środkowej [[jura|jury]] [[Chiny|Chin]]
|-
|''[[Hexinlusaurus|Yandusaurus {{U|multidens}}]]''
|{{Kpt|[[He]] & [[Cai]], 1983}}
|= '''''[[Hexinlusaurus|Hexinlusaurus multidens]]'''''
|-
|''[[Yangchuanosaurus|Yangchuanosaurus {{U|magnus}}]]''
|{{Kpt|[[Dong]], [[Zhou]] & [[Zhang]], 1983}}
|= '''''[[Yangchuanosaurus|Yangchuanosaurus shangyouensis]]'''''
|-
|''[[Zizhongosaurus|{{U|Zizhongosaurus chuanchensis}}]]''
|{{Kpt|[[Dong]], [[Zhou]] & [[Zhang]], 1983}}
|(''[[nomen dubium]]''); [[zauropod]] ([[wulkanodontyd]]) z wczesnej [[jura|jury]] [[Chiny|Chin]]
|}

1978

2025-12-29T11:50:06Z

Mateusz:

{{Szablon:197X}}

== Dinosauria ==
{{Szablon:Pomoc_spis}}
W 1978 roku opisano '''16''' nowych [[nazwa|nazw]] [[dinozaur]]ów ('''7''' nowych [[rodzaj]]ów, '''9''' nowych [[gatunek|gatunków]] i '''7''' nowych [[kombinacja|kombinacji]]). Obecnie za [[ważny|ważne]] [[takson]]y [[nieptasi]]ch przedstawicieli Dinosauria uznaje się '''5''' z nich.

{|
! width="220px"|Nazwa
! width="320px"|Autorzy
! Uwagi
|-
|''[[Ceratosaurus|Allosaurus meriani]]''
|{{Kpt|([[Greppin]], [[1870]]) [[Olshevsky]], 1978}}
|= ''[[Ceratosaurus|Ceratosaurus meriani]]'' (wcześniej ''Megalosaurus meriani, Labrosaurus meriani, Antrodemus meriani'')
|-
|''[[Amtosaurus|{{U|Amtosaurus magnus}}]]''
|{{Kpt|[[Kurzanov]] & [[Tumanova]], 1978}}
|(''[[nomen dubium]]''); [[Ornithischia]] ''[[incertae sedis]]'' z późnej [[kreda|kredy]] [[Mongolia|Mongolii]]
|-
|''[[Lourinhasaurus|Brontosaurus alenquerensis]]''
|{{Kpt|([[Lapparent]] & [[Zbyszewski]], [[1957]]) [[Olshevsky]], 1978}}
|= '''''[[Lourinhasaurus|Lourinhasaurus alenquerensis]]''''' (wcześniej ''Apatosaurus alenquerensis, Atlantosaurus alenquerensis'')
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Lesothosaurus|{{U|Lesothosaurus diagnosticus}}]]'''''
|{{Kpt|[[Galton]], 1978}}
|[[Ornithischia]] z wczesnej [[jura|jury]] [[Lesotho]] ?= ''[[Fabrosaurus|Fabrosaurus australis]]''
|-
|''[[Aublysodon|Manospondylus amplus]]''
|{{Kpt|([[Marsh]], [[1892]]) [[Olshevsky]], 1978}}
|= ''[[Aublysodon|Aublysodon amplus]] (wcześniej ''Aublysodon amplus, Deinodon amplus, Tyrannosaurus amplus'')
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Micropachycephalosaurus|{{U|Micropachycephalosaurus hongtuyanensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Dong]], 1978}}
|[[Marginocefal]] (?[[ceratops]]) z późnej [[kreda|kredy]] [[Chiny|Chin]]
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Ohmdenosaurus|{{U|Ohmdenosaurus liasicus}}]]'''''
|{{Kpt|Wild, 1978}}
|[[Zauropod]] z wczesnej [[jura|jury]] [[Niemcy|Niemiec]]
|-
|[[Melanorosaurus|"{{U|Roccosaurus tetrasacralis}}"]]
|{{Kpt|Heerden, 1978 ''vide'' Kitching & Raath, [[1984]]}}
|(''[[nomen nudum]]''); = '''''[[Melanorosaurus|Melanorosaurus readi]]'''''
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Saurornitholestes|{{U|Saurornitholestes langstoni}}]]'''''
|{{Kpt|[[Sues]], 1978}}
|[[Teropod]] ([[dromeozauryd]]) z późnej [[kreda|kredy]] [[USA]] [[Typowy]] [[gatunek]] ''[[Saurornitholestes]]''
|-
|[[Yangchuanosaurus|''Szechuanosaurus'' "{{U|yandonensis}}"]]
|{{Kpt|Dong, Zhang, Li & Zhou, 1978}}
|(''[[nomen nudum]]''); = '''''[[Yangchuanosaurus|Yangchuanosaurus shangyouensis]]'''''
|-
|''[[Tarbosaurus|Tarbosaurus novojilovi]]''
|{{Kpt|([[Maleev]], [[1955]]) [[Olshevsky]], 1978}}
|= '''''[[Tarbosaurus|Tarbosaurus bataar]]''''' (wcześniej ''Gorgosaurus novojilovi, Deinodon novojilovi, Aublysodon novojilovi'')
|-
|''[[Teinurosaurus|Teinurosaurus sauvagei]]''
|{{Kpt|([[Huene]], [[1932]]) [[Olshevsky]], 1978}}
|(''[[nomen dubium]]''); [[teropod]] (''[[incertae sedis]]'') z późnej [[jura|jury]] [[Portugalia|Portugalii]] (wcześniej ''Teinurosaurus'', ''Caudocoelus sauvagei'')
|-
|''[[Trachodon|Telmatosaurus cantabrigiensis]]''
|{{Kpt|([[Lydekker]], [[1888]]), [[Olshevsky]], 1978}}
|= ''[[Trachodon|Trachodon cantabrigiensis]]'' (wcześniej ''[[Trachodon|Trachodon cantabrigiensis]], Hadrosaurus cantabrigiensis'')
|-
|''[[Sinocephale|?Tylocephale bexelli]]''
|{{kpt|([[Bohlin]], [[1953]]), [[Olshevsky]], 1978}}
|= '''''[[Sinocephale|Sinocephale bexelli]]''''' (wcześniej ''Troodon bexelli, Stegoceras bexelli'')
|-
|[[Tyrannosaurus#T._turpanensis|''Tyrannosaurus'' "{{U|turpanensis}}"]]
|{{Kpt|Zhai, Zheng & Tong, 1978}}
|(''[[nomen nudum]]''); ?= '''''[[Tarbosaurus|Tarbosaurus bataar]]'''''
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Yangchuanosaurus|{{U|Yangchuanosaurus shangyouensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Dong]], [[Zhang]], [[Li]] & [[Zhou]], 1978}}
|[[Teropod]] ([[metriakantozauryd]]) z późnej [[jura|jury]] [[Chiny|Chin]] [[Typowy]] [[gatunek]] ''[[Yangchuanosaurus]]''
|}

1979

2025-12-29T11:49:11Z

Mateusz:

{{Szablon:197X}}

== Wydarzenia ==
*15. stycznia 1979 zmarł [[Yang Zhongjian]] (znany jako Chung Chien Young), chiński paleontolog.

== Dinosauria ==
{{Szablon:Pomoc_spis}}
W 1979 roku opisano '''28''' nowych [[nazwa|nazw]] [[dinozaur]]ów ('''20''' nowych [[rodzaj]]ów, '''21''' nowych [[gatunek|gatunków]] i '''3''' nowe [[kombinacja|kombinacje]]). Obecnie za [[ważny|ważne]] [[takson]]y [[nieptasi]]ch przedstawicieli Dinosauria uznaje się '''12''' z nich.

{|
! width="220px"|Nazwa
! width="420px"|Autorzy
! Uwagi
|-
|''[[Chilantaisaurus#.22Chilantaisaurus.22_zheziangensis|"Chilantaisaurus" {{U|zheziangensis}}]]''
|{{Kpt|[[Dong]], 1979}}
|(''[[nomen dubium]]''); [[teropod]] ([[terizinozaur]], nie ''[[Chilantaisaurus]]''
|-
|''[[Coloradisaurus|{{U|"Coloradia" brevis}}]]
|{{Kpt|[[Bonaparte]], 1979}}
|(''[[nomen occupatum]]''); = '''''[[Coloradisaurus|Coloradisaurus brevis]]'''''
|-
|''[[Hylaeosaurus|{{U|"Cylindricodon"}}]]''
|{{Kpt|[[Owen]] ''vide'' Ingles & Sawyer, 1979}}
|(''[[nomen occupatum]]''); = '''''[[Hylaeosaurus]]'''''
|-
|''[[Dravidosaurus|{{U|Dravidosaurus blanfordi}}]]''
|{{Kpt|Yadagiri & Ayyasami, 1979}}
|(''[[nomen dubium]]''); ?[[chimera]] kości plezjozaura i dinozaura
|-
|[[Gadolosaurus|"{{U|Gadolosaurus}}"]]
|{{Kpt|Saito, 1979}}
|(''[[nomen nudum]]''); ?= ''[[Arstanosaurus]]''
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Gilmoreosaurus|{{U|Gilmoreosaurus}} mongoliensis]]'''''
|{{Kpt|([[Gilmore]], [[1933]]) [[Brett-Surman]], 1979}}
|[[Ornitopod]] ([[hadrozauroid]]) z wczesnej-późnej [[kreda|kredy]] [[Mongolia|Mongolii]] (wcześniej ''Mandschurosaurus mongoliensis'')
|-
|''[[Gravitholus|{{U|Gravitholus albertae}}]]''
|{{Kpt|Wall & [[Galton]], 1979}}
|= '''''[[Stegoceras|Stegoceras validum]]'''''
|-
|''[[Gryposaurus|Hadrosaurus notabilis]]''
|{{Kpt|([[Lambe]], [[1914]]) [[Horner]], 1979}}
|= '''''[[Gryposaurus|Gryposaurus notabilis]]''''' (wcześniej ''[[Gryposaurus|Gryposaurus notabilis]], Kritosaurus notabilis'')
|-
|''[[Hypsibema|Hypsibema missouriense]]
|{{Kpt|([[Gilmore]] ''vide'' [[Gilmore]] & [[Stewart]], [[1945]]) Baird & [[Horner]], 1979}}
|(''[[nomen dubium]]'') (wcześniej ''"Neosaurus" missouriensis, Parrosaurus missouriensis'')
|-
|''[[Hypsilophodon|Hypsilophodon {{U|wielandi}}]]''
|{{Kpt|[[Galton]] & [[Jensen]], 1979}}
|(''[[nomen dubium]]'')
|-
|''[[Iguanodon#I._ottingeri|Iguanodon {{U|ottingeri}}]]''
|{{Kpt|[[Galton]] & [[Jensen]], 1979}}
|(''[[nomen dubium]]'')
|-
|[[Koreanosaurus 1979|"{{U|Koreanosaurus}}"]]
|{{Kpt|Kim, 1979}}
|(''[[nomen nudum]]'')
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Maiasaura|{{U|Maiasaura peeblesorum}}]]'''''
|{{Kpt|[[Horner]] & Makela, 1979}}
|[[Ornitopod]] ([[hadrozauryd]]) z późnej [[kreda|kredy]] [[USA]]
|-
|''[[Majungasaurus|{{U|Majungatholus atopus}}]]''
|{{Kpt|[[Sues]] & [[Taquet]], 1979}}
|= '''''[[Majungasaurus|Majungasaurus crenatissimus]]'''''
|-
|''[[Microhadrosaurus|{{U|Microhadrosaurus nanshiungensis}}]]''
|{{Kpt|Dong, 1979}}
|(''[[nomen dubium]]''); [[ornitopod]] ([[hadrozauryd]]) z późnej [[kreda|kredy]] [[Chiny|Chin]]
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Mussaurus|{{U|Mussaurus patagonicus}}]]'''''
|{{Kpt|[[Bonaparte]] & [[Martin Vince|Vince]], 1979}}
|[[Zauropodomorf]] z [[wczesna jura|wczesnej jury]] [[Argentyna|Argentyny]]
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Nanshiungosaurus|{{U|Nanshiungosaurus brevispinus}}]]'''''
|{{Kpt|[[Dong]], 1974}}
|[[Teropod]] ([[terizinozauryd]]) z późnej [[kreda|kredy]] [[Chiny|Chin]]
|-
|''[[Ornithomimus|?Ornithomimus antiquus]]''
|{{Kpt|([[Leidy]], [[1865]]) [[Baird]] & [[Horner]], 1979}}
|(''[[nomen dubium]]''); [[teropod]] ([[ornitomimozaur]]) z późnej [[kreda|kredy]] [[USA]] (wcześniej ''"Coelosaurus" antiquus'')
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Patagosaurus|{{U|Patagosaurus fariasi}}]]'''''
|{{Kpt|[[Bonaparte]], 1979}}
|[[Zauropod]] ze środkowej [[jura|jury]] [[Argentyna|Argentyny]]
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Piatnitzkysaurus|{{U|Piatnitzkysaurus floresi}}]]'''''
|{{Kpt|[[Bonaparte]], 1979}}
|[[Teropod]] ([[megalozauroid]]) z wczesnej [[jura|jury]] [[Argentyna|Argentyny]]
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Secernosaurus|{{U|Secernosaurus koerneri}}]]'''''
|{{Kpt|[[Brett-Surman]], 1979}}
|[[Ornitopod]] ([[hadrozauryd]]) z późnej [[kreda|kredy]] [[Argentyna|Argentyny]]
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Segnosaurus|{{U|Segnosaurus galbinensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Perle]], 1979}}
|[[Teropod]] ([[terizinozauryd]]) z późnej [[kreda|kredy]] [[Mongolia|Mongolii]]
|-
|''[[Stegoceras|Stegoceras {{U|browni}}]]''
|{{Kpt|[[Wall]] & [[Galton]], 1979}}
|= '''''[[Stegoceras|Stegoceras validum]]'''''
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Torvosaurus|{{U|Torvosaurus tanneri}}]]'''''
|{{Kpt|[[Galton]] & [[Jensen]], 1979}}
|[[Teropod]] ([[megalozauroid]]) z późnej [[jura|jury]] [[USA]] [[Typowy]] [[gatunek]] ''[[Torvosaurus]]''
|-
|''[[Tarbosaurus|Tyrannosaurus {{U|luanchuanensis}}]]''
|{{Kpt|[[Dong]], 1979}}
|= '''''[[Tarbosaurus|Tarbosaurus bataar]]'''''
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Unquillosaurus|{{U|Unquillosaurus ceibalensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Powell]], 1979}}
|[[Teropod]] (?[[dromeozauryd]]) z późnej [[kreda|kredy]] [[Argentyna|Argentyny]]
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Volkheimeria|{{U|Volkheimeria chubutensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Bonaparte]], 1979}}
|[[Zauropod]] ze środkowej [[jura|jury]] [[Argentyna|Argentyny]]
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Yandusaurus|{{U|Yandusaurus hongheensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[He]], 1979}}
|[[Ornitopod]] ze środkowej [[jura|jury]] [[Chiny|Chin]]
|}

1978

2025-12-29T11:48:02Z

Mateusz:

{{Szablon:197X}}

== Dinosauria ==
{{Szablon:Pomoc_spis}}
W 1978 roku opisano '''17''' nowych [[nazwa|nazw]] [[dinozaur]]ów ('''7''' nowych [[rodzaj]]ów, '''9''' nowych [[gatunek|gatunków]] i '''7''' nowych [[kombinacja|kombinacji]]). Obecnie za [[ważny|ważne]] [[takson]]y [[nieptasi]]ch przedstawicieli Dinosauria uznaje się '''5''' z nich.

{|
! width="220px"|Nazwa
! width="320px"|Autorzy
! Uwagi
|-
|''[[Ceratosaurus|Allosaurus meriani]]''
|{{Kpt|([[Greppin]], [[1870]]) [[Olshevsky]], 1978}}
|= ''[[Ceratosaurus|Ceratosaurus meriani]]'' (wcześniej ''Megalosaurus meriani, Labrosaurus meriani, Antrodemus meriani'')
|-
|''[[Amtosaurus|{{U|Amtosaurus magnus}}]]''
|{{Kpt|[[Kurzanov]] & [[Tumanova]], 1978}}
|(''[[nomen dubium]]''); [[Ornithischia]] ''[[incertae sedis]]'' z późnej [[kreda|kredy]] [[Mongolia|Mongolii]]
|-
|''[[Lourinhasaurus|Brontosaurus alenquerensis]]''
|{{Kpt|([[Lapparent]] & [[Zbyszewski]], [[1957]]) [[Olshevsky]], 1978}}
|= '''''[[Lourinhasaurus|Lourinhasaurus alenquerensis]]''''' (wcześniej ''Apatosaurus alenquerensis, Atlantosaurus alenquerensis'')
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Lesothosaurus|{{U|Lesothosaurus diagnosticus}}]]'''''
|{{Kpt|[[Galton]], 1978}}
|[[Ornithischia]] z wczesnej [[jura|jury]] [[Lesotho]] ?= ''[[Fabrosaurus|Fabrosaurus australis]]''
|-
|''[[Aublysodon|Manospondylus amplus]]''
|{{Kpt|([[Marsh]], [[1892]]) [[Olshevsky]], 1978}}
|= ''[[Aublysodon|Aublysodon amplus]] (wcześniej ''Aublysodon amplus, Deinodon amplus, Tyrannosaurus amplus'')
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Micropachycephalosaurus|{{U|Micropachycephalosaurus hongtuyanensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Dong]], 1978}}
|[[Marginocefal]] (?[[ceratops]]) z późnej [[kreda|kredy]] [[Chiny|Chin]]
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Ohmdenosaurus|{{U|Ohmdenosaurus liasicus}}]]'''''
|{{Kpt|Wild, 1978}}
|[[Zauropod]] z wczesnej [[jura|jury]] [[Niemcy|Niemiec]]
|-
|[[Melanorosaurus|"{{U|Roccosaurus tetrasacralis}}"]]
|{{Kpt|Heerden, 1978 ''vide'' Kitching & Raath, [[1984]]}}
|(''[[nomen nudum]]''); = '''''[[Melanorosaurus|Melanorosaurus readi]]'''''
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Saurornitholestes|{{U|Saurornitholestes langstoni}}]]'''''
|{{Kpt|[[Sues]], 1978}}
|[[Teropod]] ([[dromeozauryd]]) z późnej [[kreda|kredy]] [[USA]] [[Typowy]] [[gatunek]] ''[[Saurornitholestes]]''
|-
|[[Yangchuanosaurus|''Szechuanosaurus'' "{{U|yandonensis}}"]]
|{{Kpt|Dong, Zhang, Li & Zhou, 1978}}
|(''[[nomen nudum]]''); = '''''[[Yangchuanosaurus|Yangchuanosaurus shangyouensis]]'''''
|-
|''[[Tarbosaurus|Tarbosaurus novojilovi]]''
|{{Kpt|([[Maleev]], [[1955]]) [[Olshevsky]], 1978}}
|= '''''[[Tarbosaurus|Tarbosaurus bataar]]''''' (wcześniej ''Gorgosaurus novojilovi, Deinodon novojilovi, Aublysodon novojilovi'')
|-
|''[[Teinurosaurus|Teinurosaurus sauvagei]]''
|{{Kpt|([[Huene]], [[1932]]) [[Olshevsky]], 1978}}
|(''[[nomen dubium]]''); [[teropod]] (''[[incertae sedis]]'') z późnej [[jura|jury]] [[Portugalia|Portugalii]] (wcześniej ''Teinurosaurus'', ''Caudocoelus sauvagei'')
|-
|''[[Trachodon|Telmatosaurus cantabrigiensis]]''
|{{Kpt|([[Lydekker]], [[1888]]), [[Olshevsky]], 1978}}
|= ''[[Trachodon|Trachodon cantabrigiensis]]'' (wcześniej ''[[Trachodon|Trachodon cantabrigiensis]], Hadrosaurus cantabrigiensis'')
|-
|''[[Sinocephale|?Tylocephale bexelli]]''
|{{kpt|([[Bohlin]], [[1953]]), [[Olshevsky]], 1978}}
|= '''''[[Sinocephale|Sinocephale bexelli]]''''' (wcześniej ''Troodon bexelli, Stegoceras bexelli'')
|-
|[[Tyrannosaurus#T._turpanensis|''Tyrannosaurus'' "{{U|turpanensis}}"]]
|{{Kpt|Zhai, Zheng & Tong, 1978}}
|(''[[nomen nudum]]''); ?= '''''[[Tarbosaurus|Tarbosaurus bataar]]'''''
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Yangchuanosaurus|{{U|Yangchuanosaurus shangyouensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Dong]], [[Zhang]], [[Li]] & [[Zhou]], 1978}}
|[[Teropod]] ([[metriakantozauryd]]) z późnej [[jura|jury]] [[Chiny|Chin]] [[Typowy]] [[gatunek]] ''[[Yangchuanosaurus]]''
|}

José Bonaparte

2025-12-29T11:46:27Z

Mateusz:

{| class="wikitable" style="text-align:left" align="left"
!width="200px" colspan=2 | José F. Bonaparte
|-
! '''Data urodzenia''':
| 14. czerwca [[1928]], Rosario
|-
! '''Data śmierci''':
| 18. lutego [[2020]]
|-
! '''Narodowość''':
| [[Argentyna]]
|-
! '''Instytucje''':
| National Museum of Natural Sciences w Buenos Aires

Narodowy Uniwersytet w Tucumán w Argentynie
|-
! '''Opisane gatunki''': (25)
| width="250px"|
* ''[[Riojasaurus]] incertus'' Bonaparte, [[1969]]
* ''[[Coloradisaurus]] brevis'' Bonaparte, [[1979]]
* ''[[Mussaurus]] patagonicus'' Bonaparte i [[Martin Vince|Vince]], [[1979]]
* ''[[Patagosaurus]] fariasi'' Bonaparte, 1979
* ''[[Piatnitzkysaurus]] floresi'' Bonaparte, 1979
* ''[[Volkheimeria]] chubutensis'' Bonaparte, 1979
* ''[[Noasaurus]] leali'' Powell i Bonaparte, [[1980]]
* ''[[Saltasaurus]] loricatus'' Bonaparte i [[Jaime Powell|Powell]], 1980
* ''[[Kritosaurus]] australis'' Bonaparte, Franchi, Powell i Sepulveda, [[1984]]
* ''[[Abelisaurus]] comahuensis'' Bonaparte i [[Fernando Novas|Novas]], [[1985]]
* ''[[Carnotaurus]] sastrei'' Bonaparte, 1985
* ''[[Lapparentosaurus]] madagascariensis'' Bonaparte, [[1986]]
* ''[[Alvarezsaurus]] calvoi'' Bonaparte, [[1991]]
* ''[[Amargasaurus]] cazaui'' Salgado i Bonaparte, 1991
* ''[[Andesaurus]] delgadoi'' [[Jorge Calvo|Calvo]], Bonaparte 1991
* ''[[Velocisaurus]] unicus'' Bonaparte, 1991
* ''[[Argentinosaurus]] huinculensis'' Bonaparte i [[Rodolfo Coria|Coria]], [[1993]]
* ''[[Ligabueino]] andesi'' Bonaparte, [[1995]]
* ''[[Rayososaurus]] agrioensis'' Bonaparte, 1995
* ''[[Agustinia]] ligabuei'' Bonaparte, 1998 ''vide'' Bonaparte, [[1999]]
* ''[[Dinheirosaurus]] lourinhanensis'' Bonaparte i [[Octávio Mateus|Mateus]], 1999
* ''[[Guaibasaurus]] candelariai'' Bonaparte, [[Jorge Ferigolo|Ferigolo]] i [[Ana Ribeiro|Ribeiro]], 1999
* ''[[Lessemsaurus]] sauropoides'' Bonaparte, 1999
* ''[[Tendaguria]] tanzaniensis'' Bonaparte, Heinrich i [[Rupert Wild|Wild]], [[2000]]
* ''[[Ligabuesaurus]] leanzai'' Bonaparte, [[Bernardo González Riga|González Riga]] i [[Sebastián Apesteguía|Apesteguía]], [[2006]]

|}

==Biografia==
'''José Fernando Bonaparte''' to najbardziej znany dinozaurolog z Ameryki Południowej i zarazem jeden z najsłynniejszych paleontologów XX wieku. Choć nie miał formalnego wykształcenia, dzięki wielu odkryciom stał się jednym z najbardziej cenionych badaczy. Dlatego też Narodowy Uniwersytet w Tucumán w Argentynie nadał mu w 1974 roku tytuł doctora honoris causa, a rok później profesora. Spędził też dwa lata na Uniwersytecie Harvarda pod okiem [[Alfred Romer|Alfreda Romera]] i [[Alfred Crompton|Alfreda Cromptona]]. W latach 1963-2003 był członkiem Narodowej Rady badań Naukowych w Argentynie. Jest autorem 150 publikacji i 4 książek poświęconym mezozoicznym kręgowcom. Wraz ze współpracownikami odkrył między innymi nietrybosfeniczne ssaki z [[późna kreda|późnokredowej]] [[formacja|formacji]] [[Los Alamitos]]. Opisał przedtrybosfenicznego ssaka ''Vincelestes neuquenianus''. Opracował naukowo zaawansowane cynodonty i triasowe [[Archosauria|archozaury]]. Znany m.in. z badań nad dinozaurami gadziomiednicznymi i opisów wielu południowoamerykańskich [[Sauropodomorpha|zauropodomorfów]], w tym [[Sauropoda|zauropodów]], jak ''[[Argentinosaurus]]'' i ''[[Saltasaurus]]''. Na swoim koncie ma też kilka [[teropod]]ów, w tym m.in. dziwacznego ''[[Carnotaurus]]''. Rozpoznał endemiczny charakter faun lądowych czworonogów z [[Gondwana|Gondwany]] i [[Laurazja|Laurazji]] wynikający z rozdzielenia tych dwóch kontynentów przez ocean [[Tetyda|Tetydy]] w [[jura|jurze]] i [[kreda|kredzie]]. Jego ostatnie badania były poświęcone głównie zaawansowanym cynodontom z [[późny trias|późnego triasu]] [[Brazylia|Brazylii]]. Wykazują one przejściowy charakter między gadami ssakokształtnymi i morganukodontami.

Prócz badań nad wymarłymi stworzeniami poświęcił się również edukacji nowych pokoleń paleontologów - kształcił m.in. znanego [[Rodolfo Coria|Rodolfa Corię]].

Wg Bentona (2008) José Bonaparte opisał i nazwał 25 gatunków dinozaurów, z czego (stan na 2005 rok) aż 24 są ważne z naukowego punktu widzenia. Inny słynny paleontog, [[Robert Bakker]], nazwał go "mistrzem mezozoiku" honorując go tym samym za swój nieoceniony wkład w paleontologii, zwłaszcza w badaniu południowoamerykańskich dinozaurów.

==Bibliografia==

Benton, M.J. (2008) How to find a dinosaur, and the role of synonymy in biodiversity studies. Paleobiology, 34(4), pp. 516–533

Kielan-Jaworowska, Z. 2013. W poszukiwaniu wczesnych ssaków. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, str. 1-276.

http://en.wikipedia.org/wiki/Jose_Bonaparte


{{DEFAULTSORT:Bonaparte, José}}
[[Kategoria:Paleontolodzy]]
[[Kategoria:Argentyńscy paleontolodzy]]

Coloradisaurus

2025-12-29T11:44:33Z

Mateusz: aktualizacja

{{DISPLAYTITLE:''Coloradisaurus''}}

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| Autor:
|-
| [[Mateusz Tałanda]]
[[Marcin Szermański]]
|}


----

{| class="wikitable" style="text-align:left" align="left"
! colspan=2 | ''Coloradisaurus'' (koloradizaur)
|-
! '''Długość''':
| 3-5 m

|-
! '''Masa''':
| ? t

|-
! '''[[Lokacje|Miejsce występowania]]''':
| [[Argentyna]] (prowincja La Rioja)

(górna część [[formacja|formacji]] [[Los Colorados]])
|-
! '''[[Czas|Czas występowania]]'''
| 217-213 [[Ma]]

późny [[trias]] ([[noryk]])
|-
! '''Systematyka'''
| [[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Sauropodomorpha]]

[[Massospondylidae]]
|-
| colspan=2 |[[Plik:Coloradisaurus czaszka1.jpg|400px|]]
Czaszka koloradizaura w widoku z boku. Wybrane objaśnienia: An - kość kątowa, D - zębowa, F - czołowa, Mx - szczękowa, N - nosowa. Źródło: Apaldetti i in., 2014.
|-
! colspan=2 | Mapa znalezisk:
|-
| colspan=2 |
<display_points type="terrain" zoom=4>
29.8° S, 67.9° W~La Esquina, drugi osobnik
29.7° S, 68.2° W~miejsce znalezienia holotypu
</display_points>
|}

== Wstęp ==
'''Koloradizaur''' (łac. ''Coloradisaurus brevis'') to [[rodzaj]] [[Prosauropoda|prozauropoda]], który żył na terenie dzisiejszej [[Argentyna|Argentyny]] około 213-217 milionów lat temu. Początkowo nazywał się ''Coloradia'', ale ta nazwa okazała się być już zajęta. Dlatego kilka lat po opisaniu, otrzymał on obecną nazwę. Oznacza ona "jaszczur z [[Los Colorados]]" na cześć [[formacja|formacji]], w której został znaleziony.

== Materiał kopalny ==
Znaleziono 2 osobniki koloradizaura. Pierwszy z nich ([[holotyp|osobnik typowy]]) składa się z czaszki z żuchwami, przymocowanej do [[atlas|dźwigacza]], [[axis|obrotnika]] i trzeciego [[kręg]]u szyjnego. Ma też trzy kolejne kręgi szyjne, dwa przednie grzbietowe, trzy izolowane ogonowe, fragmenty łopatki, kość kruczą, ramieniową, łokciową, promieniową, niekompletne śródręcze, pojedyncze paliczki dłoni, prawą kość skokową i piętową, dalszą kość stępu i pazury ze stopy.

Drugi to częściowo artykułowany szkielet pozaczaszkowy. Składa się z jednego kręgu szyjnego, prawie wszystkich grzbietowych i trzech ogonowych (w tym dwa zrośnięte). Ma też kompletną lewą łopatkę i kość kruczą, izolowaną prawą kość kruczą, prawą kość ramieniową, trzecią kość śródręcza, część lewej kości biodrowej, połączone kości łonowe, prawą kość kulszową, obie udowe i piszczelowe, obie strzałkowe, lewą kość skokową, dalszą kość stępu i całą lewą stopę.

== Budowa ==
[[Plik:Coloradisaurus czaszka2.jpg|300px|thumb|right|Czaszka koloradizaura w widoku od góry. Skala 2 cm. Wybrane objaśnienia: F - czołowa, Mx - szczękowa, N - nosowa, stfe - górne okno skroniowe. Źródło: Apaldetti i in., 2014.]]
Koloradizaur był najbardziej wysmukły ze wszystkich [[Sauropodomorpha|zauropodomorfów]] w [[formacja|formacji]] [[Los Colorados]]. Miał krótki pysk. Jego głowa bardziej przypominała [[Plateosauridae|plateozaurydy]] niż [[Massospondylidae|massospondylidy]]. Kości czołowe były dłuższe od nosowych. Górne okna skroniowe były okrągłe. W mózgoczaszce mieściły się dodatkowe blaszki. Kość szczękowa mieściła prawdopodobnie 22-24 zębów, a zębowa co najmniej 18.

Jego [[kręg]]i szyjne były 4,5 razy dłuższe niż były wysokie. Takie proporcje są nietypowe dla prozauropodów, gdzie ten stosunek wynosi zazwyczaj 3 do 4. Wyjątkiem jest [[Leyesaurus|lejezaur]], który ma kręgi szyjne aż 5 razy dłuższe niż wysokie. Oba te prozauropody miały zatem długie i smukłe szyje. Poszczególne kręgi były wzmocnione dodatkowymi blaszkami. Kości łonowe były wąskie jak u [[Adeopapposaurus|adeopappozaura]]. W miejscu styku są bardzo cienkie i tworzą charakterystyczny tylko dla koloradizaura dół.

== Choroby i urazy ==
Tylnia część żuchwy okazu typowego nosi ślady źle zaleczonej rany. Widać to w kształcie kości przedstawowej (''prearticular'') i narośli na kości kątowej. Również drugi znany osobnik koloradizaura nie był w dobrej kondycji. Ogon i być może jego łopatka noszą ślady choroby. Kręgi ogonowe łączy spora narośl. Podobny stan stwierdzono w ogonie prozauropoda z [[wczesna jura|wczesnej jury]] [[Chiny|Chin]] (prawdopodobnie [[Lufengosaurus|lufengozaura]]).

== Krewniacy koloradizaura ==
Choć czaszka koloradizaura przypomina pod wieloma względami plateozaurydy, to reszta szkieletu nawiązuje do massospondylidów. Oznacza to duży stopień [[konwergencja|konwergencji]] wśród prozauropodów. Jeśli nie brać pod uwagę jakie to cechy, tylko brać pod uwagę ich liczbę, to koloradizaur ma więcej cech [[rodzina|rodziny]] Massospondylidae. W jej obrębie jego najbliższymi krewnymi byłyby azjatycki lufengozaur, antarktyczny [[Glacialisaurus|glacializaur]] i być może północnoamerykański [[Seitaad|sejtad]].

== Paleoekologia ==
Oprócz koloradizaura, teren ten zamieszkiwały w tamtym czasie inne [[dinozaur]]y - [[Zupaysaurus|zupajzaur]], [[Riojasaurus|riojazaur]], [[Lessemsaurus|lessemzaur]]. Jeszcze bardziej różnorodni byli przedstawiciele linii krokodylowej. Oprócz nich występowały także żółwie i cynodonty.

== Spis gatunków ==
{| class="wikitable"
! ''Coloradisaurus''
| ({{Kpt|[[José Bonaparte|Bonaparte]]}}, [[1979]]) {{Kpt|Lambert}}, [[1983]]
|-
| = "''[[Coloradia]]''" (nazwa zajęta)
| {{Kpt|Bonaparte}}, 1979
|-
! ''C. brevis''
| ({{Kpt|Bonaparte}}, 1979) {{Kpt|Lambert}}, 1983
|-
| = "''[[Coloradia]]''" ''brevis'' (nazwa zajęta)
| {{Kpt|Bonaparte}}, 1979
|}

== Bibliografia ==
Apaldetti, C., Martinez, R.N., Pol, D., Souter, T. 2014. Redescription of the Skull of ''Coloradisaurus brevis'' (Dinosauria, Sauropodomorpha) from the Late Triassic Los Colorados Formation of the Ischigualasto-Villa Union Basin, northwestern Argentina. Journal of Vertebrate Paleontology, t. 34, nr 5, str. 1113-1132.

Apaldetti, C., Pol, D., Yates, A.M. 2013. The postcranial anatomy of ''Coloradisaurus brevis'' (Dinosauria: Sauropodomorpha) from the Late Triassic of Argentina and its phylogenetic implications. Palaeontology, t. 56, str. 277–301.

Mones, A. 2025. The correct year of publication of ''Coloradia brevis'' Bonaparte (currently ''Coloradisaurus brevis''; Dinosauria, Prosauropoda, MASSOSPONDYLIDAE) is 1979, not 1978. Bulletin of Zoological Nomenclature, t. 82, str. 171–174. [https://www.biotaxa.org/bzn/article/view/88099]

Novas, F. 2009. The Age of Dinosaurs in South America. Indiana University Press, str. 1-452.


[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Sauropodomorpha]]
[[Kategoria:Sauropodomorpha bazalne]]
[[Kategoria:Ameryka Południowa]]
[[Kategoria:Argentyna]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Trias]]
[[Kategoria:Noryk]]

Mateusz Tałanda

2025-09-11T10:34:41Z

Mateusz:

{| class="wikitable"
! Imię i nazwisko:
|colspan=2 |'''dr Mateusz Tałanda'''
|rowspan=8 | [[Plik:Mateusz_Talanda.jpg|thumb|dr Mateusz Tałanda]]
|-
! Nick na [http://www.forum.dinozaury.com/ Forum Dinozaury.com!]:
|colspan=2 |[http://forum.dinozaury.com/memberlist.php?mode=viewprofile&u=644 ''Utahraptor'']
|-
! Rok urodzenia:
|colspan=2 |[[1987]]
|-
! Biografia:
|colspan=2 | Paleontolog, adiunkt w Instytucie Biologii Ewolucyjnej Uniwersytetu Warszawskiego. [[Dinozaury|Dinozaurami]] fascynuje się od dzieciństwa. Był aktywnym użytkownikiem forum Paleontologia.pl, współtwórca wielu tekstów, moderator i ekspert na forum Dinozaury.com!. Uczestnik wielu wykopalisk prowadzonych przez PAN (2006-2014 w [[Krasiejów|Krasiejowie]], 2007-2011 w [[Lisowice|Lisowicach]]; w tym w 2011 jako prowadzący) a także ekspedycji Instytutu Paleobiologii PAN i Instytut Paleontologii RAS do Wjaznik w [[Rosja|Rosji]] w 2008, 2010 i 2013 roku. W 2008 roku założył Koło Naukowe Biologii Ewolucyjnej na Uniwersytecie Warszawskim, do 2011 pełnił w nim funkcję prezesa. W 2010 otrzymał Stypendium Ministra Edukacji Narodowej, a w 2011 roku wyróżnienie w Studenckim noblu. W 2011 roku obronił magisterium na Wydziale Biologii UW pt. "Biologia ''Slavoia darevskii'' na podstawie morfologii szkieletu". W 2016 roku obronił dysertację "Early evolution of lizards in the fossil record" na Wydziale Biologii UW. Główne zainteresowania badawcze to ewolucja gadów i środowiska [[trias]]owe.
|-
! Kontakt:
|colspan=2 | utahraptor@op.pl
|-
! Publikacje:
|colspan=2 | 
# Loba, M., Drela, T., Surowski, M., '''Tałanda, M.''' 2010. Rodzaj ''Saccocoma'' Agassiz 1836 w środowisku późnej jury rejonu Solnhofen. ''Rocznik Studenckiego Ruchu Naukowego Uniwersytetu Warszawskiego'', 8: 73–80.
# '''Tałanda, M.''', Niedźwiedzki, G., Bronowicz, R., Sulej, T. 2010. Polsko-rosyjska ekspedycja do permsko-triasowych stanowisk paleontologicznych na platformie wschodnioeuropejskiej. ''Przegląd Geologiczny'', 58: 127–129.
# '''Tałanda, M.''', Dzięcioł, Sz., Sulej, T., Niedźwiedzki, G. 2011. Vertebrate burrow system from the Upper Triassic of Poland. ''Palaios'', 26: 99–105.
# Sulej, T., Bronowicz, R., '''Tałanda, M.''', Niedźwiedzki, G. 2011. A new dicynodont-archosaur assemblage from the Late Triassic (Carnian) of Poland. ''Earth and Environmental Science Transactions of The Royal Society of Edinburgh'', 101: 261–269.
# '''Tałanda, M.''' 2012. Beznogie czworonogi. ''Ewolucja'', 4: 37–41.
# Piechowski, R., '''Tałanda, M.''', Dzik, J. 2014. Skeletal variation and ontogeny of the Late Triassic Dinosauriform ''Silesaurus opolensis''. ''Journal of Vertebrate Paleontology'', 34: 1383–1393. [[DOI: 10.1080/02724634.2014.873045]]
# Sulej, T., Wolniewicz, A., Bonde, N., Błażejowski, B., Niedźwiedzki, G., '''Tałanda, M.''' 2014. New perspectives on the Late Triassic vertebrates of East Greenland: preliminary results of a Polish−Danish palaeontological expedition. ''Polish Polar Research'', 35: 541–552. [http://dx.doi.org/10.2478/popore-2014-0030]
# Skawiński, T., '''Tałanda, M.''' 2014. Integrating developmental biology and the fossil record of reptiles. ''The International Journal of Developmental Biology'', 58: 949–959. [[doi: 10.1387/ijdb.140322mt]]
# '''Tałanda, M.''' 2015. Cretaceous roots of the amphisbaenian lizards. ''Zoologica Scripta'', 45: 1–8. [[DOI: 10.1111/zsc.12138]]
# Soussi, M., Niedźwiedzki, G., '''Tałanda, M.''', Dróżdż, D. , Sulej, T., Boukhalfa, K., Mermer, J., Błażejowski, B. 2017. Middle Triassic (Anisian-Ladinian) Tejra red beds and Late Triassic (Carnian) carbonate sedimentary records of southern Tunisia, Saharan Platform: Biostratigraphy, sedimentology and implication on regional stratigraphic correlations. ''Marine and Petroleum Geology'', 79: 222–256.
# Skawiński, T., Ziegler, M., Czepiński, Ł., Szermański, M., '''Tałanda, M.''', Surmik, D., Niedźwiedzki, G. 2017. A re-evaluation of the historical 'dinosaur' remains from the Middle-Upper Triassic of Poland. ''Historical Biology'', 29 (4): 442–472.
# '''Tałanda, M.''' 2017. Evolution of postcranial skeleton in worm lizards inferred from its status in the Cretaceous stem-amphisbaenian Slavoia darevskii. ''Acta Palaeontologica Polonica'', 62 (1): 9–23.
# '''Tałanda, M.''', Bajdek, P., Niedźwiedzki, G., Sulej, T. 2017. Upper Triassic freshwater oncoids from Silesia (southern Poland) and their microfossil biota. ''Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie'', 284 (1): 43–56.
# Skrzycki, P., Niedźwiedzki, G., '''Tałanda, M.''' 2018. Dipnoan remains from the Lower-Middle Triassic of the Holy Cross Mountains and northeastern Poland, with remarks on dipnoan palaeobiogeography. ''Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology'', 496: 332–345.
# '''Tałanda, M.''' 2018. An exceptionally preserved Jurassic skink suggests lizard diversification preceded fragmentation of Pangaea. ''Palaeontology'', 61 (5): 659–677.
# Simões, T.R., Caldwell, M.W., '''Tałanda, M.''', Bernardi, M., Palci, A., Vernygora, O., Bernardini, F., Mancini, L., Nydam, R.L. 2018. The origin of squamates revealed by a Middle Triassic lizard from the Italian Alps. ''Nature'', 557: 706–709.
# Simões, T. R., Caldwell, M. W., '''Tałanda, M.''', Bernardi, M., Palci, A., Vernygora, O., Bernardini F., Mancini L., Nydam, R. L. 2018. X-ray computed microtomography of ''Megachirella wachtleri''. ''Scientific data'', 5 (1): 1-5.
# Piechowski, R., Niedźwiedzki, G., '''Tałanda, M.''' 2019. Unexpected bird-like features and high intraspecific variation in the braincase of the Triassic relative of dinosaurs. ''Historical Biology'', 31 (8): 1065–1081.
# Qvarnström, M., Wernström, J. V., Piechowski, R., '''Tałanda, M.''', Ahlberg, P. E., Niedźwiedzki, G. 2019. Beetle-bearing coprolites possibly reveal the diet of a Late Triassic dinosauriform. ''Royal Society open science'', 6 (3): 181042.
# Sulej, T., Niedźwiedzki, G., '''Tałanda, M.''', Dróżdż, D., Hara, E. 2020. A new early Late Triassic non-mammaliaform eucynodont from Poland. ''Historical Biology'', 32 (1): 80–92.
# Pindakiewicz, M., '''Tałanda, M.''', Sulej, T., Niedźwiedzki, G., Sennikov, A. G., Bakaev, A. S., Bulanov, V. V., Golubev, V. K., Minikh, A. V. 2020. Feeding convergence among ray-finned fishes: Teeth of the herbivorous actinopterygians from the latest Permian of East European Platform, Russia. ''Acta Palaeontologica Polonica'', 65 (1): 71–79.
# Piechowski, R., '''Tałanda, M.''' 2020. The locomotor musculature and posture of the early dinosauriform ''Silesaurus opolensis'' provides a new look into the evolution of Dinosauromorpha. ''Journal of Anatomy'', 236 (6): 1044–1100.
# Sulej, T., Krzesiński, G., '''Tałanda, M.''', Wolniewicz, A. S., Błażejowski, B., Bonde, N., Gutowski, P., Sienkiewicz, M., Niedźwiedzki, G. 2020. The earliest-known mammaliaform fossil from Greenland sheds light on origin of mammals. ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 117 (43): 26861-26867.
# Pawlak, W., '''Tałanda, M.''', Sulej, T., Niedźwiedzki, G. 2020. Dipnoan from the Upper Triassic of East Greenland and remarks about palaeobiogeography of ''Ptychoceratodus''. ''Acta Palaeontologica Polonica'', 65 (3): 561-574.
# Czepiński, Ł., Dróżdż, D., Szczygielski, T., '''Tałanda, M.''', Pawlak, W., Lewczuk, A., Rytel, A., Sulej, T. 2021. An Upper Triassic terrestrial vertebrate assemblage from the forgotten Kocury locality (Poland) with a new aetosaur taxon. ''Journal of Vertebrate Paleontology'', 41 (1): e1898977.
# '''Tałanda, M.''', Fernandez, V., Panciroli, E., Evans, S. E., Benson, R. J. 2022. Synchrotron tomography of a stem lizard elucidates early squamate anatomy. ''Nature'', 611 (7934): 99-104.
# Czepiński, Ł., Pawlak, W., Rytel, A., '''Tałanda, M.''', Szczygielski, T., Sulej, T. 2023. A new Middle Triassic vertebrate assemblage from Miedary (southern Poland). ''Journal of Vertebrate Paleontology'', 43 (2): e2265445.
# Rytel, A., Böhmer, C., Spiekman, S.N., '''Tałanda, M.''' 2024. Extreme neck elongation evolved despite strong developmental constraints in bizarre Triassic reptiles—implications for neck modularity in archosaurs. ''Royal Society Open Science'', 11 (5): 240233.
# Sulej, T., Machalski, M., '''Tałanda, M.''' 2024. New finds of Olenekian, Early Triassic, trematosaurid amphibians and prolocophonid reptiles from Poland. ''Acta Palaeontologica Polonica'', 69 (1): 49-56.
# Górka, M., Březina, J., Chroust, M., Kowalski, R., López-Torres, S., '''Tałanda, M.''' 2025. Crocodylian remains from the Miocene of the Fore-Carpathian Basin and its foreland--including the world's northernmost Neogene crocodylian. ''Acta Palaeontologia Polonica'', 70 (2): 225-251.

|-
! Przykładowe artykuły dla Dinozaury.com!:
|

# Tałanda, M. - ''[[Gasosaurus]]''
# Tałanda, M. - ''[[Lewisuchus]]''
# Tałanda, M. - ''[[Lufengosaurus]]''
# Tałanda, M. - ''[[Silesaurus]]''
# Tałanda, M. - ''[[Utahraptor]]''

[http://www.encyklopedia.dinozaury.com/index.php/Specjalna:Wk%C5%82ad/Mateusz Aktywność]
|
|}

{{DEFAULTSORT:Tałanda, Mateusz}}
[[Kategoria: Dinozaury.com]]

Mateusz Tałanda

2025-09-11T10:29:42Z

Mateusz: aktualizacja

{| class="wikitable"
! Imię i nazwisko:
|colspan=2 |'''dr Mateusz Tałanda'''
|rowspan=8 | [[Plik:Mateusz_Talanda.jpg|thumb|dr Mateusz Tałanda]]
|-
! Nick na [http://www.forum.dinozaury.com/ Forum Dinozaury.com!]:
|colspan=2 |[http://forum.dinozaury.com/memberlist.php?mode=viewprofile&u=644 ''Utahraptor'']
|-
! Rok urodzenia:
|colspan=2 |[[1987]]
|-
! Biografia:
|colspan=2 | Paleontolog, adiunkt w Instytucie Biologii Ewolucyjnej Uniwersytetu Warszawskiego. [[Dinozaury|Dinozaurami]] fascynuje się od dzieciństwa. Był aktywnym użytkownikiem forum Paleontologia.pl, współtwórca wielu tekstów, moderator i ekspert na forum Dinozaury.com!. Uczestnik wielu wykopalisk prowadzonych przez PAN (2006-2014 w [[Krasiejów|Krasiejowie]], 2007-2011 w [[Lisowice|Lisowicach]]; w tym w 2011 jako prowadzący) a także ekspedycji Instytutu Paleobiologii PAN i Instytut Paleontologii RAS do Wjaznik w [[Rosja|Rosji]] w 2008, 2010 i 2013 roku. W 2008 roku założył Koło Naukowe Biologii Ewolucyjnej na Uniwersytecie Warszawskim, do 2011 pełnił w nim funkcję prezesa. W 2010 otrzymał Stypendium Ministra Edukacji Narodowej, a w 2011 roku wyróżnienie w Studenckim noblu. W 2011 roku obronił magisterium na Wydziale Biologii UW pt. "Biologia ''Slavoia darevskii'' na podstawie morfologii szkieletu". W 2016 roku obronił dysertację "Early evolution of lizards in the fossil record" na Wydziale Biologii UW. Główne zainteresowania badawcze to ewolucja gadów i środowiska [[trias]]owe.
|-
! Kontakt:
|colspan=2 | utahraptor@op.pl
|-
! Publikacje:
|colspan=2 | 
# Loba, M., Drela, T., Surowski, M., '''Tałanda, M.''' 2010. Rodzaj ''Saccocoma'' Agassiz 1836 w środowisku późnej jury rejonu Solnhofen. ''Rocznik Studenckiego Ruchu Naukowego Uniwersytetu Warszawskiego'', 8: 73–80.
# '''Tałanda, M.''', Niedźwiedzki, G., Bronowicz, R., Sulej, T. 2010. Polsko-rosyjska ekspedycja do permsko-triasowych stanowisk paleontologicznych na platformie wschodnioeuropejskiej. ''Przegląd Geologiczny'', 58: 127–129.
# '''Tałanda, M.''', Dzięcioł, Sz., Sulej, T., Niedźwiedzki, G. 2011. Vertebrate burrow system from the Upper Triassic of Poland. ''Palaios'', 26: 99–105.
# Sulej, T., Bronowicz, R., '''Tałanda, M.''', Niedźwiedzki, G. 2011. A new dicynodont-archosaur assemblage from the Late Triassic (Carnian) of Poland. ''Earth and Environmental Science Transactions of The Royal Society of Edinburgh'', 101: 261–269.
# '''Tałanda, M.''' 2012. Beznogie czworonogi. ''Ewolucja'', 4: 37–41.
# Piechowski, R., '''Tałanda, M.''', Dzik, J. 2014. Skeletal variation and ontogeny of the Late Triassic Dinosauriform ''Silesaurus opolensis''. ''Journal of Vertebrate Paleontology'', 34: 1383–1393. [[DOI: 10.1080/02724634.2014.873045]]
# Sulej, T., Wolniewicz, A., Bonde, N., Błażejowski, B., Niedźwiedzki, G., '''Tałanda, M.''' 2014. New perspectives on the Late Triassic vertebrates of East Greenland: preliminary results of a Polish−Danish palaeontological expedition. ''Polish Polar Research'', 35: 541–552. [http://dx.doi.org/10.2478/popore-2014-0030]
# Skawiński, T., '''Tałanda, M.''' 2014. Integrating developmental biology and the fossil record of reptiles. ''The International Journal of Developmental Biology'', 58: 949–959. [[doi: 10.1387/ijdb.140322mt]]
# '''Tałanda, M.''' 2015. Cretaceous roots of the amphisbaenian lizards. ''Zoologica Scripta'', 45: 1–8. [[DOI: 10.1111/zsc.12138]]
# Soussi, M., Niedźwiedzki, G., '''Tałanda, M.''', Dróżdż, D. , Sulej, T., Boukhalfa, K., Mermer, J., Błażejowski, B. 2017. Middle Triassic (Anisian-Ladinian) Tejra red beds and Late Triassic (Carnian) carbonate sedimentary records of southern Tunisia, Saharan Platform: Biostratigraphy, sedimentology and implication on regional stratigraphic correlations. ''Marine and Petroleum Geology'', 79: 222–256.
# Skawiński, T., Ziegler, M., Czepiński, Ł., Szermański, M., '''Tałanda, M.''', Surmik, D., Niedźwiedzki, G. 2017. A re-evaluation of the historical 'dinosaur' remains from the Middle-Upper Triassic of Poland. ''Historical Biology'', 29 (4): 442–472.
# '''Tałanda, M.''' 2017. Evolution of postcranial skeleton in worm lizards inferred from its status in the Cretaceous stem-amphisbaenian Slavoia darevskii. ''Acta Palaeontologica Polonica'', 62 (1): 9–23.
# '''Tałanda, M.''', Bajdek, P., Niedźwiedzki, G., Sulej, T. 2017. Upper Triassic freshwater oncoids from Silesia (southern Poland) and their microfossil biota. ''Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie'', 284 (1): 43–56.
# Skrzycki, P., Niedźwiedzki, G., '''Tałanda, M.''' 2018. Dipnoan remains from the Lower-Middle Triassic of the Holy Cross Mountains and northeastern Poland, with remarks on dipnoan palaeobiogeography. ''Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology'', 496: 332–345.
# '''Tałanda, M.''' 2018. An exceptionally preserved Jurassic skink suggests lizard diversification preceded fragmentation of Pangaea. ''Palaeontology'', 61 (5): 659–677.
# Simões, T.R., Caldwell, M.W., '''Tałanda, M.''', Bernardi, M., Palci, A., Vernygora, O., Bernardini, F., Mancini, L., Nydam, R.L. 2018. The origin of squamates revealed by a Middle Triassic lizard from the Italian Alps. ''Nature'', 557: 706–709.
# Simões, T. R., Caldwell, M. W., Tałanda, M., Bernardi, M., Palci, A., Vernygora, O., Bernardini F., Mancini L., Nydam, R. L. 2018. X-ray computed microtomography of ''Megachirella wachtleri''. ''Scientific data'', 5 (1): 1-5.
# Piechowski, R., Niedźwiedzki, G., '''Tałanda, M.''' 2019. Unexpected bird-like features and high intraspecific variation in the braincase of the Triassic relative of dinosaurs. ''Historical Biology'', 31 (8): 1065–1081.
# Qvarnström, M., Wernström, J. V., Piechowski, R., '''Tałanda, M.''', Ahlberg, P. E., Niedźwiedzki, G. 2019. Beetle-bearing coprolites possibly reveal the diet of a Late Triassic dinosauriform. ''Royal Society open science'', 6 (3): 181042.
# Sulej, T., Niedźwiedzki, G., '''Tałanda, M.''', Dróżdż, D., Hara, E. 2020. A new early Late Triassic non-mammaliaform eucynodont from Poland. ''Historical Biology'', 32 (1): 80–92.
# Pindakiewicz, M., '''Tałanda, M.''', Sulej, T., Niedźwiedzki, G., Sennikov, A. G., Bakaev, A. S., Bulanov, V. V., Golubev, V. K., Minikh, A. V. 2020. Feeding convergence among ray-finned fishes: Teeth of the herbivorous actinopterygians from the latest Permian of East European Platform, Russia. ''Acta Palaeontologica Polonica'', 65 (1): 71–79.
# Piechowski, R., '''Tałanda, M.''' 2020. The locomotor musculature and posture of the early dinosauriform ''Silesaurus opolensis'' provides a new look into the evolution of Dinosauromorpha. ''Journal of Anatomy'', 236 (6): 1044–1100.
# Sulej, T., Krzesiński, G., '''Tałanda, M.''', Wolniewicz, A. S., Błażejowski, B., Bonde, N., Gutowski, P., Sienkiewicz, M., Niedźwiedzki, G. 2020. The earliest-known mammaliaform fossil from Greenland sheds light on origin of mammals. ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 117 (43): 26861-26867.
# Pawlak, W., '''Tałanda, M.''', Sulej, T., Niedźwiedzki, G. 2020. Dipnoan from the Upper Triassic of East Greenland and remarks about palaeobiogeography of ''Ptychoceratodus''. ''Acta Palaeontologica Polonica'', 65 (3): 561-574.
# Czepiński, Ł., Dróżdż, D., Szczygielski, T., '''Tałanda, M.''', Pawlak, W., Lewczuk, A., Rytel, A., Sulej, T. 2021. An Upper Triassic terrestrial vertebrate assemblage from the forgotten Kocury locality (Poland) with a new aetosaur taxon. ''Journal of Vertebrate Paleontology'', 41 (1): e1898977.
# '''Tałanda, M.''', Fernandez, V., Panciroli, E., Evans, S. E., Benson, R. J. 2022. Synchrotron tomography of a stem lizard elucidates early squamate anatomy. ''Nature'', 611 (7934): 99-104.
# Czepiński, Ł., Pawlak, W., Rytel, A., '''Tałanda, M.''', Szczygielski, T., Sulej, T. 2023. A new Middle Triassic vertebrate assemblage from Miedary (southern Poland). ''Journal of Vertebrate Paleontology'', 43 (2): e2265445.
# Rytel, A., Böhmer, C., Spiekman, S.N., '''Tałanda, M.''' 2024. Extreme neck elongation evolved despite strong developmental constraints in bizarre Triassic reptiles—implications for neck modularity in archosaurs. ''Royal Society Open Science'', 11 (5): 240233.
# Sulej, T., Machalski, M., '''Tałanda, M.''' 2024. New finds of Olenekian, Early Triassic, trematosaurid amphibians and prolocophonid reptiles from Poland. ''Acta Palaeontologica Polonica'', 69 (1): 49-56.
# Górka, M., Březina, J., Chroust, M., Kowalski, R., López-Torres, S., '''Tałanda, M.''' 2025. Crocodylian remains from the Miocene of the Fore-Carpathian Basin and its foreland--including the world's northernmost Neogene crocodylian. ''Acta Palaeontologia Polonica'', 70 (2): 225-251.

|-
! Przykładowe artykuły dla Dinozaury.com!:
|

# Tałanda, M. - ''[[Gasosaurus]]''
# Tałanda, M. - ''[[Lewisuchus]]''
# Tałanda, M. - ''[[Lufengosaurus]]''
# Tałanda, M. - ''[[Silesaurus]]''
# Tałanda, M. - ''[[Utahraptor]]''

[http://www.encyklopedia.dinozaury.com/index.php/Specjalna:Wk%C5%82ad/Mateusz Aktywność]
|
|}

{{DEFAULTSORT:Tałanda, Mateusz}}
[[Kategoria: Dinozaury.com]]

Ornithomimus

2024-11-22T09:00:57Z

Mateusz:

Do sprawdzenia i aktualizacji.

{{DISPLAYTITLE:''Ornithomimus''}}

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| Autor:
| Korekta:
|-
| [[Maciej Ziegler]]
| [[Marcin Szermański]], [[Adrian Tkocz]], [[Krzysztof Lichota]],

[[Kamil Kamiński]]
|}

----
{| class="wikitable" style="text-align:left" align="left"
! colspan=2 | ''Ornithomimus'' (ornitomim)
|-
! '''Długość''':
| do 5 m
|-
! '''Masa''':
| do 423 kg
|-
! '''[[Lokacje|Miejsce występowania]]''':
| [[USA]] i [[Kanada]]
|-
! '''[[Czas|Czas występowania]]'''
| 68-66 Ma

późna [[kreda]] (późny [[mastrycht]])
|-
! '''Systematyka'''
| [[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Theropoda]]

[[Tetanurae]]

[[Coelurosauria]]

[[Ornithomimosauria]]

[[Ornithomimidae]]
|-
| colspan=2 |[[Plik:Struthiomimus.JPG|400px]]
Szkielet ?''O. sedens'' (?BHI 1266) z Oxford University Museum of Natural History.

[http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Struthiomimus.JPG Fot.: Ballista]
|}

==Wstęp==
''Ornithomimus'' jest jednym z szerzej znanych dinozaurów strusiopodobnych i jednym z ostatnich i najbardziej [[zaawansowany]]ch przedstawicieli swojego rodu. Żył w zachodniej części Ameryki Północnej w późnej kredzie. Ogólną budową przypomina innych [[zaawansowany]]ch przedstawicieli [[Ornithomimosauria]]. Jego nazwa znaczy "naśladujący ptaka".
Po raz pierwszy opisany przed [[Othniel Marsh|Marsh]]a w 1890 roku, ornitomim dał nazwę rodzinie [[Ornithomimidae]] i grupie [[Ornithomimosauria]].

==Gatunki==
===Ważne i potencjalnie ważne gatunki===
====''O. velox''====
[[Plik:Ornithomimus_velox.jpg|300px|thumb|right|[[Syntyp]]y ''O. velox'' (źródło: [[Othniel Marsh|Marsh]], 1890).]]

'''Opisany''': [[Othniel Marsh|Marsh]], 1890

'''Status''': ważny

'''Lokalizacja''': USA - Kolorado ([[formacja Denver]]), ?Wyoming ([[formacja Ferris]]?)

'''Wiek''': 68-66 Ma (późny mastrycht)

'''Materiał kopalny''': [[syntyp]]y to niekompletna dolna część kończyny tylnej - poczynając od dołu piszczeli (YPM 542) oraz kości śródręcza i dłoni (YPM 548). Przypisany materiał to 2 pazury, paliczek, kręg ogonowy z formacji Denver oraz być może też m.in. paliczek i pazur z formacji Ferris. Z formacji Scollard w Albercie pochodzi okaz TMP 1993.104.1 (kości przednich kończyn i gastralia). M.in. z powodu uszkodzeń materiału kopalnego trudno go porównać z holotypem ''O. velox'' (Nottrodt, 2022). Wg Mortimera (online) bardziej przypomina on jednak ''[[Dromiceiomimus]]''.

'''Komentarz''': typowy [[gatunek]] [[rodzaj]]u ''Ornithomimus''. Śródstopie jest dość masywne. Okaz typowy jest mniejszy od [[holotyp]]u ''O. edmontonicus'' o ok. 1/3. Epitet gatunkowy oznacza "szybki".

====''O. sedens''====
[[Plik:Struthiomimus_sedens_BHI_1266.png|300px|thumb|right|Rekonstrukcja BHI 1266 wykonana na potrzeby oszacowania masy. [http://dx.doi.org/10.1371/journal.pone.0004532.g008 Źródło: Bates i in., 2011].]]

'''Opisany''': Marsh, 1892

'''Status''': ?nieważny (?''[[nomen dubium]]'')

'''Lokalizacja''': USA - Wyoming ([[formacja Lance]]), ?Montana ([[formacja Hell Creek]]), ?Kanada - Saskatchewan ([[formacja Frenchman]]), Alberta (formacja [[Scollard]])

'''Wiek''': 68-66 Ma (późny [[mastrycht]])

'''Materiał kopalny''': [[holotyp]] (USNM 4736) to kręgi krzyżowe (3-6), ogonowe (1-12), 6 szerwonów, częściowe kości biodrowe, proksymalna część k. łonowej i kości kulszowe. Do tego gatunku może też należeć bardziej kompletny szkielet (BHI 1266) zawierający czaszkę, kręgi szyjne ([[atlas|dźwigacz]], [[axis|obrotnik]], 3-10), niekompletne kręgi grzbietowe (1-3), 10 żeber, gastralia oraz prawie kompletne kości kończyn i obręczy. Do tego taksonu mogą też należeć inne szczątki, np. Longrich (2008) przypisał też 3 pazury i niekompletny szkielet UCMP 154569. W 2022 r. Nattrodt opisała jako ''Ornithomimus'' sp. fragmentaryczny szkielet (TMP 1998.026.1) zawierający kości tylnych kończyn i pojedynczy szewron z osadów formacji Scollard w Albercie. Jest on podobnej wielkości, co BHI 1266.

'''Komentarz''': nie ma pewności do do diagnostyczności szczątków. Jeśli jest ważny, to był to stosunkowo duży gatunek, osiągający ok. 5 m długości. Pazury były dość proste a kończyny przednie smukłe.

===Nieważne gatunki===
====''O. edmontonicus''====

Problematyczny jest status tego najbardziej znanego gatunku ''Ornithomimus'', z reguły uważanego w literaturze za drugi ważny gatunek omawianego rodzaju. Często uznaje się go nieprawidłowo za [[starszy synonim]] wcześniej nazwanych ''[[Struthiomimus]] brevitertius'' [[William Parks|Parks]], 1926 i ''Struthiomimus samueli'' Parks, 1928. Zob. ''[[Dromiceiomimus#D._samueli|Dromiceiomimus samueli]]''.

====''O. grandis''====
'''Opisany''': Marsh, 1890

'''Status''': ?nieważny (?''[[nomen dubium]]'')

'''Lokalizacja''': USA - Montana (Eagle Sandstone)

'''Wiek''': 83-76 Ma (wczesny [[kampan]])

'''Materiał kopalny''': [[holotyp]] to III kość śródstopia.

'''Komentarz''': Holtz (2004) wylicza go jako nienazwanego [[tyranozauryd]]a.

====''O. minutus''====
'''Opisany''': Marsh, 1892

'''Lokalizacja''': USA - Kolorado ([[formacja Laramie]])

'''Wiek''': 68-66 Ma (późny [[mastrycht]]

'''Materiał kopalny''': [[holotyp]] to obecnie zagubione części kości śródstopia (II-IV ). Przypisany materiał (oznaczony USNM 2909) to dystalna połowa drugiej kości śródstopia i dwa dystalne paliczki.

'''Komentarz''': kiedyś uważany za maleńki [[gatunek]] [[rodzaj]]u ''Ornithomimus'' (mierzył ok. 30 cm i ważył mniej niż 1 kg a szacowana długość kości udowej to 6-9 cm). Później za [[dromeozauryd]]a lub pterozaura. Obecnie przeważa pogląd, że to [[alwarezzauryd]], prawdopodobnie blisko spokrewniony z należącym do [[Parvicursorinae]] ''[[Albertonykus]]''.

====''O. tenuis''====
'''Opisany''': Marsh, 1890

'''Lokalizacja''': USA - Montana ([[formacja]] [[Judith River]])

'''Wiek''': 78-74 Ma ([[kampan]])

'''Materiał kopalny''': [[holotyp]] (USNM 5814) to dystalna część III kości śródstopia.

'''Komentarz''': Gilmore (1920) stwierdził, że fragment kości przypomina bardziej [[tyranozauryd]]y a nie [[ornitomimidy]]. Russell (1972) uznał go za [[troodontyd]]a, lecz nie napisał na jakiej podstawie. Zdaniem Mortimera (online) przypomina raczej tyranozaurydy. Być może to młody ''[[Gorgosaurus]]'' lub ''[[Daspletosaurus]]'', które znane są z tej samej formacji.

== Spis gatunków ==
===Ważne i potencjalnie ważne===
{| class="wikitable"
! ''Ornithomimus''
| {{Kpt|[[Othniel Marsh|Marsh]]}}, 1890
|-
! ''O. velox''
| {{Kpt|Marsh}}, 1890
|-
! ?''O''. ''sedens''
| {{Kpt|Marsh}}, 1892
| ''[[nomen dubium]]''?
|-
| =''[[Struthiomimus]] sedens''
| ({{Kpt|Marsh}}, 1892) {{Kpt|Farlow}}, 2001
|-
|}

===Gatunki przeniesione===
{| class="wikitable"
| ''O''. ''affinis''
| {{Kpt|[[Charles Gilmore|Gilmore]]}}, 1920
| =''[[Dryosaurus]] affinis''
|-
| ''O. altus''
| {{Kpt|[[Lawrence Lambe|Lambe]]}}, 1902
| =''[[Struthiomimus]] altus''
|-
| ''O. antiquus''
| ({{Kpt|[[Joseph Leidy|Leidy]]}}, 1865) {{Kpt|Baird}} i {{Kpt|[[John Horner|Horner]]}}, 1979
| =''[[Coelosaurus]] antiquus''
|-
| ''O. asiaticus''
| {{Kpt|Gilmore}}, 1933
| =''[[Archaeornithomimus]] asiaticus''
|-
| ''O. brevitertius''
| ({{Kpt|Parks}}, 1926) {{Kpt|Russell}}, 1930
| =''[[Dromiceiomimus]] brevitertius''
|-
| ''O. bullatus''
| ({{Kpt|[[Halszka Osmólska|Osmólska]], [[Ewa Roniewicz|Roniewicz]]}} i {{Kpt|[[Rinchen Barsbold|Barsbold]]}}, 1972) {{Kpt|[[Gregory Paul|Paul]]}}, 1988
| =''[[Gallimimus]] bullatus''
|-
| ''O. currellii''
| ({{Kpt|Parks}}, 1933) {{Kpt|Russell}} i {{Kpt|Chamney}}, 1967
| =''[[Dromiceiomimus]] brevitertius''
|-
| ''O. edmontonicus''
| {{Kpt|[[Charles M. Sternberg|Sternberg]]}}, 1933
| =''[[Dromiceiomimus]] brevitertius''
|-
| ''O. edmontonensis''
| {{Kpt|Sternberg}}, 1933
| =''[[Dromiceiomimus]] brevitertius''
|-
| ''O. elegans''
| {{Kpt|Parks}}, 1933
| =''[[Elmisaurus]] elegans''
|-
| ''O. ingens''
| ({{Kpt|Parks}}, 1933) {{Kpt|Russell}} i {{Kpt|Chamney}}, 1967
| =''[[Dromiceiomimus]] brevitertius''
|-
| ''O. lonzeensis''
| ({{Kpt|Dollo}}, 1903) {{Kpt|Kuhn}}, 1965
| =''[[Megalosaurus]] lonzeensis''
|-
| ''O. mirandus''
| ({{Kpt|Leidy}}, 1868) {{Kpt|Hay}}, 1930
| =''[[Aublysodon]] mirandus''
|-
| ''O. samueli''
| ({{Kpt|Parks}}, 1928) {{Kpt|Russell}}, 1930
| =''[[Dromiceiomimus]] samueli''
|-
|}

===Gatunki nienależące zapewne do ''Ornithomimus''===
{| class="wikitable"
| "''O''." ''grandis''
| {{Kpt|Marsh}}, 1890
|-
| =''[[Deinodon]] grandis''
| ({{Kpt|Marsh}}, 1890) {{Kpt|[[Henry Osborn|Osborn]]}}, 1916
|-
| =''[[Aublysodon]] grandis''
| ({{Kpt|Marsh}}, 1890) {{Kpt|[[Friedrich von Huene|von Huene]]}}, 1932
|-
! "''O''." ''minutus''
| {{Kpt|Marsh}}, 1892
|-
| =''[[Dromaeosaurus]] minutus''
| ? ({{Kpt|Marsh}}, 1892)
|-
| =''[[Troodon]] minutus''
| ({{Kpt|Marsh}}, 1892) {{Kpt|[[George Olshevsky|Olshevsky]]}}, 2000
|-
| "''O''." ''tenuis''
| {{Kpt|Marsh}}, 1890
| ''[[nomen dubium]]''
|-
| =''[[Struthiomimus]] tenuis''
| ({{Kpt|Marsh}}, 1890) {{Kpt|Osborn}}, 1916
|-
|}

==Bibliografia==
Bates, K.T., Manning, P.L., Hodgetts, D. & Sellers, W.I. (2009) "Estimating mass properties of dinosaurs using laser imaging and 3D computer modelling" PLoS ONE, 4 (2), e4532. [[doi:10.1371/journal.pone.0004532]]

Claessens, L., Loewen, M. & Lavender, Z. (2011) "A Reevaluation of the Genus Ornithomimus Based on New Preparation of the Holotype of O.velox and New Fossil Discoveries" SVP Program and Abstracts Book, 2011, 90

Holtz, T.R. (2004) "Tyrannosauroidea" [w:] Weishampel, D.B., Dodson, P. & Osmólska, H. "The Dinosauria" Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 111-136.

Longrich, N. (2008) "A new, large ornithomimid from the Cretaceous Dinosaur Park Formation of Alberta, Canada: Implications for the study of dissociated dinosaur remains" Palaeontology, 51(4), 983-997.

Longrich, N.R. & Currie, P.J. (2009) "Albertonykus borealis, a new alvarezsaur (Dinosauria: Theropoda) from the Early Maastrichtian of Alberta, Canada: Implications for the systematics and ecology of the Alvarezsauridae" Cretaceous Research, 30, 239-252.

Makovicky, P.J., Kobayashi, Y. & Currie, P.J. (2004) "Ornithomimosauria" [w:] Weishampel, D.B., Dodson, P. & Osmólska, H. "The Dinosauria" Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 137-150.

Mortimer, M (2019 online) [https://theropoddatabase.com/Ornithomimosauria.htm#Dromiceiomimusbrevitertius].

Nottrodt, R.E. (2022). “First articulated ornithomimid specimens from the upper Maastrichtian Scollard Formation of Alberta, Canada.” Journal of Vertebrate Paleontology. [[DOI: 10.1080/02724634.2021.2019754]].

Paul, G.S. (2010) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" wyd. Princeton University - Princeton i Oxford

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Theropoda]]
[[Kategoria:Tetanurae]]
[[Kategoria:Coelurosauria]]
[[Kategoria:Ornithomimosauria]]
[[Kategoria:Ameryka Północna]]
[[Kategoria:USA]]
[[Kategoria:Kanada]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Mastrycht]]
[[Kategoria:Rodzaj wielogatunkowy]]
[[Kategoria:Do sprawdzenia]]

Daniela Schwarz

2024-10-20T19:45:33Z

Mateusz: Nowe hasło

{| class="wikitable" style="text-align:left" width=375 align="left"
!width="200px" colspan=2 | dr Daniela Schwarz
[[Plik:Daniela Schwarz.jpg|150px|]]
|-
! Data urodzenia:
|
|-
! Data śmierci:
|
|-
! Narodowość:
| [[Niemcy]]
|-
! Instytucje:
| Museum für Naturkunde
|-
! ''Alma mater'':
| Wolny Uniwersytet w Berlinie
|-
! '''Opisane gatunki''': (2)
| width="250px"|
*''[[Wamweracaudia]] keranjei'' - [[Philip Mannion|Mannion]], [[Paul Upchurch|Upchurch]], Schwarz i [[Oliver Wings|Wings]], [[2019]]
*''[[Igai]] semkhu'' - [[Eric Gorscak|Gorsack]], [[Matthew Lamanna|Lamanna]], Schwarz, [[Verónica Díez Díaz|Díez Díaz]], [[Belal Salem|Salem]], [[Hesham Sallam|Sallam]] i [[Marc Wiechmann|Wiechmann]], [[2023]]
|}


==Biografia==
'''Daniela Schwarz''' to niemiecka paleontolog specjalizująca się w badaniu [[zauropod]]ów i krokodyli. Interesuje się taksonomią, filogenetyką, a przede wszystkim anatomią funkcjonalną tych zwierząt. Sporo pracy poświęciła studiowaniu [[pneumatyzacja|pneumatyzacji]] u zauropodów, ale także tejże u ''[[Archaeopteryx]]''. Opisała dwa nowe [[gatunek|gatunki]] [[dinozaur]]ów, a także przeniosła ''Ornithopsis greppini'' do nowego rodzaju ''[[Amanzia]]''. Pracuje w Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie.

==Bibliografia==

https://www.museumfuernaturkunde.berlin/en/about/team/daniela.schwarz#Profile

https://palaeo-electronica.org/2005_2/neutron/bio1.htm


{{DEFAULTSORT:Schwarz, Daniela}}
[[Kategoria:Paleontolodzy]]
[[Kategoria:Niemieccy paleontolodzy]]

2023

2024-10-20T19:16:18Z

Mateusz:

{{Szablon:202X}}

==Wydarzenia==
* 10 stycznia 2023 roku w wieku 61 lat zmarł argentyński paleontolog Jorge Orlando Calvo, który zajmował się m.in. zauropodami

== Dinosauria ==
{{Szablon:Pomoc_spis}}

W 2023 roku opisano '''26''' nowych [[nazwa|nazw]] [[dinozaur|dinozaurów]] ('''24''' nowe [[rodzaj|rodzaje]], '''25''' nowych [[gatunek|gatunków]]).

Obecnie za [[Takson_ważny|ważne taksony]] [[nieptasi|nieptasich]] przedstawicieli Dinosauria uznawane są wszystkie z nich.

{| class="sortable"
|-
! width="200px"|Nazwa
! Autorzy
! width="185px"|Klasyfikacja
! Kraj
! width="100px"|Wiek
!width="250px" class=unsortable|Uwagi
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Ampelognathus|{{U|Ampelognathus coheni}}]]'''''
|{{Kpt|Tykoski, Contreras & Noto}}, 2023
|[[Ornithopoda]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Bustingorrytitan|{{U|Bustingorrytitan shiva}}]]'''''
|{{Kpt|Simón & Salgado}}, 2023
|[[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
|[[Argentyna]]
|{{pKreda}}
|-
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Calvarius|{{U|Calvarius rapidus}}]]'''''
|{{Kpt|[[Prieto-Márquez]] & Sellés}}, 2023
|[[Ornithopoda]]: [[Styracosterna]]
|[[Hiszpania]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Chucarosaurus|{{U|Chucarosaurus diripienda}}]]'''''
|{{Kpt|Agnolin, Gonzalez Riga, Aranciaga Rolando, Rozadilla, Motta, Chimento & [[Novas]]}}, 2023
|[[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
|[[Argentyna]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Fujianvenator|{{U|Fujianvenator prodigiosus}}]]'''''
|{{Kpt|Xu, Wang, Chen, Dong, Lin, [[Xu]], Tang, You, Zhou, Wang, He, Li, Zhang & Zhou}}, 2023
|[[Paraves]]: [[Anchiornithidae]]
|[[Chiny]]
|{{pJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Furcatoceratops|{{U|Furcatoceratops elucidans}}]]'''''
|{{Kpt|Ishikawa, Tsuihiji & Manabe}}, 2023
|[[Ceratopsia]]: [[Centrosaurinae]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Garumbatitan|{{U|Garumbatitan morellensis}}]]'''''
|{{Kpt|Mocho, Escaso, Gasulla, Galobart, Posa, Santo-Cubedo, Sanz & Ortega}}, 2023
|[[Sauropoda]]: [[Macronaria]]
| [[Hiszpania]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Gonkoken|{{U|Gonkoken nanoi}}]]'''''
|{{Kpt|Alarcón-Muñoz, Vargas, Püschel, Soto-Acuña, Manríquez, Leppe, Kaluza, Milla, Gutstein, Palma-Liberona, Stinnesbeck, Frey, Pino, Bajor, Núñez, Ortiz, Rubilar-Rogers & Cruzado-Caballero}}, 2023
|[[Ornithopoda]]: [[Hadrosauroidea]]
|[[Chile]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Gremlin|{{U|Gremlin slobodorum}}]]'''''
|{{Kpt|[[Ryan]], Micucci, Rizo, Sullivan, Lee & [[Evans]]}}, 2023
|[[Ceratopsia]]: [[Leptoceratopsidae]]
|[[Kanada]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Iani|{{U|Iani smithi}}]]'''''
|{{Kpt|Zanno, Gates, Terry, Ayrahami, Tucker & Makovicky}}, 2023
|[[Ornithopoda]]: [[Rhabdodontomorpha]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Igai|{{U|Igai semkhu}}]]'''''
|{{Kpt|Gorsack, Lamanna, [[Daniela Schwarz|Schwarz]], Díez Díaz, Salem, Sallam & Wiechmann}}, 2023
|[[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
|[[Egipt]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Jaculinykus|{{U|Jaculinykus yaruui}}]]'''''
|{{Kpt|Kubo, [[Kobayashi]], Chinzorig & [[Tsogtbaatar]]}}, 2023
|[[Theropoda]]: [[Alvarezsauroidea]]
|[[Mongolia]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Jiangxititan|{{U|Jiangxititan ganzhouensis}}]]'''''
|{{Kpt|Mo, Fu, Yu & Xu}}, 2023
|[[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
|[[Chiny]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Malefica|{{U|Malefica deckerti}}]]'''''
|{{Kpt| Prieto-Márquez & Wagner}}, 2023
|[[Ornithopoda]]: [[Hadrosauridae]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Migmanychion|{{U|Migmanychion laiyang}}]]'''''
|{{Kpt|Wang, Cau, Wang, Yu, Wu, Wang & Liu}}, 2023
|[[Theropoda]]: [[Maniraptora]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Minimocursor|{{U|Minimocursor phunoiensis}}]]'''''
|{{Kpt|Manitkoon, Deesri, Khalloufi, Nonsrirach, Suteethorn, Chanthasit, Boonla & [[Buffetaut]]}}, 2023
|[[Ornithischia]]: [[Neornithischia]]
|[[Tajlandia]]
|{{pJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Oblitosaurus|{{U|Oblitosaurus bunnueli}}]]'''''
|{{Kpt|Sánchez-Fenollosa, Verdú & Cobos}}, 2023
|[[Ornithopoda]]: [[Ankylopollexia]]
|[[Hiszpania]]
|{{pJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Platytholus|{{U|Platytholus clemensi}}]]'''''
|{{Kpt|[[Horner]], Goodwin & [[Evans]]}}, 2023
|[[Pachycephalosauria]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Protathlitis|{{U|Protathlitis cinctorrensis}}]]'''''
|{{Kpt|Santos-Cubedo, de Santisteban, Poza & Meseguer}}, 2023
|[[Theropoda]]: [[Spinosauridae]]
|[[Hiszpania]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Qianlong|{{U|Qianlong shouhu}}]]'''''
|{{Kpt|Han, Yu, Zhang, Zeng, Wang, Cai, Wu, Wen, Cai, Li, Wu, Zhao & Xu}}, 2023
|[[Sauropodomorpha]]: [[Sauropodiformes]]
|[[Chiny]]
|{{wJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Ruixinia|{{U|Ruixinia zhangi}}]]'''''
|{{Kpt|Mo, Ma, Yu & Xu}}, 2023
|[[Sauropoda]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Sphaerotholus|Sphaerotholus {{U|lyonsi}}]]'''''
|{{Kpt|Woodruff, Schott & [[Evans]]}}, 2023
|[[Pachycephalosauria]]
|[[Kanada]]
|{{pKreda}}
|Czwarty [[ważny]] [[gatunek]] ''[[Sphaerotholus]]''
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Sphaerotholus|Sphaerotholus {{U|triregnum}}]]'''''
|{{Kpt|Woodruff, Schott & [[Evans]]}}, 2023
|[[Pachycephalosauria]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|Piąty [[ważny]] [[gatunek]] ''[[Sphaerotholus]]''
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Tharosaurus|{{U|Tharosaurus indicus}}]]'''''
|{{Kpt|Bajpai, Datta, Pandey, Ghosh, Kumar & Bhattacharya}}, 2023
|[[Sauropoda]]: [[Dicraeosauridae]]
|[[Indie]]
|{{sJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Tyrannomimus|{{U|Tyrannomimus fukuiensis}}]]'''''
|{{Kpt|Hattori, Shibata, Kawabe, Imai, Nishi & [[Azuma]]}}, 2023
|[[Ornithomimosauria]]: [[Deinocheiridae]]
|[[Japonia]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Vectipelta|{{U|Vectipelta barretti}}]]'''''
|{{Kpt|Pond, Strachan, Raven, Simpson, Morgan & [[Maidment]]}}, 2023
|[[Ankylosauria]]: [[Nodosauridae]]
|[[Wielka Brytania]]
|{{wKreda}}
|}

== [[Dinosauromorpha]] ==

{|
! width="200px"|Nazwa
! Autorzy
! width="185px"|Klasyfikacja
! Kraj
!! width="100px"|Wiek
!width="250px" class=unsortable|Uwagi
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Amanasaurus|{{U|Amanasaurus nesbitti}}]]'''''
| {{Kpt|Müller & Garcia}}, 2023
| [[Silesauridae]]
| [[Brazylia]]
| {{pTrias}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Venetoraptor|{{U|Venetoraptor gassenae}}]]'''''
| {{Kpt|Müller, Ezcurra, Garcia, Agnolín, [[Novas]], Soares, Kellner i [[Nesbitt]]}}, 2023
| [[Lagerpetidae]]
| [[Brazylia]]
| {{pTrias}}
|}

==Mezozoiczne [[Avialae]]==
{|
! width="200px"|Nazwa
! Autorzy
! width="185px"|Klasyfikacja
! Kraj
!! width="100px"|Wiek
!width="250px" class=unsortable|Uwagi
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Castignovolucris|{{U|Castignovolucris sebei}}]]'''''
| {{Kpt|[[Buffetaut]], Angst i Tong}}, 2023
| [[Ornithothoraces]]: [[Enantiornithes]]
| [[Francja]]
| {{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Cratonavis|{{U|Cratonavis zhui}}]]'''''
| {{Kpt|Li, Wang, Stidham i Zhou}}, 2023
| [[Pygostylia]]: [[Jinguofortisidae]]
| [[Chiny]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Yatenavis|{{U|Yatenavis ieujensis}}]]'''''
| {{Kpt|Herrera, Agnolín, Rozadilla, Coco, Manabe, Tsuihiji & [[Novas]]}}, 2023
| [[Ornithothoraces]]: [[Enantiornithes]]
| [[Argentyna]]
| {{pKreda}}
|}

Wamweracaudia

2024-10-20T19:14:34Z

Mateusz:

{{DISPLAYTITLE:''Wamweracaudia''}}
{{Opis
|Autor = [[Kamil Kamiński]]
|Korekta
|nazwa = ''Wamweracaudia''
|długość =
|wysokość =
|masa =
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Tanzania]]
region Lindi ([[formacja]] [[Tendaguru]], ogniwo Upper Dinosaur)
|czas = {{Występowanie|152|145}}
ok. 152-145 [[Ma]] 
[[późna jura]] ([[tyton]] )
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Sauropodomorpha]]

[[Sauropoda]]

[[Eusauropoda]]

[[Mamenchisauridae]]
|grafika = Mamench_DB.jpg
|podpis = Rekonstrukcja ''[[Mamenchisaurus]] hochuanensis''. ''Wamweracaudia''

mogła być podobna. Autor: ДиБгд. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mamench_DB.jpg]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
}}

==Wstęp==
''Wamweracaudia'' to rodzaj zauropoda z rodziny [[Mamenchisauridae]] żyjącego w późnej jurze na terenie dzisiejszej Tanzanii. Jego szczątki znaleziono w osadach słynnej formacji skalnej Tendaguru. Jest to pierwszy dobrze udokumentowany przedstawiciel Mamenchisauridae spoza Azji.

==Materiał kopalny==
[[Holotyp]] to okazy MB.R.2091.1-30, MB.R.3817.1 i MB.R.3817.2., obejmujące serię 30 artykułowanych kręgów ogonowych, dwa łuki nerwowe przednich kręgów ogonowych i dwa niekompletne szewrony.

Materiał przypisany to okaz MB.R.2094 – przedni kręg ogonowy.

==Etymologia==
Nazwa ''Wamweracaudia'' pochodzi od ''Wamwera'', najliczniejszego plemienia w regionie Lindi oraz greckiego ''caudia'' („ogon”) w nawiązaniu do dostępnego materiału kopalnego. Epitet gatunkowy ''keranjei'' honoruje Mohamaddiego Keranje, który przewodniczył pracom wykopaliskowym.

==Historia taksonu==
Początkowo szczątki ''Wamweracaudia'' przypisano do ''[[Janenschia]]''. Później jednak, ze względu na brak pokrywającego się materiału w stosunku do holotypu janenszii, zostały one wykluczone z tego rodzaju przez [[José Bonaparte]] i współpracowników (2000). W 2013 r. Mannion i in. podtrzymali opinię o bezzasadności zaliczania tych szczątków do ''[[Janenschia]]'' i wykazali, że kości te mogą reprezentować pierwszego przedstawiciela rodziny Mamenchisauridae spoza Azji. W 2019 r. Mannion i współpracownicy nadali mu nazwę ''Wamweracaudia'', a w ich analizie filogenetycznej okazał się on bliskim krewnym azjatyckiego ''[[Mamenchisaurus]]''. Wyróżnili oni również 6 [[autapomorfia|autapomorfii]] dotyczących budowy kręgów ogonowych. Może się jednak okazać, że ''Wamweracaudia'' jest synonimem ''[[Janenschia]]'' lub ''[[Tendaguria]]'', choć na chwilę obecną nie można tego stwierdzić ze względu na brak pokrywającego się materiału kopalnego. Jak już wspomniano, wg analizy filogenetyczej Manniona i współpracowników (2019) ''Wamweracaudia'' była taksonem siostrzanym mamenchizaura, a jego kręgi przedkrzyżowe różnią się znacząco od tendagurii.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Wamweracaudia''}}
| {{Kpt|[[Philip Mannion|Mannion]], [[Paul Upchurch|Upchurch]], [[Daniela Schwarz|Schwarz]]}} i {{Kpt|[[Oliver Wings|Wings]]}}, [[2019]]
|-
| = ??''[[Janenschia]]''
| {{Kpt|[[Rupert Wild|Wild]]}}, [[1991]]
|-
| = ??''[[Tendaguria]]''
| {{Kpt|[[José Bonaparte|Bonaparte]], Heinrich}} i {{Kpt|[[Rupert Wild|Wild]]}}, [[2000]]
|-
| {{V|''W. keranjei''}}
| {{Kpt|[[Philip Mannion|Mannion]], [[Paul Upchurch|Upchurch]], [[Daniela Schwarz|Schwarz]]}} i {{Kpt|[[Oliver Wings|Wings]]}}, [[2019]]
|-
| = ??''[[Janenschia]] robusta''
| {{Kpt|[[Rupert Wild|Wild]]}}, [[1991]]
|-
| = ??''[[Tendaguria]] tanzaniensis''
| {{Kpt|[[José Bonaparte|Bonaparte]], Heinrich}} i {{Kpt|[[Rupert Wild|Wild]]}}, [[2000]]
|}

==Bibliografia==
Mannion, P.D., Upchurch, P., Barnes, R.N., Mateus, O. (2013). "Osteology of the Late Jurassic Portuguese sauropod dinosaur Lusotitan atalaiensis (Macronaria) and the evolutionary history of basal titanosauriforms". Zoological Journal of the Linnean Society. 168: 98–206. [[doi:10.1111/zoj.12029]].

Mannion, P.D., Upchurch, P., Schwarz, D., Wings, O. (2019). "Taxonomic affinities of the putative titanosaurs from the Late Jurassic Tendaguru Formation of Tanzania: phylogenetic and biogeographic implications for eusauropod dinosaur evolution", Zoological Journal of the Linnean Society, zly068, [[https://doi.org/10.1093/zoolinnean/zly068]].


[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Sauropoda]]
[[Kategoria:Afryka]]
[[Kategoria:Tanzania]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Jura]]
[[Kategoria:Tyton]]

2019

2024-10-20T19:12:16Z

Mateusz:

{{Szablon:201X}}

== Dinosauria ==
{{Szablon:Pomoc_spis}}

W 2019 roku opisano '''44''' nowych [[nazwa|nazw]] [[dinozaur]]ów ('''43''' nowe [[rodzaj]]e, '''44''' nowych [[gatunek|gatunków]]).

Obecnie wszystkie uznawane są za [[Takson ważny|ważne]] [[takson]]y nieptasich dinozaurów.

{| class="sortable"
|-
! width="200px"|Nazwa
! width="400px"|Autorzy
! width="170px"|Klasyfikacja
! Kraj
! width="70px"|Wiek
!width="250px" class=unsortable|Uwagi
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Adynomosaurus|{{U|Adynomosaurus arcanus}}]]'''''
|{{Kpt|[[Prieto-Márquez]], Fondevilla, Sellés, Wagner & Galobart}}, 2019
| [[Ornithopoda]]: [[Hadrosauridae]]
| [[Hiszpania]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Ambopteryx|{{U|Ambopteryx longibrachium}}]]'''''
|{{Kpt|Wang, [[O'Connor]], [[Xu]] & Zhou, 2019}}
| [[Theropoda]]: [[Scansoriopterygidae]]
| [[Chiny]]
| {{sJura}} - [[późna jura]]
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Aquilarhinus|{{U|Aquilarhinus palimentus}}]]'''''
|{{Kpt|[[Prieto-Márquez]], Wagner & Lehman, 2019}}
| [[Ornithopoda]]: [[Hadrosauridae]]
| [[USA]]
| {{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Asfaltovenator|{{U|Asfaltovenator vialidadi}}]]'''''
|{{Kpt| Rauhut & Pol}}, 2019
| [[Theropoda]]: [[Allosauroidea]]
| [[Argentyna]]
| {{wJura}} - [[środkowa jura]]
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Bajadasaurus|{{U|Bajadasaurus pronuspinax}}]]'''''
|{{Kpt|Gallina, Apesteguía, Canale & Haluza, 2019}}
| [[Sauropoda]]: [[Dicraeosauridae]]
| [[Argentyna]]
|{{wKreda}}
|[[Dikreozauryd]] z długimi, skierowanymi ku przodowi wyrostkami kolczystymi kręgów szyjnych.
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Baalsaurus|{{U|Baalsaurus mansillai}}]]'''''
|{{Kpt|[[Calvo]] & [[González Riga]], 2019}}
| [[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
| [[Argentyna]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Convolosaurus|{{U|Convolosaurus marri}}]]'''''
|{{Kpt|Andrzejewski, Winkler & Jacobs 2019}}
| [[Ornithopoda]]
| [[USA]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Ferrisaurus|{{U|Ferrisaurus sustutensis}}]]'''''
|{{Kpt|Arbour & Evans, 2019}}
| [[Ceratopsia]]: [[Leptoceratopsidae]]
| [[Kanada]]
| {{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Fostoria|{{U|Fostoria dhimbangunmal}}]]'''''
|{{Kpt|Bell, Brougham, Herne, Frauenfelder & Smith, 2019}}
|[[Ornithopoda]]: [[Iguanodontia]]
|[[Australia]]
|{{sKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Fushanosaurus|{{U|Fushanosaurus qitaiensis}}]]'''''
|{{Kpt|Wang, Wu, Li, Ji, Li & Guo, 2019}}
|[[Sauropoda]]: [[Titanosauriformes]]
|[[Chiny]]
|{{pJura}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Galleonosaurus|{{U|Galleonosaurus dorisae}}]]'''''
|{{Kpt|Herne, Nair, Evans & Tait 2019}}
| [[Ornithopoda]]
| [[Australia]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Gnathovorax|{{U|Gnathovorax cabreirai}}]]'''''
|{{Kpt|Pacheto, Muller, Langer, Pretto, Kerber & da Silva 2019}}
| [[Herrerasauridae]]
| [[Brazylia]]
| {{pTrias}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Gobihadros|{{U|Gobihadros mongoliensis}}]]'''''
|{{Kpt|Tsogtbaatar, Weishampel, Evans & Watabe, 2019}}
|[[Ornithopoda]]: [[Hadrosauroidea]]
|[[Mongolia]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Gobiraptor|{{U|Gobiraptor minutus}}]]'''''
|{{Kpt| Lee, Lee, Chinsamy, Lü, Barsbold & Tsogtbaatar, 2019}}
| [[Theropoda]]: [[Oviraptorosauria]]
| [[Mongolia]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Hesperornithoides |{{U|Hesperornithoides miessleri}}]]'''''
|{{Kpt|Hartman, Mortimer, Wahl, Lomax, Lippincott & Lovelace, 2019}}
| [[Theropoda]]: [[Troodontidae]]
| [[USA]]
| {{pJura}}
|Najwcześniejszy znany rodzaj [[troodontyd]]a
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Imperobator|{{U|Imperobator antarcticus}}]]'''''
|{{Kpt|Ely & Case, 2019}}
|[[Theropoda]]: [[Maniraptora]]
|[[Antarktyda]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Isasicursor |{{U|Isasicursor santacrucensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Novas]], [[Agnolin]], Rozadilla, Aranciaga-Rolando, Brisson-Egli, Motta, Cerroni, [[Ezcurra]], Martinelli, Angelo, Alvarez-Herrera, Gentil, Bogan, Chimento, Garcia-Marsa, Lo Coco, Miquel, Brito, Vera, Perez Loinaze, Fernandez & [[Salgado]], 2019}}
| [[Ornithopoda]]
| [[Argentyna]]
| {{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Itapeuasaurus|{{U|Itapeuasaurus cajapioensis}}]]'''''
|{{Kpt|Lindoso, Medeiros, Carvalho, Pereira, Mendes, Iori, Sousa, Arcanjo & Silva, 2019}}
| [[Sauropoda]]: [[Rebbachisauridae]]
| [[Brazylia]]
| {{sKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Kaijutitan|{{U|Kaijutitan maui}}]]'''''
|{{Kpt|Filippi, [[Salgado]] & Garrido, 2019}}
| [[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
|[[Argentyna]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Kamuysaurus|{{U|Kamuysaurus japonicus}}]]'''''
|{{Kpt|Kobayashi, Nishimura, Takasaki, Chiba, Fiorillo, Tanaka, Chinzorig, Sato & Sakurai, 2019}}
|[[Ornithopoda]]: [[Hadrosauridae]]
|[[Japonia]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Laiyangosaurus|{{U|Laiyangosaurus youngi}}]]'''''
|{{Kpt|Zhang, Wang, Wang, Jiang, Cheng, Li & Qiu}}, 2019
|[[Ornithopoda]]: [[Hadrosauridae]]
|[[Chiny]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Lingyuanosaurus|{{U|Lingyuanosaurus sihedangensis}}]]'''''
|{{Kpt|Yao, Liao, Sullivan & Xu, 2019}}
| [[Theropoda]]: [[Therizinosauria]]
| [[Chiny]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Mahuidacursor|{{U|Mahuidacursor lipanglef}}]]'''''
|{{Kpt|Cruzado-Caballero, Gasca, Filippi, Cerda & Garrido, 2019}}
|[[Ornithopoda]]
|[[Argentyna]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Mnyamawamtuka|{{U|Mnyamawamtuka moyowamkia}}]]'''''
|{{Kpt|Gorscak & O'Connor, 2019}}
|[[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
|[[Tanzania]]
|{{sKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Moros|{{U|Moros intrepidus}}]]'''''
|{{Kpt|[[Zanno]], Tucker, Canoville, Avrahami, Gates, [[Makovicky]], 2019}}
|[[Theropoda]]: [[Tyrannosauroidea]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Nemegtonykus|{{U|Nemegtonykus citus}}]]'''''
|{{Kpt|Lee, Park, Lee, Kim, Lu Barsbold & Tsogtbaatar, 2019}}
|[[Theropoda]]: [[Alvarezsauridae]]
|[[Mongolia]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Ngwevu|{{U|Ngwevu intloko}}]]'''''
|{{Kpt|Chapelle, Barrett, Botha & Choiniere, 2019}}
| [[Sauropodomorpha]]
| [[RPA]]
| {{wJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Nhandumirim |{{U|Nhandumirim waldsangae}}]]'''''
|{{Kpt|Marsola, Bittencourt, [[Butler]], Da Rosa, Sayão & [[Langer]], 2019}}
|[[Theropoda]]?
|[[Brazylia]]
|{{pTrias}}
|Wczesny [[dinozaur]] przypominający [[Theropoda|teropody]]
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Notatesseraeraptor|{{U|Notatesseraeraptor frickensis}}]]'''''
|{{Kpt|Zahner & Brinkmann, 2019}}
| [[Theropoda]]: [[Neotheropoda]]
| [[Szwajcaria]]
| {{pTrias}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Nullotitan|{{U|Nullotitan glaciaris}}]]'''''
|{{Kpt|[[Novas]], [[Agnolin]], Rozadilla, Aranciaga-Rolando, Brisson-Egli, Motta, Cerroni, [[Ezcurra]], Martinelli, Angelo, Alvarez-Herrera, Gentil, Bogan, Chimento, Garcia-Marsa, Lo Coco, Miquel, Brito, Vera, Perez Loinaze, Fernandez & [[Salgado]], 2019}}
| [[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
| [[Argentyna]]
| {{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Oceanotitan|{{U|Oceanotitan dantasi}}]]'''''
|{{Kpt|Mocho, Royo-Torres & Ortega, 2019}}
|[[Sauropoda]]: [[Somphospondyli]]
|[[Portugalia]]
|{{pJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Pareisactus|{{U|Pareisactus evrostos}}]]'''''
|{{Kpt|Párraga & [[Prieto-Márquez]], 2019}}
|[[Ornithopoda]]: [[Rhabdodontidae]]
|[[Hiszpania]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Phuwiangvenator|{{U|Phuwiangvenator yaemniyomi}}]]'''''
|{{Kpt|Samathi, Chanthasit & [[Sander]], 2019}}
| [[Theropoda]]: ?[[Megaraptora]]
| [[Tajlandia]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Pilmatueia|{{U|Pilmatueia faundezi}}]]'''''
|{{Kpt|[[Coria]], Windholz, [[Ortega]] & [[Currie]]}}, 2019
|[[Sauropoda]]: [[Dicraeosauridae]]
|[[Argentyna]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Psittacosaurus|Psittacosaurus {{U|amitabha}}]]'''''
|{{Kpt|Napoli, Hunt, Erickson & Norell, 2019}}
| [[Ceratopsia]]: [[Psittacosauridae]]
| [[Mongolia]]
| {{wKreda}}
| Dziewiąty [[ważny]] [[gatunek]] ''[[Psittacosaurus]]''
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Sanxiasaurus|{{U|Sanxiasaurus modaoxiensis}}]]'''''
|{{Kpt|Li, Dai, Tan, Hu, Wei, Lin, Wei, Li, Meng, Hao, You & Peng, 2019}}
| [[Neornithischia]]
| [[Chiny]]
| {{sJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Sektensaurus|{{U|Sektensaurus sanjuanboscoi}}]]'''''
|{{Kpt|Ibiricu, Casal, Martínez, Luna, Canale, Álvarez & González Riga, 2019}}
|[[Ornithopoda]]: [[Iguanodontia]]
|[[Argentyna]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Shishugounykus|{{U|Shishugounykus inexpectus}}]]'''''
|{{Kpt|Qin, Clark, Choiniere & Xu, 2019}}
|[[Theropoda]]: [[Alvarezsauroidea]]
|[[Chiny]]
|{{sJura}} - [[późna jura]]
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Siamraptor|{{U|Siamraptor suwati}}]]'''''
|{{Kpt|Chokchaloemwong, Hattori, Cuesta, Jintasakul, Shibata & Azuma, 2019}}
| [[Theropoda]]: [[Carcharodontosauria]]
| [[Tajlandia]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Suskityrannus|{{U|Suskityrannus hazelae}}]]'''''
|{{Kpt|[[Nesbitt]], Denton Jr, [[Loewen]], [[Brusatte]], Smith, Turner, [[Kirkland]], [[McDonald]] & Wolfe, 2019}}
| [[Theropoda]]: [[Tyrannosauroidea]]
| [[Chiny]]
| {{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Vayuraptor|{{U|Vayuraptor nongbualamphuensis}}]]'''''
|{{Kpt|Samathi, Chanthasit & [[Sander]], 2019}}
| [[Theropoda]]: [[Coelurosauria]]
| [[Tajlandia]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Vespersaurus|{{U|Vespersaurus paranaensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Langer]], Martins, Manzig, Ferreira, Marsola, Fortes, Lima, Sant’ana, Vidal, Lorençato & [[Ezcurra]], 2019}}
| [[Theropoda]]: [[Noasauridae]]
| [[Brazylia]]
| {{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Wamweracaudia|{{U|Wamweracaudia keranjei}}]]'''''
|{{Kpt|Mannion, Upchurch, [[Daniela Schwarz|Schwarz]] & Wings, 2019}}
| [[Sauropoda]]: [[Mamenchisauridae]]
| [[Tanzania]]
|{{pJura}}
|Pierwszy [[Mamenchisauridae|mamenchizauryd]] spoza [[Azja|Azji]]
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Xingtianosaurus|{{U|Xingtianosaurus ganqi}}]]'''''
|{{Kpt|Qiu, Wang, Wang, Li, Zhang & Ma, 2019}}
| [[Theropoda]]: [[Oviraptorosauria]]
| [[Chiny]]
| {{wKreda}}
|}

== [[Dinosauromorpha]] ==

{|
! width="220px"|Nazwa
! width="440px"|Autorzy opisu
! Uwagi
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Kwanasaurus|{{U|Kwanasaurus williamparkeri}}]]'''''
| {{Kpt|[[Martz]] & [[Small]]}}, 2019
| [[Dinosauriformes]]: [[Silesauridae]]
| [[USA]]
| {{pTrias}}
|}

== Mezozoiczne [[Avialae]] ==

{|
! width="220px"|Nazwa
! width="440px"|Autorzy opisu
! Uwagi
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Alcmonavis|{{U|Alcmonavis poeschli}}]]'''''
|{{Kpt|[[Rauhut]], Tischlinger & Foth, 2019}}
| [[Theropoda]]: [[Avialae]]
| [[Niemcy]]
| {{pJura}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Avimaia|{{U|Avimaia schweitzerae}}]]'''''
| {{Kpt|Bailleul, [[O'Connor]], Zhang, Li, Wang, Lamanna, Zhu & Zhou}}, 2019
| [[Ornithoraces]]: [[Enantiornithes]]
| [[Chiny]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Camptodontornis|{{U|Camptodontornis}} yangi]]'''''
| {{Kpt|({{Kpt|Li, Gong, Zhang, Yang & Hou}}, 2010) Demirijan}}, 2019
| [[Enantiornithes]]: [[Enantiornithes]]
| [[Chiny]]
| {{wKreda}}
|Nazwa zastępcza dla ''Camptodontus yangi''.
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Elektorornis|{{U|Elektorornis chenguangi}}]]'''''
| {{Kpt|Xing, [[O'Connor]], Chiappe, McKellar, Carroll, Hu, Bai & Lei}}, 2019
| [[Ornithothoraces]]: [[Enantiornithes]]
| [[Birma]]
| {{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Fukuipteryx|{{U|Fukuipteryx prima}}]]'''''
| {{Kpt|Imai, [[Azuma]], Kawabe, Shibata, Miyata, Wang & Zhou}}, 2019
| [[Theropoda]]: [[Avialae]]
| [[Japonia]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Gretcheniao|{{U|Gretcheniao sinensis}}]]'''''
| {{Kpt|Chiappe, Qingjin, Serrano, Sigurdsen, Wang, Bell & Di}}, 2019
| [[Ornithothoraces]]: [[Enantiornithes]]
| [[Chiny]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Kookne|{{U|Kookne yeutensis}}]]'''''
| {{Kpt|[[Novas]], Agnolin, Rozadilla, Aranciaga-Rollando, Brissón-Eli, Motta, Cerroni, Ezcura, Martinelli, D'Angelo, Álvarez-Herrera, Gentil, Bogan, Chimento, García-Marsá, Lo Coco, Miquel, Brito, Vera, Loinaze, Fernandez & [[Salgado]]}}, 2019
| [[Ornithothoraces]]: [[Ornithurae]]
| [[Argentyna]]
| {{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Orienantius|{{U|Orienantius ritteri}}]]'''''
| {{Kpt|Liu, Chiappe, Zhang, Serrano & Meng}}, 2019
| [[Ornithothoraces]]: [[Enantiornithes]]
| [[Chiny]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Shangyang|{{U|Shangyang graciles}}]]'''''
| {{Kpt|Wang & Zhou}}, 2019
| [[Ornithothoraces]]: [[Enantiornithes]]
| [[Chiny]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Yangavis|{{U|Yangavis confucii}}]]'''''
| {{Kpt|Wang & Zhou}}, 2019
| [[Pygostylia]]: [[Confuciusornithidae]]
| [[Chiny]]
| {{wKreda}}
|}

2020

2024-10-20T19:11:29Z

Mateusz:

{{Szablon:201X}}

==Wydarzenia==
* 18 lutego zmarł wybitny argentyński paleontolog [[José Bonaparte]], jedne z najsłynniejszych paleontologów XX wieku i odkrywca licznych południowoamerykańskich dinozaurów.
== Dinosauria ==
{{Szablon:Pomoc_spis}}

W 2020 roku opisano '''44''' nowych [[nazwa|nazw]] [[dinozaur]]ów ('''43''' nowych [[rodzaj]]ów, '''40''' nowych [[gatunek|gatunków]]).

Obecnie za [[Takson ważny|ważne]] [[takson]]y nieptasich dinozaurów uznawanych są '''42''' z nich ('''41''' nowe rodzaje i '''38''' nowych gatunków).

{| class="sortable"
|-
! width="200px"|Nazwa
! Autorzy
! width="170px"|Klasyfikacja
! Kraj
! Wiek
!width="250px" class=unsortable|Uwagi
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Abdarainurus|{{U|Abdarainurus barsboldi}}]]'''''
|{{Kpt|[[Averianov]] & Lopatin}}, 2020
|[[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
|[[Mongolia]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Adratiklit|{{U|Adratiklit boulahfa}}]]'''''
|{{Kpt|Maidment, Raven, Ouarhache & Barrett}}, 2020
|[[Thyreophora]]: [[Stegosauridae]]
|[[Maroko]]
|{{sJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Allosaurus|Allosaurus {{U|jimmadseni}}]]'''''
|{{Kpt|[[Chure]] & [[Loewen]]}}, 2020
|[[Theropoda]]: [[Allosauridae]]
|[[USA]]
|{{pJura}}
|Trzeci [[ważny]] [[gatunek]] ''[[Allosaurus]]''
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Amanzia|{{U|Amanzia}} greppini]]'''''
|{{Kpt|([[Huene]], [[1922]]) [[Daniela Schwarz|Schwarz]], Mannion, Wings & Meyer}}, 2020
|[[Sauropoda]]
|[[Szwajcaria]]
|{{pJura}}
|wcześniej: ''Ornithopsis greppini'', ''Cetiosauriscus greppini''
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Analong|{{U|Analong chuanjieensis}}]]'''''
|{{Kpt|Ren, Sekiya, Wang, Yang & [[You]]}}, 2020
|[[Sauropoda]]: [[Mamenchisauridae]]
|[[Chiny]]
|{{sJura}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Anhuilong|{{U|Anhuilong diboensis}}]]'''''
|{{Kpt|Ren, Huang & [[You]]}}, 2020
| [[Sauropoda]]: [[Mamenchisauridae]]
| [[Chiny]]
|{{sJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Aratasaurus|{{U|Aratasaurus museunacionali}}]]'''''
|{{Kpt|Sayão, Saraiva, Brum, Bantim, de Andrade, Cheng, de Lima, de Paula Silva & Kellner}}, 2020
|[[Theropoda]]
|[[Brazylia]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Bagualia|{{U|Bagualia alba}}]]'''''
|{{Kpt|[[Pol]], Ramezani, Gomez, [[Carballido]], [[Paulina Carabajal]], [[Rauhut]], Escapa & Cúneo}}, 2020
|[[Sauropoda]]
|[[Argentyna]]
|{{wJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Beg|{{U|Beg tse}}]]'''''
|{{Kpt|Yu, [[Prieto-Márquez]], Chinzorig, Badamkhatan & [[Norell]]}}, 2020
|[[Ceratopsia]]: [[Neoceratopsia]]
|[[Mongolia]]
|{{sKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Bravasaurus|{{U|Bravasaurus arrierosorum}}]]'''''
|{{Kpt|Hechenleitner, Leuzinger, Martinelli, Rocher, Fiorelli, Taborda & Salgado}}, 2020
|[[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
|[[Argentyna]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Changmiania|{{U|Changmiania liaoningensis}}]]'''''
|{{Kpt|Yang, Wu, Dieudonné & Godefroit }}, 2020
|[[Ornithopoda]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Citipes|{{U|Citipes}} elegans]]'''''
|{{Kpt|(Parks, [[1933]]) Funston}}, 2020
|[[Theropoda]]: [[Oviraptorosauria]]
|[[Kanada]]
|{{pKreda}}
|wcześniej: ''Ornithomimus elegans, Macrophalangia elegans, Elmisaurus elegans, Chirostenotes elegans, Leptorhynchos elegans''
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Dineobellator|{{U|Dineobellator notohesperus}}]]'''''
|{{Kpt|Jasinski, [[Sullivan]] & [[Dodson]], 2020}}
|[[Theropoda]]: [[Dromaeosauridae]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Huinculsaurus|{{U|Huinculsaurus montesi}}]]'''''
|{{Kpt|Baiano, [[Coria]] & [[Cau]]}}, 2020
|[[Theropoda]]: [[Noasauridae]]
|[[Argentyna]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Irisosaurus|{{U|Irisosaurus yimenensis}}]]'''''
|{{Kpt|Peyre de Fabrègues, Bi, Li, Li, Yang & [[Xu Xing|Xu]], 2020}}
|[[Sauropodomorpha]]
|[[Chiny]]
|{{wJura}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Jinbeisaurus|{{U|Jinbeisaurus wangi}}]]'''''
|{{Kpt|Wu, Shi, Dong, Carr, Yi & Xu}}, 2020
| [[Theropoda]]: [[Tyrannosauroidea]]
| [[Chiny]]
| {{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Kholumolumo|{{U|Kholumolumo ellenbergerorum}}]]'''''
|{{Kpt|de Fabrègues & Allain}}, 2020
|[[Sauropodomorpha]]
|[[Lesotho]]
|{{pTrias}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Lajasvenator|{{U|Lajasvenator ascheriae}}]]'''''
|{{Kpt|Coria, Currie, Ortega & Baiano}}, 2020
|[[Theropoda]]: [[Carcharodontosauridae]]
|[[Argentyna]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Lusovenator|{{U|Lusovenator santosi}}]]'''''
|{{Kpt|Malafaia, Mocho, Escaso, Ortego}}, 2020
|[[Theropoda]]: [[Carcharodontosauria]]
|[[Portugalia]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Narindasaurus|{{U|Narindasaurus thevenini}}]]'''''
|{{Kpt|Royo-Torres, Cobos, Mocho &, Alcalá}}, 2020
|[[Sauropoda]]: [[Turiasauria]]
|[[Madagaskar]]
|{{sJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Navajoceratops|{{U|Navajoceratops sullivani}}]]'''''
|{{Kpt|[[Fowler]] & Freedman Fowler}}, 2020
|[[Ceratopsia]]: [[Chasmosaurinae]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Niebla|{{U|Niebla antiqua}}]]'''''
|{{Kpt|Aranciaga Rolando, Cerroni, Garcia Marsà, Agnolín, Motta, Rozadilla, Brisson Eglí & [[Novas]]}}, 2020
|[[Theropoda]]: [[Abelisauridae]]
|[[Argentyna]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Oksoko|{{U|Oksoko avarsan}}]]'''''
|{{Kpt|[[Funston]], Chinzorig, Tsogtbaatar, Kobayashi, Sullivan & [[Currie]]}}, 2020
|[[Theropoda]]: [[Oviraptorosauria]]
|[[Mongolia]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Overoraptor|{{U|Overoraptor chimentoi}}]]'''''
|{{Kpt|Motta, [[Agnolín]], Brissón Egli & [[Novas]]}}, 2020
|[[Theropoda]]: [[Maniraptora]]
|[[Argentyna]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Paraxenisaurus|{{U|Paraxenisaurus normalensis}}]]'''''
|{{Kpt|Serrano-Brañas, Espinosa-Chávez, Maccracken, Gutiérrez-Blando, de León-Dávila & Ventura}}, 2020
|[[Theropoda]]
|[[Meksyk]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Punatitan|{{U|Punatitan loughlini }}]]'''''
|{{Kpt|Hechenleitner, Leuzinger, Martinelli, Rocher, Fiorelli, Taborda & Salgado}}, 2020
|[[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
|[[Argentyna]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Riabininohadros|{{U|Riabininohadros}} weberae]]'''''
|{{Kpt|(Riabinin, [[1945]]) Lopatin & Averianov, 2020}}
|[[Ornithopoda]]: [[Iguanodontia]]
|[[Ukraina]]
|{{pKreda}}
|wcześniej: ''Orthomerus weberae''
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Schleitheimia|{{U|Schleitheimia schutzi}}]]'''''
|{{Kpt|[[Rauhut]], Holwerda & Furrer}}, 2020
|[[Sauropodomorpha]]
|[[Szwajcaria]]
|{{pTrias}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Sinankylosaurus|{{U|Sinankylosaurus zhuchengensis}}]]'''''
|{{Kpt|Wang, Zhang, Chen, Chen & Wang}}, 2020
|[[Thyreophora]]: [[Ankylosauridae]]
|[[Chiny]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Smitanosaurus|{{U|Smitanosaurus}} agilis]]'''''
| {{Kpt|([[Marsh]], [[1889]]) Whitlock & Wilson Mantilla, 2020}}
|[[Sauropoda]]: [[Dicraeosauridae]]
|[[USA]]
|{{pJura}}
|wcześniej: ''Morosaurus agilis''
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Spectrovenator|{{U|Spectrovenator ragei}}]]'''''
|{{Kpt|Zaher, Pol, Navarro, Delcourt & Carvalho}}, 2020
|[[Theropoda]]: [[Abelisauridae]]
|[[Brazylia]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Stellasaurus|{{U|Stellasaurus ancellae}}]]'''''
|{{Kpt|Wilson, Ryan & Evans}}, 2020
|[[Ceratopsia]]: [[Centrosaurinae]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Terminocavus|{{U|Terminocavus sealeyi}}]]'''''
|{{Kpt|[[Fowler]] & Freedman Fowler}}, 2020
|[[Ceratopsia]]: [[Chasmosaurinae]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Thanatotheristes|{{U|Thanatotheristes degrootorum}}]]'''''
|{{Kpt|Voris, Therrien, Zelenitsky & Brown}}, 2020
|[[Theropoda]]: [[Tyrannosauridae]]
|[[Kanada]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Thanos|{{U|Thanos simonattoi}}]]'''''
|{{Kpt|Delcourt & Iori}}, 2020
|[[Theropoda]]: [[Abelisauridae]]
|[[Brazylia]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Tralkasaurus|{{U|Tralkasaurus cuyi}}]]'''''
|{{Kpt|Cerroni, Motta, Agnolín, Aranciaga Rolando, Brissón Egli & Novas}}, 2020
|[[Theropoda]]: [[Abelisauridae]]
|[[Argentyna]]
|{{sKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Trierarchuncus|{{U|Trierarchuncus prairiensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Fowler]], Wilson, Freedman Fowler, Noto, Anduza & [[Horner]]}}, 2020
|[[Theropoda]]: [[Alvarezsauridae]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|-
|"[[Ubirajara|{{U|Ubirajara jubatus}}]]"
| {{Kpt|Smyth, Martill, Frey, Rivera-Sylva & Lenz}}, 2020
|[[Theropoda]]: [[Compsognathidae]]
|[[Brazylia]]
|{{wKreda}}
|Artykuł opisujący takson został wycofany ze względów etycznych. Obecnie "Ubirajara" jest nieważnym taksonem.
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Vallibonavenatrix|{{U|Vallibonavenatrix cani}}]]'''''
|{{Kpt|Malafaia, Gasulla, Escaso, Narváez Sanz & Ortega}} , 2020
|[[Theropoda]]: [[Spinosauridae]]
|[[Hiszpania]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Vectaerovenator|{{U|Vectaerovenator inopinatus}}]]'''''
|{{Kpt|Barker, Naish, Clarkin, Farrell, Hullmann, Lockyer, Schneider, Ward & Gostling}}, 2020
|[[Theropoda]]
|[[Wielka Brytania]]
|{{sKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Wulong|{{U|Wulong bohaiensis}}]]'''''
|{{Kpt|Poust, Gao, Varricchio, Wu & Zhang, 2020}}
|[[Theropoda]]: [[Dromaeosauridae]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Xunmenglong|{{U|Xunmenglong yingliangis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Xing]], Miyashita, Wang, Niu & [[Currie]]}}, 2020
| [[Theropoda]]: [[Compsognathidae]]
| [[Chiny]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Yamanasaurus|{{U|Yamanasaurus lojaensis}}]]'''''
|{{Kpt|Apesteguia, Soto Luzuriaga, Gallina, Tamay Granda & Gauman Jaramillo}}, 2020
| [[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
| [[Ekwador]]
| {{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Yunyangosaurus|{{U|Yunyangosaurus puanensis}}]]'''''
|{{Kpt|Dai, Benson, Hu, Ma, Tan, Li, Xiao, Hu, Zhou, Wei, Zhang, Jiang, Li, Peng, Yu, Xu, 2020}}
|[[Theropoda]]
|[[Chiny]]
|{{sJura}}
|}

== [[Dinosauromorpha]] ==

{|
! width="220px"|Nazwa
! Autorzy
! width="170px"|Klasyfikacja
! Kraj
! |Wiek
!width="250px" class=unsortable|Uwagi
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Kongonaphon|{{U|Kongonaphon kely}}]]'''''
| {{Kpt|[[Kammerer]], [[Nesbitt]], [[Flynn]], Ranivoharaminana & Wynn 2020}}
| [[Lagerpetidae]]
| [[Madagaskar]]
| {{sTrias}}
|}

== Mezozoiczne [[Avialae]] ==
{|
! width="220px"|Nazwa
! Autorzy
! width="170px"|Klasyfikacja
! Kraj
! |Wiek
!width="250px" class=unsortable|Uwagi
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Abitusavis|{{U|Abitusavis lii]]}}'''''
| {{Kpt|Wang, Li, Liu & Zhou}}, 2020
| [[Ornithothoraces]]: [[Yanornithidae]]
| [[Chiny]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Antarcticavis|{{U|Antarcticavis capelambensis]]}}'''''
| {{Kpt|Cordes-Person, Hospitaleche, Case & Martin}}, 2020
| [[Ornithothoraces]]: ?[[Ornithurae]]
| [[Antarktyda]]
| {{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Asteriornis|{{U|Asteriornis maastrichtensis]]}}'''''
| {{Kpt|Field, Benito, Chen, Jagt & Ksepka}}, 2020
| [[Ornithothoraces]]: [[Neognathae]]
| [[Belgia]]
| {{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Falcatakely|{{U|Falcatakely forsterae]]}}'''''
| {{Kpt|O'Connor, Turner, Groenke, Felice, Rogers, Krause & Rahantarisoa}}, 2020
| ?[[Ornithothoraces]]: ?[[Enantiornithes]]
| [[Madagaskar]]
| {{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Kompsornis|{{U|Kompsornis longicaudus}}]]'''''
| {{Kpt|Wang, Huang, Kundrát, Cau, Liu, Wang & Ju}}, 2020
| [[Avialae]]: [[Jeholornithiformes]]
| [[Chiny]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Mengciusornis|{{U|Mengciusornis dentatus}}]]'''''
| {{Kpt|Wang, [[O'Connor]], Zhou & Zhou}}, 2020
| [[Ornithothoraces]]: [[Schizoouridae]]
| [[Chiny]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Mirusavis|{{U|Mirusavis parvus]]}}'''''
| {{Kpt|Wang, O'Connor, Baileul & Li}}, 2020
| [[Ornithothoraces]]: [[Enantiornithes]]
| [[Chiny]]
| {{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
| '''''[[Similiyanornis|{{U|Similiyanornis brevipectus]]}}'''''
| {{Kpt|Wang, Li, Liu & Zhou}}, 2020
| [[Ornithothoraces]]: [[Yanornithidae]]
| [[Chiny]]
| {{wKreda}}
|}

Archaeopteryx

2024-10-20T19:10:11Z

Mateusz: /* Pióra i lot */

{{DISPLAYTITLE:''Archaeopteryx''}}
{{Opis
|Autor = [[Dawid Mazurek]], [[Kamil Kamiński]], [[Adrian Sztuba]]
|Korekta = [[Maciej Ziegler]], [[Tomasz Skawiński]]
|nazwa = ''Archaeopteryx'' (archeopteryks)
|długość = >50 cm
|wysokość =
|masa = >1,1 kg
|dieta =
|miejsce = [[Niemcy]] - Bawaria

([[formacja|formacje]] [[Solnhofen]] i [[Mörnsheim]])
|czas = {{Występowanie|152|145}}
ok. 152-145 [[Ma]] 
[[późna jura]] ([[tyton]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Theropoda]]

[[Tetanurae]]

[[Coelurosauria]]

[[Paraves]]

[[Eumaniraptora]]

[[Avialae]] / ? [[Deinonychosauria]]

[[Archaeopterygidae]]
|grafika = Archaeopteryx_sp_by_osmatar.jpg
|podpis = Rekonstrukcja ''Archaeopteryx''. Autor: Mette Aumala ("Osmatar") [http://osmatar.deviantart.com/art/Archaeopteryx-sp-264671524].
|PorównanieGrupa = Archaeopterygidae
|PorównanieDługość = 0.5
|mapa =
}}

__TOC__

==Wstęp==
''Archaeopteryx'', zwany również praptakiem i z niemieckiego Urvögel ("pierwszy ptak"), to [[rodzaj]] późnojurajskiego [[Theropoda|teropoda]], przez niemal wszystkich badaczy uważanego za przedstawiciela linii wiodącej do ptaków ([[Avialae]]). Ze względu na kompletność materiału i historyczne znaczenie odkrycia, archeopteryks jest jednym z najlepiej rozpoznawalnych rodzajów kopalnych.

==Etymologia==
Nazwa ''Archaeopteryx'' pochodzi od greckich słów ''arkhaios'' oraz ''pteryx'', oznaczających odpowiednio „pradawny”, „antyczny” oraz „skrzydło”, „pióro”. Epitet gatunkowy ''lithographica'' nawiązuje do łupków litograficznych, rodzaju wapienia, w którym znaleziono okazy archeopteryksa. Epitet drugiego gatunku honoruje Raimunda Albersdörfera, właściciela okazu z Daiting, który zabezpieczył go dla nauki.

==Historia odkryć i materiał kopalny ogólnie==
[[Plik:Archaeopteryx_Scott_Hartman.jpg|thumb|300px|Rekonstrukcja szkieletu ''Archaeopteryx''. Autor: Scott Hartman [http://www.skeletaldrawing.com/theropods].]]
Archeopteryks znany jest wyłącznie z [[tyton]]u Niemiec, generalnie z wapieni typu litograficznego. Są to osady lagunowe z czasów gdy Europa była siecią wysp, będących środowiskiem życia archeopteryksa. Pierwszym znaleziskiem było pojedyncze pióro, które dopiero niedawno straciło status okazu typowego na rzecz jednego z bardziej kompletnych znalezisk. Na przestrzeni lat znaleziono kilka kompletnych szkieletów, biorąc jednak pod uwagę ogrom obszaru badań i intensywność poszukiwań, są to znaleziska incydentalne. Nikłe są więc szanse na podobne odkrycia w polskich wapieniach płytowych okolic Opoczna. Trudno określić ile okazów archeopteryksa znajduje się jeszcze w prywatnych kolekcjach. Niektóre ze szkieletów zostały początkowo błędnie zaklasyfikowane (jeden jako pterozaur, drugi – nieptasi dinozaur), natomiast niemal każdy ze szkieletów na którymś etapie badań był zaliczany do innego niż nominalny (''A. litographica'') gatunku, istnieje wiele synonimów na poziomie rodzajowym i gatunkowym, z czego tylko najważniejsze uwzględniono na znajdującej się dalej liście okazów. Okazy ''Archaeopteryx'' mają swoje nazwy, najczęściej nawiązujące do ich lokalizacji w kolekcjach muzealnych. Są to:

• pióro opisane w 1861 roku (holotyp ''A. litographica'')

• okaz londyński ([[neotyp]] ''A. litographica''; holotyp ''A. macrura'', holotyp ''Griphosaurus problematicus'', holotyp ''Griphornis longicaudatus'')

• okaz berliński (najbardziej kompletny?, holotyp ''A. siemensii'')

• okaz z Maxberg (zaginiony)

[[Plik: Archaeopteryx_skeletals.jpg|thumb|300px|Porownanie wielkości i stopnia kompletności różnych okazów przypisywanych do ''Archaeopteryx''. Autor: Jaime A. Headden [https://en.wikipedia.org/wiki/Archaeopteryx#/media/File:Archaeopteryx_skeletals.jpg].]]

• okaz z Eichstätt (najmniejszy, holotyp ''A. recurva'' i ''Jurapteryx recurva'')

• okaz z Solnhofen (początkowo wzięty za kompsognata, wydzielony jako ''Wellnhoferia grandis'')

• okaz z Monachium (dawniej: okaz Solnhofen-Aktien-Verein, holotyp ''A. bavarica'')

• okaz z Daiting („fantom”, młodszy czasowo, holotyp ''A. albersdoerferi'')

• okaz Bürgermeister-Müller („skrzydełko kurczaka”)

• okaz z Thermopolis (najbardziej kompletny?, klasyfikowany też w ''A. siemensii'')

• okaz z kolekcji Burkharda Pohla (Foth i in., 2014)

• "dwunasty" okaz (Rauhut i in., 2018; najstarszy znaleziony okaz)

[[Plik:Archaeopteryx_Edyta_Felcyn.jpg|thumb|300px|Rekonstrukcja ''Archaeopteryx''. Autorka: [[Edyta Felcyn]].]]

==Taksonomia==
Kontrowersyjne jest zagadnienie ilości gatunków ''Archaeopteryx''. Różni badacze proponują od jednego do czterech. Wynika po części z dużego zainteresowania tym materiałem przez różnych badaczy, jak i z faktycznej zmienności w populacji (zob. dalej).

Jednym z budzących wątpliwości osobników archeopteryksa jest okaz zaliczony do odrębnego rodzaju ''Wellnhoferia''. Według innych jest to tylko duży archeopteryks. Inny podobny przypadek to ''A. siemensii'' (Mayr i in., 2007).

Wykonane przez Mortimera (online) badania, w tym niepublikowana analiza filogenetyczna okazów ujawniły, że cechy różniące okazy nie pozwalają na jednoznaczne podzielenie okazów na klady - gatunki zawierające więcej niż jeden okaz, mimo że niektóre okazy maja po kilka unikalnych cech, zwłaszcza okaz londyński (neotyp) i solnhofeński (''Wellnhoferia''). Różnice dotyczą morfometrii kończyn oraz uzębienia (m.in. liczby zębów, ich orientacji i morfologii, zob. dalej). Sugeruje to podział na osobny gatunek dla każdego okazu albo uznanie ich za przedstawicieli jednego gatunku o zróżnicowanej budowie (zob. też np. opis ''[[Triceratops]]''). To drugie podejście wydaje się najbardziej oszczędne i ostrożne, zważywszy, że prawdopodobnie żaden z okazów nie jest w pełni dorosły.
[[Plik: Archaeopteryx_(Daiting_Specimen).jpg|thumb|300px|Okaz z Daiting, holotyp ''A. albersdoerferi''. Autor zdjęcia: H. Raab [https://en.wikipedia.org/wiki/Archaeopteryx#/media/File:Archaeopteryx_(Daiting_Specimen).jpg].]]

[[Oliver Rauhut|Rauhut]] i in. (2018) za jedyny pewny materiał ''A. lithographica'' uważają okaz londyński. Pozostałe określają jako ''A.'' [[sp.]]. Uważają ponadto, że okaz berliński, okazy z Eichstätt, Solnhofen, Monachium, Daiting i Thermopolis, a także okaz z kolekcji Burkharda Pohla i dwunasty można z dużym prawdopodobieństwem uznać za przedstawicieli rodzaju ''Archaeopteryx''. Okaz z Maxberg również prawdopodobnie należy do tego taksonu, ale żadna z cech diagnostycznych nie może być potwierdzona. Z kolei okaz Bürgermeister-Müller może reprezentować ''Archaeopteryx'', ale nie może być ze stuprocentową pewnością przypisany do tego rodzaju. Autorzy zgodzili się z wnioskami z pracy Fotha i Rauhuta (2017), w której okaz z Haarlem przeniesiono do osobnego rodzaju ''Ostromia''.

Należy się spodziewać, że ''Archaeopteryx'' nadal będzie przedmiotem intensywnych badań i być może doprowadzą one do nazwania nowych gatunków, albo nawet wydzielenia części osobników do innych rodzajów. Przykładem może być okaz z Daiting, który w 2018 r. Kundrát i współpracownicy uczynili holotypem gatunku ''A. albersdoerferi''.

W niniejszym opracowaniu przyjęto, że do ''Archaeopteryx'' należą dwa gatunki - ''A. lithographica'' i ''A. albersdoerferi'', reprezentowane odpowiednio przez okaz londyński i okaz z Daiting. Pozostałe wymienione wyżej osobniki, z wyjątkiem okazu z Haarlem (''Ostromia'') uznaje się tymczasowo za przedstawicieli rodzaju ''Archaeopteryx'', ale bez przypisania do konkretnego gatunku. Przyjęto również, że ''Wellnhoferia'' i ''Jurapteryx'' są młodszymi synonimami ''Archaeopteryx''.

===''Griphosaurus'' i ''Griphornis''===
Nazwy ''Griphosaurus'' użył Wagner w 1862 r. dla okazu londyńskiego, którego uznał za pterozaura. Autor ten nie wiedział, że rok wcześniej Meyer przypisał tego osobnika do ''A. lithographica''. Woodward (1862) użył również nazwy ''Griphornis''. Obecnie obie te nazwy są uważane za odrzucone (''[[nomen rejectum]]'').

===''Archeornis''===
Rodzaj ten został ustanowiony w 1917 r. przez Petronievicsa w oparciu o okaz berliński. Miał się on różnić od ''Archaeopteryx'' mniejszym rozmiarem oraz szeregiem cech budowy miednicy, zębów i kończyn. Jednak większość z nich to prawdopodobnie wynik sposobu zachowania kości, ontogenezy lub po prostu błędnych interpretacji. Obecnie jest on uważany za przedstawiciela ''Archaeopteryx'' a ewentualna odrębność jest rozważana co najwyżej na poziomie gatunkowym (''A. siemensiii'' – zob. dalej).

===''Jurapteryx''===
[[Plik: Archaeopteryx_lithographica_(Eichstätter_Specimen).jpg|thumb|300px|Okaz z Eichstätt , holotyp ''Jurapteryx''. Autor zdjęcia: H. Raab [https://en.wikipedia.org/wiki/Archaeopteryx#/media/File:Archaeopteryx_lithographica_(Eichst%C3%A4tter_Specimen).jpg].]]
W 1984 r. Howgate utworzył dla okazu z Eichstätt nowy gatunek - ''A. recurva'', a rok później nowy rodzaj - ''Jurapteryx''. Miał się on wyróżniać m.in. mniejszym rozmiarem, brakiem widełek, bardziej pionową orientacją kości łonowej i bardziej wydłużonymi dolnymi partiami tylnych kończyn. Jednak widełki mogły się po prostu nie zachować, a okaz londyński i berliński mają podobnie zorientowaną kość łonową. Z kolei proporcje kończyn były prawdopodobnie cechą związaną z wiekiem. Obecnie niemal wszyscy badacze uważają ten okaz za młodego przedstawiciela ''A. lithographica''.

===''Wellnhoferia''===
''Wellnhoferia grandis'' to gatunek z tytonu Niemiec wydzielony w oparciu o tak zwany okaz solnhofeński archeopteryka. Została ona nazwana przez polskiego zoologa Andrzej Elżanowskiego w 2001 r.. Nazwa rodzajowa honoruje badacza – Petera Wellnhofera. Jest to forma większa od reszty okazów przypisywanych kiedykolwiek do ''Archaeopteryx''. Dodatkowo ma ona krótszy ogon i cztery zamiast pięciu paliczków w czwartym palcu stopy, a także kilka unikatowych cech budowy dłoni i stóp. Jednak rzeczywista długość ogona pozostaje nieznana ze względu na jego niekompletność, a część cech diagnostycznych może występować również u neotypu ''A. lithographica'', inne z kolei nie mogą zostać z nim porównane (Mortimer, online). Mayr i in. (2007) uznali wellnhoferię za młodszy synonim ''A. lithographica''. Wg Rauhuta i współpracowników (2018) okaz ten należy do ''Archaeopteryx'', chociaż na ten moment nie można go przypisać do żadnego z gatunków. Jednak niektóre analizy filogenetyczne wskazują na większe zaawansowanie ewolucyjne ''Wellnhoferia'' (zob. [[Coelurosauria#Kladogramy]]). Kundrát i in. (2019) dopuszczają jej odrębność od ''Archaeopteryx''.

===''Ostromia''===
[[Plik:Archeopteryx_color.jpg|thumb|300px|Rekonstrukcja archeopteryksa. Autor: Tom Parker [https://www.deviantart.com/tomozaurus/art/Archaeopteryx-s-true-colours-268547909].]]
''[[Ostromia|Ostromia crassipes]]'' została wydzielona na podstawie okazu z Haarlem. Jest on niekompletny, mimo to ustalono, że znacznie różni się od pozostałych okazów archeopteryksa. Jego kość łonowa przypomina kość ''[[Anchiornis]]'' - jest bardziej zakrzywiona, niż u innych okazów ''Archaeopteryx''. Różni się też obecnością bruzd na paliczkach, oraz proporcjami kości.
Analizy wykazały, iż ''[[Ostromia]]'' jest bliżej spokrewniona z takimi rodzajami, jak ''[[Anchiornis]]'' i ''[[Xiaotingia]]'', niż z ''Archaeopteryx'', więc należy do kladu [[Anchiornithidae]].

==Gatunki==
===Gatunki będące prawdopodobnie synonimami ''A. lithographica''===
====''A. siemensii''====
Gatunek ten ustanowił Dames w 1897 r. dla okazu berlińskiego. Później przeniesiono go do osobnego rodzaju – był to wspomniany wyżej ''Archeornis''. Został on zsynonimizowany z ''A. lithographica'' w 1954 r. przez He i de Beera. Jednak w 2002 r. Elżanowski przywrócił ''A. siemensii'' jako ważny gatunek w oparciu o mniejszy rozmiar niż ''A. lithographica'' oraz różnice w budowie miednicy i pazurów stóp. Mayr i in. (2007) również opowiedzieli się za odrębnością ''A. siemensii'' i przypisali do tego gatunku okaz z Thermopolis, a także zsynonimizowali go z ''A. bavarica''. Potwierdzili jednak tylko różnice w budowie pazurów i wskazali na smuklejsze śródstopie, nie odnieśli się natomiast do budowy miednicy. Przynajmniej część z tych różnic może wynikać z różnego wieku badanych okazów lub sposobu zachowania skamielin (Mortimer, online).

====''A. recurva''====
Gatunek ustanowiony przez Howgate’a w 1984 r. dla okazu z Eichstätt, obecnie uważany za młodego ''A. lithographica''. Kwestia potencjalnych różnic oraz ich znaczenie zostało omówione wcześniej w części poświeconej ''Jurapteryx''.
[[Plik:Archaeopteryx_bavarica_Detail.jpg|thumb|300px|Okaz z Monachium. Autor zdjęcia: Luidger [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Archaeopteryx_bavarica_Detail.jpg].]]

====''A. bavarica''====
Gatunek opisany przez Wellnhofera w 1993 r. na podstawie okazu z Monachium. Od ''A. lithographica'' miał się odróżniać małymi rozmiarami, liczbą zębów i obecnością płytek międzyzębowych w żuchwie, kostnym mostkiem, wydłużonym podudziem oraz stosunkowo długimi kończynami tylnymi w porównaniu do kości ramiennej. Elżanowski (2002) wskazał kolejne różnice, dotyczące kręgów szyjnych, zębów, kończyn przednich, miednicy i pazurów stóp. Podobnie jak w opisanych wyżej przypadkach, znaczna część z tych cech może być związana z wiekiem. Inne domniemane różnice to efekt pomyłek (np. kostny mostek okazał się kością kruczą) lub zmienności osobniczej. Mayr i in. (2007) uznali ten gatunek za synonim ''A. siemensii''.

===Gatunki nieważne===
====''A. macrura''====
Gatunek ustanowiony przez Owena w 1863 r. dla okazu londyńskiego, którego pióra miały się różnić od holotypu ''A. lithographica''. Petronievics w 1921 r. użył nazwy ''A. oweni'' dla tego okazu bez żadnego uzasadnienia, jest więc ona młodszym synonimem. Na mocy opinii ICZN obie nazwy zostały uznane za odrzucone (''[[nomen rejectum]]'').

====''A. oweni''====
Zob. wyżej.

===Gatunki ważne===
====''A. lithographica''====
'''Miejsce:''' [[Niemcy]] – Bawaria, [[formacja]] [[Solnhofen]]
[[Plik: Archaeopteryx_lithographica_by_durbed.jpg|thumb|300px|Archeopteryks ścigający młodego kompsognata. Autor: Durbed [http://durbed.deviantart.com/art/Archaeopteryx-litographica-313930947].]]

'''Czas:''' wczesny [[tyton]], ok. 148-147 [[Ma]]

'''Materiał kopalny:''' [[neotyp]] (i jedyny pewny okaz) to osobnik BMNH 37001, obejmujący fragmentaryczną czaszkę, dwa kręgi szyjne, trzynaście kręgów grzbietowych, żebra, gastralia, kość krzyżową, około dwudziestu kręgów ogonowych, łopatki, k. kruczą, widełki, niekompletne kończyny przednie, obie k. łonowe i biodrowe, k. kulszową, częściowe kończyny tylne, ślady piór.
[[Plik:Archaeopteryx_lithographica,_replica_of_London_specimen,_Staatliches_Museum_für_Naturkunde_Karlsruhe,_Germany_-_20100925.jpg|thumb|300px|Replika okazu londyńskiego, neotypu ''A. lithographica''. Autor zdjęcia: H. Zeel [https://en.wikipedia.org/wiki/Archaeopteryx#/media/File:Archaeopteryx_lithographica,_replica_of_London_specimen,_Staatliches_Museum_f%C3%BCr_Naturkunde_Karlsruhe,_Germany_-_20100925.jpg].]]

'''Charakterystyka:''' Okaz ten jest raczej średniej wielkości, jeśli porównać go z innymi osobnikami, przypisywanymi do ''Archaeopteryx''; wielkością przewyższał jednak ''A. albersdoerferi''. Wyróżniał się spośród innych okazów budową kości biodrowych i pazurów na stopach (Kundrát i in., 2019).

====''A. albersdoerferi''====
'''Miejsce:''' [[Niemcy]] – Bawaria, [[formacja]] Mörnsheim

'''Czas:''' wczesny [[tyton]], ok. 146-145,5 [[Ma]]

'''Materiał kopalny:''' [[holotyp]] to silnie spłaszczony okaz SNSB BSPG VN-2010/1, obejmujący niekompletną czaszkę z żuchwą, fragmenty kręgów, łopatki, kości krucze, widełki oraz fragmenty kończyn.

'''Charakterystyka:''' Drugi gatunek archeopteryksa, mniejszy i młodszy geologicznie od gatunku typowego. Od ''A. lithographica'' różnił się szeregiem cech, m.in. mniejszą liczba zębów w kości zębowej, większym stopniem pneumatyzacji kości czaszki oraz budową kończyn przednich. Prawdopodobnie był on lepiej przystosowany do aktywnego lotu niż gatunek typowy, co wskazuje na rozwój cech związanych z lataniem w trakcie ewolucji rodzaju ''Archaeopteryx'' (Kundrát i in., 2019). Co ciekawe, w analizie Cu (2020) ''A. albersdoerferi'' i ''A. lithographica'' nie tworzą kladu, a ten pierwszy jest bliżej spokrewniony z m.in. ''[[Xiaotingia]]'' i ''[[Anchiornis]]'' niż z gatunkiem typowym.

==''Archaeopteryx'' jako ikona ewolucjonizmu==
Odkrycie, wkrótce po publikacji „''O pochodzeniu gatunków''” Darwina, formy łączącej w sobie cechy „gadzie” i „ptasie” w porównaniu z niezwykle dobrym stanem zachowania tych znalezisk, szybko sprawiły że archeopteryks stał się podręcznikowym „brakującym ogniwem”, ikoną ewolucjonizmu, obiektem rozlicznych dysput naukowych, jak również przedmiotem zainteresowania laików i celem ataku kreacjonistów.
[[Plik:Archaeopteryx lithographica (Berlin specimen).jpg|thumb|300px|Okaz berliński archeopteryksa. Autor zdjęcia: H. Raab [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Archaeopteryx_lithographica_(Berlin_specimen).jpg].]]

==Pozycja taksonomiczna i faktyczne znaczenie w rozważaniach ewolucyjnych==
Wiele definicji filogenetycznych wykorzystuje archeopteryksa jako wewnętrzny specyfikator, wymuszając niejako jego ptasi status. Topografie drzew u pnia [[Paraves]] nie są jeszcze stabilne i archeopteryks bywa grupowany z różnymi formami, bądź to na linii ptasiej, lub rzadziej - [[deinonychozaur]]owej - zob. [[Archaeopterygidae]]. Biorąc pod uwagę anatomię, rozkład zmienności wielkości ciała oraz wiek geologiczny różnych taksonów, można przypuszczać, że formy o pokroju archeopteryksa są wyjściowe i dla deinonychozaurów i dla ptaków, jednak, czy te pierwsze uznawać można za wtórnie nielotne (ptaki), lub czy (pre-)adaptacje i zdolność do lotu powstawały niezależnie – na obecną chwilę trudno powiedzieć.

Znaleziska pierzastych dinozaurów i ptaków z jury i kredy Chin, dokonane w ciągu ostatnich lat, pod wieloma względami przyćmiły ogromem danych wyjątkowość archeopteryksa. Zob. opis ''[[Anchiornis]]''.

[[Plik:Archaeopteryx NT.jpg|thumb|300px|Rekonstrukcja archeopteryksa. Autor: Nobu Tamura [http://spinops.blogspot.com/].]]

==Biologia rodzaju==
Wielkość poszczególnych okazów archeopteryksa jest różna. Znalezione okazy były wielkości kruka, lecz wydają się niezupełnie wyrośnięte. Mimo – a może właśnie z powodu – wielu lat intensywnych badań przez różnych badaczy, oraz ze względu na sposób zachowania (wapienie litograficzne), wiele szczegółów anatomicznych ma kontrowersyjny status, dotyczy to na przykład przeciwstawnego palca tylnej kończyny czy obecności „pazura raptora”. Do cech prymitywnych ''Archaeopteryx'' należą szczęki z zębami i brak pygostylu. Pierzaste skrzydła są homologiczne z tymi znanymi u zaawansowanych ptaków.

Mimo wielu badań, tryb życia archeopteryksa pozostaje w znacznej mierze zagadkowy. Nie wiemy dokładnie czym się żywił ani czy żył głównie na drzewach czy na lądzie. W świetle ostatnich badań wydaje się, że był on zdolny do aktywnego lotu, chociaż niewątpliwie odbiegał pod tym względem od dzisiejszych ptaków.

===Pióra i lot===
''Archaeopteryx'' posiadał asymetryczne pióra na kończynach (lotki) i ogonie (sterówki). Niedawne badania okazów, którym podczas preparacji nie usunięto piór tylnych kończyn wskazują, że podobnie jak ''[[Microraptor]]'', archeopteryks był czteropłatowcem.

Na berlińskim okazie pióra znajdowały się też na grzbiecie, natomiast u podstawy szyi znajdowały się niewyraźne, „włosopodobne” odciski mogące być piórami. Z kolei przy kończynach tylnych odnaleziono niewyraźne, kilkucentymetrowe rysy na skale, które uważano za ślady po preparacji skamieniałości. Jednak jest wiele przesłanek, które wskazują, że te rysy są piórami, m.in. ich odmienna od śladów po preparacji struktura, czy zanikanie ich kilka milimetrów od kości (ślady po preparacji powinny znajdować się raczej przy kości, natomiast odciski piór mogą być od niej nieco oddalone, ponieważ pióra są osadzone nie w kości, a w skórze).
[[Plik:Archaeopteryx_(Feather).jpg|thumb|300px|Pióro archeopteryksa. Autor zdjęcia: H. Raab [https://en.wikipedia.org/wiki/Archaeopteryx#/media/File:Archaeopteryx_(Feather).jpg].]]

Wg Longricha (2006) pióra te sprawiały, że kończyny tylne archeopteryksa działały jak płaty nośne i zwiększały całkowitą powierzchnię płata o 12%. Ich obecność pozwalała zmniejszyć prędkość przeciągnięcia (zjawisko w aerodynamice, polegające na gwałtownym spadku siły nośnej i przyroście oporu aerodynamicznego) o 6% oraz promień skrętu o 12%, co znacząco poprawiało zwrotność praptaka.

Skrzydła miały odmienny charakter od tej u nowoczesnych ptaków. ''Archaeopteryx'' nie posiadał skrzydełka (alula), czyli grupy kilku piór wyrastających z kciuka, które zmniejszają opór powietrza. Pokrywy piór były zbliżonej długości co lotki, natomiast u ptaków dzisiejszych są one krótsze. Dutki piór archeopteryksa były smuklejsze i słabsze, co wg Nuddsa i Dyke’a (2010) świadczy o braku zdolności do aktywnego lotu. Z taką oceną nie zgodził się [[Gregory Paul]] (2010), który uznał, że Nudds i Dyke przeszacowali masę badanego okazu i niedostatecznie dobrze udokumentowali pomiary średnicy dudek. Wskazał również, że duże widełki i rozszerzony grzebień piersiowy archeopteryksa wskazują na jego silniejszą muskulaturę niż można by się tego spodziewać po zwierzęciu, które jedynie szybowało. Mimo to, Nudds i Dyke podtrzymali swoje wnioski.

Bazując na badaniach melanosomów znalezionego w piórze opisanym w 1861 roku, można przypuszczać że pióra były za życia zwierzęcia czarne. Możliwe, że tak jak u dzisiejszych ptaków melanosomy zawarte w piórach wzmacniały pióra podczas lotu. Najpewniej pióra nie były opalizujące jak u ''[[Microraptor]]'', a matowe (Carney i in., 2014). Sugerowano również, że pióra były czarno-białe (Manning i in., 2013), jednak kolejne badania nie potwierdziły tego.
Badania Feo i współpracowników z 2015 r. ujawniły, że geometria chorągiewek piór archeopteryksa i współczesnych ptaków różniła się znacząco. U praptaka chorągiewka była m.in. słabiej elastyczna i mniej zdolna do utrzymania spójnego płata nośnego w czasie lotu.

U dzisiejszych ptaków latających ważną rolę odgrywa mostek, który służy jako miejsce przyczepu mięśni skrzydeł. W żadnym z okazów archeopteryksa nie znaleziono skamieniałości mostka, przez co część badaczy sądzi, że nie potrafił aktywnie latać. Niektórzy badacze sugerują jednak, że archeopteryks mógł posiadać mostek zbudowany z chrząstki. Wskazywać na to miałaby jama miedzy tylnym końcem kości kruczej a gastraliami (żebrami brzusznymi) (Rauhut i in., 2018).

W 2005 r. Videler przedstawił hipotezę, jakoby ''Archaeopteryx'' wykorzystywał skrzydła i opierzony ogon do wytworzenia siły nośnej podczas biegania po wodzie. Miało mu to umożliwić podobny sposób poruszania się jak u bazyliszka (''Basiliscus''), dzięki czemu mógłby żerować w wodzie i uciekać przed lądowymi drapieżnikami.

Badania za pomocą tomografii synchrotronowej wykazały, że ''Archaeopteryx'' prawdopodobnie był zdolny do aktywnego lotu, ale odbiegał pod tym względem od współczesnych ptaków. Badania ujawniły, ze kość ramienna i łokciowa praptaka wykazywała o wiele więcej biomechanicznych i fizjologicznych adaptacji związanych z lotem, niż do tej pory sądzono. Są one wspólne dla archeopteryksa i współczesnych ptaków latających, co naukowcy interpretują jako odzwierciedlenie wspólnych zdolności do aktywnego lotu. Długi ogon i upierzenie na tylnych kończynach przemawia jednak za odmienną postawą podczas lotu. Duże kości krucze i masywne, spłaszczone widełki archeopteryksa mogły stanowić wsparcie dla cyklu uderzeń skrzydeł, który był mimo wszystko bliższy "chwytającym" ruchom maniraptorów i nie przekraczał linii grzbietu (Senter [2006] również wskazywał, że budowa stawu barkowego uniemożliwiała podnoszenie kości ramiennej powyżej grzbietu, co odgrywa ważną rolę u współczesnych ptaków). Tak więc ''Archaeopteryx'' wykorzystywał w pewnym sensie trzepotanie skrzydłami, by wzbić się w powietrze, ale robił to nieco inaczej niż dzisiejsze ptaki latające (Voeten i in., 2018). Wcześniej Burnham (2007) określił zdolności do lotu archeopteryksa jako pośrednie między zwierzętami szybującymi a wykorzystującymi aktywne trzepotanie skrzydeł. Senter (2006) uważał, że ''Archaeopteryx'' raczej szybował niż aktywnie latał. Podobnego zdania byli m.in. Feo i in. (2015).

Kolejnych wskazówek dostarczyły badania okazu berlińskiego, przeprowadzone przez [[Daniela Schwarz|Schwarz]] i współpracowników (2019). Wykazały one obecność nieznanych dotąd pneumatycznych struktur kręgosłupa, w związku z czym szkielet archeopteryksa był znacznie lżejszy, niż dotąd sądzono. Wyrostki kolczyste kręgów między 16. a 22. kręgiem przedkrzyżowym były połączone skostnieniami, tworząc sztywną strukturę podobną do notarium (zrośniętych kręgów piersiowych współczesnych ptaków). To wzmocnienie kręgosłupa w połączeniu z rozległym rozwojem systemu worków powietrznych wskazuje, że był on zdolny do trzepotania skrzydłami, prawdopodobnie dla aktywnego lotu (Schwarz i in., 2019).

W 2020 r. opisano dowody występowania linienia u archeopteryksa, które przebiagało w podobny sposób, jak u dzisiejszych ptaków. Celem tego procesu było zastąpienie starych, zniszczonych piór nowymi (Kaye i in., 2020).

====Mózg====
Budowa mózgu i ucha wewnętrznego odpowiada stanowi dla zwierząt latających. Największe obszary mózgu odpowiadały za widzenie, co wskazuje, że u archeopteryksa dominującym zmysłem był wzrok. Dobrze rozwinięte były też obszary mózgu odpowiedzialne za słuch. Mimo to najpewniej nie występował u niego wulst, czyli część mózgowia o szczególnym znaczeniu dla przetwarzania bodźców zmysłowych. Poza tym podobnie jak u „nieptasich” maniaraptorów objętość jego mózgu była mniejsza, niż ptaków. Niektóre maniaraptory miały nawet proporcjonalnie większe mózgi, niż ''Archaeopteryx''.
[[Plik:Archaeopteryx_Philadelphia.jpg|thumb|300px|Zrekonstruowany szkielet archeopteryksa. Autor zdjęcia: Jim The Photographer [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Archaeopteryx_Philadelphia.jpg].]]

===Szkielet===
====Czaszka====
Czaszka archeopteryksa miała trójkątny boczny profil z długim, niskim pyskiem i głębokim regionem oczodołowym, podobnie jak u ''[[Anchiornis]]'' czy ''[[Mei]]''. Szczęki wypełniały niewielkie, stożkowate zęby pozbawione piłkowanych krawędzi. Ich liczba była zmienna w zależności od okazu/gatunku (zob. dalej). Jedną z charakterystycznych cech archeopteryksa był kształt zębów przedszczękowych i przednich zębów żuchwy. Były one proste u podstawy i miały bulwiastą, silnie zakrzywioną część wierzchołkową (Rauhut i in., 2018). Największymi otworami czaszki były oczodoły.

====Kończyny====
Istnieją kontrowersje związane z pierwszym i drugim palcem stopy. Według badań przeprowadzonych na okazie z Thermopolis pierwszy palec (inaczej niż u współczesnych ptaków) nie był całkowicie skierowany do tyłu, co świadczy o tym, że archeopteryks był co najwyżej częściowo nadrzewny. Natomiast na podstawie analizy 12. okazu ''Archaeopteryx'' stwierdzono, że palec prawdopodobnie był skierowany do tyłu.
Drugi palec (u okazu z Thermopolis) posiadał większy pazur, niż pozostałe palce, jednak różnica między nimi nie jest tak duża, jak u deinonychozaurów. Ponadto był on też bardzo rozszerzony, co jest cechą znaną głównie u troodontów i dromeozaurów, ale nie u ptaków.

====Zmienność wewnątrzgatunkowa====
''Archaeopteryx'' wykazuje się dużą zmiennością wewnątrzgatunkową (choć nie jest pewne, ile gatunków faktycznie liczy ten rodzaj; jak stwierdzono wyżej – obecnie uznaje się dwa). Poszczególne osobniki różnią się m.in. uzębieniem oraz proporcjami kości kończyn.
Duża zmienność u tego rodzaju jest tłumaczona na kilka sposobów. Pierwszy to dymorfizm płciowy- zmiany mogą być różnicami między samcami i samicami archeopteryksa. Drugi to zmiany ontogenetyczne, tj. różnice wywołane różnym wiekiem poszczególnych osobników. Możliwe jest również, że zmiany są wywołane barierą geograficzną między poszczególnymi populacjami ''Archaeopteryx'' (podobnie, jak dzisiaj w przypadku zięb Darwina). W tym przypadku barierą byłoby morze, które utrudniałoby przemieszczanie się archeopteryksów między wyspami.

Wszystkie osobniki, których czaszki się zachowały, posiadają 4 zęby przedszczękowe. Odstępy między tymi zębami są jednak różne. 11. okaz archeopteryksa ma zęby rozłożone równomiernie; okaz Berliński ma 3 zęby w niedużej odległości, ale między 3. i 4. zębem jest większa luka; okazy z Eichstätt, Solnhofen i Thrermopolis mają 2 pierwsze zęby ułożone blisko siebie, dalej przerwy między zębami są większe. Zęby kości szczękowej również są w różnym odstępie u różnych osobników. Różnią się także ogólną liczbą zębów- 12. okaz ma łącznie 26 zębów (4 zęby przedszczękowe, 9 w kości szczękowej i 13 w kości zębowej), pozostałe okazy mają mniej zębów (8 lub 9 szczękowych i po 11 lub 12 w kości zębowej [Rauhut i in., 2018]).
[[Plik:Archaeopteryx_lithographica_-_Pedro_José_Salas_Fontelles_(flipped).jpg|thumb|300px|Rekonstrukcja archeopteryksa. Autor: Pedro José Salas Fontelles [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Archaeopteryx_lithographica_-_Pedro_Jos%C3%A9_Salas_Fontelles.jpg].]]

Różnice występują także w proporcjach kości różnych osobników. Dla przykładu- 12. okaz różni się od większości innych osobników proporcjonalnie dłuższą łopatką i czaszką, oraz krótszą kością ramienną i piszczelem. Oczywiście część innych osobników ma podobne proporcje niektórych z wyżej wymienionych kości. Stosunkowo długa łopatka występuje m.in. także u okazu Berlińskiego, a krótka kość ramienna występuje u okazu z Thermopolis.

===Fizjologia===
Sądzi się, że ''Archaeopteryx'' odziedziczył fizjologię po „nieptasich” dinozaurach, przez co tempo rozwoju archeopteryksa powinno być pośrednie między dinozaurami, a dzisiejszymi ptakami. Zostały przeprowadzone badania pod kątem tempa rozwoju kości długich należących do bazalnych ptaków, w tym archeopteryksa (konkretnie okazu z Monachium), kilku „nieptasich” dinozaurów i współczesnych ptaków. Analizowano w nich gęstość unaczynienia kości - im większa, tym szybszy metabolizm (a tym samym rozwój) organizmu. Wynik pierwszych badań (Erickson i in., 2009) był inny niż przypuszczano - archeopteryks (a także inne bazalne ptaki) rozwijał się wolniej, niż niektóre „nieptasie” dinozaury (np. ''[[Velociraptor]]''). Według autorów badań było tak dlatego, że archeopteryks miał mniejszą masę, niż większość „nieptasich” dinozaurów. Potwierdza to fakt, że gdy uwzględniono tylko dinozaury i praptaki o masie zbliżonej do archeopteryksa wyniki zgadzały się z wcześniejszą hipotezą.

W kolejnym badaniu (Voeten i in., 2018) analizowano dziewiąty okaz („skrzydełko kurczaka”). Kości tego okazu były dobrze unaczynione. Sugerowałoby to różny wiek obu okazów w chwili śmierci.
[[Plik:Thermopolis_Archaeopteryx.jpg|300px|thumb|right|Okaz z Thermopolis. Autor zdjęcia: incidencematrix [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Thermopolis_Archaeopteryx.jpg].]]

==Paleoekologia i dieta==

W Solnhofen, gdzie odnaleziono pierwsze skamieniałości archeopteryksa odkryto m.in. pterozaury, wiele gatunków owadów i nieliczne fragmenty roślin (głównie gałązki, liście i szyszki). Dinozaury także są tam znajdowane, jednak są nieliczne. Obok archeopteryksa żył ptakopodobny [[teropod]] ''[[Compsognathus]]''.

Przez wiele lat sądzono, że archeopteryks żył na terenach otwartych z nieliczną, niską roślinnością. Jednak jest możliwe, że wiele zwierząt (w tym archeopteryks) i fragmenty roślin zostały porwane podczas burzy z odległych, zalesionych terenów i to one być może stanowiły środowisko życia archeopteryksa (ale zob. dalej). Burnham (2007) zauważył, że właśnie takie siedlisko byłoby idealne dla tego zwierzęcia ze względu na jego budowę, znacznie lepiej przystosowaną do wspinaczki (dzięki ostrym pazurom przednich i tylnych kończyn) niż życia na ziemi. Badania pazurów przeprowadzone przez Cobb i Sellersa (2019) nie dały jednoznacznych wyników, ale również sugerują one nadrzewny styl życia archeopteryksa.
[[Plik: Eichstätt_Wellnhoferia_grandis.jpg|thumb|300px|Okaz z Solnhofen (''Wellnhoferia''). Autor zdjęcia: FerdiBf [https://en.wikipedia.org/wiki/Archaeopteryx#/media/File:Eichst%C3%A4tt_Wellnhoferia_grandis.jpg].]]

Kundrát i in. (2019) stwierdzili, że - ''A. lithographica'' i ''A. albersdoerferi'' żyły w nieco odmiennych warunkach środowiskowych. Ten pierwszy zamieszkiwał tereny zamkniętej laguny o półpustynnym klimacie i wysokim stopniu zasolenia wód. Były to tereny generalnie bardzo nieprzyjazne dla życia. Tymczasem w formacji Mörnsheim zasolenie laguny było znacznie mniejsze dzięki lepszej wymianie wód z oceanem. Tereny, na których żył ''Archaeopteryx'' porastały niskie, krzewiaste drzewa iglaste i inne nagonasienne, przystosowane do słonej gleby. Prawdopodobnie żywił się on dużymi owadami, podczas gdy kompsognat mógł polować na jaszczurki. W ten sposób oba niewielkie drapieżniki unikałyby bezpośredniej rywalizacji. Możliwe, że archeopteryks zjadał też wyrzucone na brzeg ryby i inne zwierzęta wodne. Mógł również polować na lądzie na niewielkie zwierzęta.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Archaeopteryx''}}
| {{Kpt|[[Hermann von Meyer|Meyer]]}}, [[1861]]
|-
| = ''Griphosaurus''
| {{Kpt|Wagner}}, [[1862]]
|''nomen rejectum''
|-
| = ''Griphornis''
| {{Kpt|Owen}} ''vide'' {{Kpt|Woodword}}, [[1862]]
|-
| = ''Archaeornis''
| {{Kpt|Petronievics}} ''vide'' {{Kpt|Petroneivics}} i {{Kpt|Woodward}}, [[1917]]
|-
| = ''Jurapteryx''
| {{Kpt|Howgate}}, [[1985]]
|-
|?= ''[[Wellnhoferia]]''
| {{Kpt|Elżanowski}}, [[2001]]
|-
| {{V|''A. lithographica''}}
| {{Kpt|[[Hermann von Meyer|Meyer]]}}, [[1861]]
|-
| = ''Griphornis longicaudatus''
| {{Kpt|Owen}} ''vide'' {{Kpt|Woodword}}, [[1862]]
|''nomen rejectum''
|-
| = ''Griphosaurus problematicus''
| {{Kpt|Wagner}} ''vide'' {{Kpt|Woodword}}, [[1862]]
|''nomen rejectum''
|-
| = ''Archaeopteryx macrura''
| {{Kpt|Owen}}, [[1863]]
|''nomen rejectum''
|-
| = ''Archaeopteryx siemensii''
| {{Kpt|Dames}}, [[1897]]
|-
| = ''Archaeornis siemensii''
| ({{Kpt|(Dames)}}, [[1897]]) {{Kpt|Petroneivics}} ''vide'' {{Kpt|Petroneivics}} i {{Kpt|Woodward}}, [[1917]]
|-
| = ''Archaeopteryx oweni''
| {{Kpt|Petroneivics}}, [[1921]]
|-
| = ''Griphosaurus longicaudatus''
| ({{Kpt|Owen}} ''vide'' {{Kpt|Woodword}}, [[1862]]) {{Kpt|Owen}} ''vide'' {{Kpt|Brodkorb}}, [[1963]]
|-
| = ''Archaeopteryx recurva''
| {{Kpt|Howgate}}, [[1984]]
|-
| = ''Jurapteryx recurva''
| ({{Kpt|Howgate}}, [[1984]]) {{Kpt|Howgate}}, [[1985]]
|-
| = ''Archaeopteryx bavarica''
| {{Kpt|Wellnhofer}}, [[1993]]
|-
|?= ''[[Wellnhoferia]] grandis''
| {{Kpt|Elżanowski}}, [[2001]]
|-
|''Archaeopteryx crassipes''
| ({{Kpt|Meyer}}, [[1857]]) {{Kpt|Ostrom}}, [[1972]]
| = '''''[[Ostromia|Ostromia crassipes]]'''''
|-
| = ''Pterodactylus crassipes''
| {{Kpt|Meyer}}, [[1857]]
|-
| = ''Scaphognathus crassipes''
| ({{Kpt|Meyer}}, [[1857]]) {{Kpt|Wellnhofer}}, [[1970]]
|
|-
| {{V|''A. albersdoerferi''}}
| {{Kpt|[[Kundrát]], Nudds, Kear, Lü i Ahlberg}}, [[2019]]
|}

==Bibliografia==
 Alonso, P.D., Milner, A.C., Ketcham, R.A., Cookson, M.J., Rowe, T.B. (2004)."The avian nature of the brain and inner ear of ''Archaeopteryx''". Nature. 430 (7000): 666–669. [[doi:10.1038/nature02706]].

Balanoff, A.M., Bever, G.S., Rowe, T.B., Norell, M.A. (2013). "Evolutionary origins of the avian brain". Nature. 501 (7465): 93.

Burnham, D.A. (2007). “Archaeopteryx – a re-evaluation suggesting an arboreal habitat and an intermediate stage in trees down origin of flight”. Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie Abhandlungen, 245/1, p.33– 44.

Carney, R., Molnar, J., Updike, E., Brown, W., Jackson, J., Shawkey, M., Lindgren, J., Sjövall, P., Falkingham, P., Gauthier, J. (2014). "Archaeopteryx in 4D". Journal of Vertebrate Paleontology. 103.

Carney,R, Vinther, J., Shawkey, M.D., d'Alba, L., Ackermann, J. (2012). “New evidence on the colour and nature of the isolated ''Archaeopteryx'' feather”. Nature Communications. 3: 637. [[doi:10.1038/ncomms1642]].

Cau A. (2020) The body plan of ''Halszkaraptor escuilliei'' (Dinosauria, Theropoda) is not a transitional form along the evolution of dromaeosaurid hypercarnivory. PeerJ 8:e8672. [https://doi.org/10.7717/peerj.8672]

Christensen, P; Bonde, N. (2004). “Body plumage in ''Archaeopteryx'': a review, and new evidence from the Berlin specimen”. Comptes Rendus Palevol. 3, 99-118.

Cobb, S.E. & Sellers, W.I. (2019) "Inferring lifestyle for Aves and Theropoda: a model based on curvatures of extant avian ungual bones."
bioRxiv (advance online publication) [[doi: https://doi.org/10.1101/517375]].

Erickson, G.M., Rauhut, O.W.M., Zhou, Z., Turner, A.H., Inouye, B.D., Hu, D., Norell, M.A. (2009). “Was dinosaurian physiology inherited by birds? Reconciling slow growth in Archaeopteryx”. PLoS ONE. 4(10), e7390.

Feo, T.J., Field, D.J., Prum, R.O. (2015). "Barb geometry of asymmetrical feathers reveals a transitional morphology in the evolution of avian flight". Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences. 282 (1803). [[doi:10.1098/rspb.2014.2864]].

Foth C., Rauhut O.W.M. (2017). “Re-evaluation of the Haarlem ''Archaeopteryx'' and the radiation of maniraptoran theropod dinosaurs”. BMC Evolutionary Biology 17: 236.

Foth, C., Tischlinger, H. & Rauhut, O.W.M. (2014) "New specimen of ''Archaeopteryx'' provides insights into the evolution of pennaceous feathers" Nature, 511(7507), 79-82. doi:10.1038/nature13467

Janda, S. (online 2014) [http://www.donaukurier.de/lokales/kurzmeldungen/riedenburg/Fossil-des-Archaeopteryx-entdeckt;art74375,2880005#plx982820499].

Kaye, T.G., Pittman, M. & Wahl, W.R. (2020). ''Archaeopteryx'' feather sheaths reveal sequential center-out flight-related molting strategy. Commun Biol 3, 745 (2020). [[https://doi.org/10.1038/s42003-020-01467-2]].

Kundrát, M., Nudds, N., Kear, B.P., Lü, J. & Ahlberg, P. (2019). "The first specimen of ''Archaeopteryx'' from the Upper Jurassic Mörnsheim Formation of Germany", Historical Biology, 31:1, 3-63. [[doi:10.1080/08912963.2018.151844]].

Longrich, N. (2006). "Structure and function of hindlimb feathers in ''Archaeopteryx lithographica''". Paleobiology. 32 (3): 417–431. [[doi:10.1666/04014.1]].

Longrich, N. (2014). “Primitive feather arrangement in ''Archaeopteryx lithographica'' sheds light on the origin and evolution of birds”. Journal of Vertebrate Paleontology. Program and Abstracts 2014, 170.

Manning, P.L., Edwards, N.P., Wogelius, R.A., Bergmann, U., Barden, H.E., Larson, P.L., Schwarz-Wings, D., Egerton, V.M., Sokaras, D. i in.(2013). “Synchrotron-based chemical imaging reveals plumage patterns in a 150 million year old early bird.” Journal of Analytical Atomic Spectrometry. 28 (7): 1024. doi:10.1039/c3ja50077b.

Mayr, G., Pohl, B., Peters, D.S. (2005). “A well-preserved Archaeopteryx specimen with theropod features”. Science. 310, 1483-1486.

Mayr, G., Phol, B., Hartman, S., Peters, D.S. (2007). “The tenth skeletal specimen of ''Archaeopteryx''.” Zoological Journal of the Linnean Society. 149, 97-116.

Mortimer, M.. (2014 online) http://theropoddatabase.com/Troodontidae.htm#Archaeopteryxlithographica

Nudds, R.L., Dyke, G.J. (2010). "Narrow Primary Feather Rachises in ''Confuciusornis'' and ''Archaeopteryx'' Suggest Poor Flight Ability". Science. 328 (5980): 887–889. [[doi:10.1126/science.1188895]].

Nudds, R.L., Dyke, G.J. (2010). "Response to Comment on Narrow Primary Feather Rachises in ''Confuciusornis'' and ''Archaeopteryx'' Suggest Poor Flight Ability". Science. 330 (6002): 320. [[doi:10.1126/science.1193474]].

Paul, G.S. (2010). "Comment on 'Narrow Primary Feather Rachises in ''Confuciusornis'' and ''Archaeopteryx'' Suggest Poor Flight Ability.'". Science. 330 (6002): 320.. [[doi:10.1126/science.1192963]].

Rauhut, O.W.M., Foth, C, Tischlinger. H. (2018). “The oldest ''Archaeopteryx'' (Theropoda: Avialiae): a new specimen from the Kimmeridgian/Tithonian boundary of Schamhaupten, Bavaria”. PeerJ 6: e4191.

Schwarz D., Kundrát M., Tischlinger H., Dyke G., Carney R.M. (2019). "Ultraviolet light illuminates the avian nature of the Berlin ''Archaeopteryx'' skeleton." Scientific Reports 9: 6518. [[https://doi.org/10.1038/s41598-019-42823-5]].

Senter, P. (2006). "Scapular orientation in theropods and basal birds and the origin of flapping flight". Acta Palaeontologica Polonica. 51 (2): 305–313.

Wellnhofer (2004). “The plumage of ''Archaeopteryx'': Feathers of a dinosaur”. W: Currie, Koppelhus, Shugar i Wright (red.). Feathered Dragons: Studies on the Transition from Dinosaurs to Birds. 282-300.

Videler, J.J. (2005). "How ''Archaeopteryx'' could run over water". W: ''Archaeopteryx'', 23. 23-32

Voeten, D.F.A.E., Cubo, J., de Margerie, E., Roeper, M., Beyrand, V., Bures, S., Tafforeau, P., Sanchez, S. (2018). "Wing bone geometry reveals active flight in ''Archaeopteryx''". Nature Communications. 9 (923). [[doi:10.1038/s41467-018-03296-8]].


[[Kategoria:Avialae]]
[[Kategoria:Avialae bazalne]]
[[Kategoria:Europa (ptaki)]]
[[Kategoria:Niemcy (ptaki)]]
[[Kategoria:Mezozoik (ptaki)]]
[[Kategoria:Jura (ptaki)]]
[[Kategoria:Tyton (ptaki)]]
[[Kategoria:Rodzaj wielogatunkowy (ptaki)]]

Paul Upchurch

2024-10-20T19:07:52Z

Mateusz:

{| class="wikitable" style="text-align:left" align="left"
!width="200px" colspan=2 | Paul Upchurch
|-
! '''Data urodzenia''':
|
|-
! '''Data śmierci''':
|
|-
! '''Narodowość''':
| [[Wielka Brytania]]
|-
! '''Instytucje''':
| Dept of Earth Sciences University College London
|-
! '''Opisane gatunki''': (9)
| width="250px"|
* ''[[Lamplughsaura]] dharmaramensis'' Kutty, [[Sankar Chatterjee|Chatterjee]], [[Peter Galton|Galton]] i Upchurch, [[2007]]
* ''[[Pradhania]] gracilis'' Kutty, Chatterjee, Galton i Upchurch, 2007
* ''[[Linhenykus]] monodactylus'' [[Xu Xing|Xu]], [[Corvin Sullivan|Sullivan]], [[Michael Pittman|Pittman]], [[Jonah Choiniere|Choiniere]], [[David Hone|Hone]], Upchurch, [[Tan Qingwei|Tan]], [[Xiao Dong|Xiao]], [[Tan Lin|Tan]] i [[Han Fenglu|Han]], [[2011]]
* ''[[Zby]] atlanticus'' [[Octávio Mateus|Mateus]], [[Philip Mannion|Mannion]] i Upchurch, [[2014]]
* ''[[Savannasaurus]] elliottorum'' [[Stephen Poropat|Poropat]], Mannion, Upchurch, [[Scott Hocknull|Hocknull]], [[Benjamin Kear|Kear]], [[Martin Kundrát|Kundrát]], [[Travis Tischler|Tischler]], [[Trish Sloan|Sloan]], [[George Sinapius|Sinapius]], [[Judy Elliott|Elliott]] i [[David Elliott|Elliott]], [[2016]]
* ''[[Mierasaurus]] bobyoungi'' [[Rafael Royo-Torres|Royo-Torres]], Upchurch, [[James Kirkland|Kirkland]], [[Donald DeBlieux|DeBlieux]], [[John Foster|Foster]], [[Alberto Cobos|Cobos]] i [[Luis Alcalá|Alcalá]], [[2017]]
* ''[[Lingwulong]] shenqi'' Xu, Upchurch, Mannion, Barrett, Regalado-Fernandez, Mo, Ma & Liu, [[2018]]
* ''[[Wamweracaudia]] keranjei'' Mannion, Upchurch, [[Daniela Schwarz|Schwarz]] & Wings, [[2019]]
* ''[[Rhomaleopakhus]] turpanensis'' Upchurch, Mannion, [[Xu]] & [[Barret]], [[2021]]

|}

==Biografia==
'''Paul Upchurch''' to brytyjski dinozaurolog, jeden z największych specjalistów od [[Sauropodomorpha|zauropodomorfów]] i [[Stegosauria|stegozaurów]]. Na co dzień zajmuje się ich paleobiologią, systematyką i ewolucją.

'''Wybrany dorobek naukowy:''' [http://65.54.113.26/Author/23550842/paul-upchurch]

==Bibliografia==

http://iris.ucl.ac.uk/iris/browse/profile?upi=PUPCH49


{{DEFAULTSORT:Upchurch, Paul}}
[[Kategoria:Paleontolodzy]]
[[Kategoria:Brytyjscy paleontolodzy]]

Igai

2024-10-20T19:06:05Z

Mateusz: /* Spis gatunków */

{{DISPLAYTITLE:''Igai''}}
{{Opis
|Autor = [[Michał Siedlecki]]
|Korekta =
|nazwa = ''Igai'' (igai)
|długość = 10 - 15 m
|wysokość =
|masa =
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Egipt]] - Oaza Kharga
([[formacja]] [[Quseir]])
|czas = {{Występowanie|74|72}}
ok. 74-72 [[Ma]] 
[[późna kreda]] (późny [[kampan]]) 
|systematyka
= [[Dinosauria]]

[[Sauropodomorpha]]

[[Sauropoda]]

[[Macronaria]]

[[Somphospondyli]]

[[Titanosauria]]

[[Lithostrotia]]

[[Saltasauridae]]

[[Saltasaurinae]]

|grafika = Igai semkhu.png
|podpis = Rekonstrukcja. Autor: Connor Ashbridge [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Igai_semkhu.png]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=4>
25.6°N 29.1°E
</display_points>
}}
==Wstęp==
''Igai'' to [[rodzaj]] tytanozaura żyjącego na terenie obecnego Egiptu w drugiej połowie późnej kredy.

==Etymologia==
Nazwa rodzajowa odnosi się do boga władcy oazy, w którego wierzyli dawni mieszkańcy oazy Kharga w epoce Starego Królestwa. Epitet gatunkowy oznacza ''zapomniany'' (od staroegipskiego wyrazu ''semekh''), co odnosi się do skomplikowanej historii szczątków tego zauropoda oraz do stosunkowo późnego pojawienia się zapisu lądowych tetrapodów z końca kredy Afryki.

==Historia odkrycia==
Okaz (Vb-621–640) został znaleziony w 1977 roku przez badaczy z Uniwersytetu Technicznego w Berlinie (TUB) Wernera Barthela i Ronalda Böttchera w ramach projektu TUB Sonderforschungsbereiches (SFB, = współpracujące centrum badawcze) 69, “Geoscientific Problems in Arid and Semiarid Regions.”. Okaz został przywieziony do uczelni w 27 kurtkach gipsowych, gdzie był magazynowany przez prawie 20 lat. Barthel później wspominał, że okaz uległ uszkodzeniu podczas zbierania materiału, preparacji szkieletu oraz magazynowania. Później, materiał ten został wspomniany dwukrotnie w latach dziewięćdziesiątych (Brinkmann i Buffetaut, 1990; Wiechmann, 1999a), a prawdopodobnie w 1999 roku został przniesiony do ówczesnego Instytutu Paleontologii (obecnie sekcji paleontologicznej Instytutu Nauk Geologicznych) Wolnego Uniwersytetu W Berlinie (FUB) (zgubiono wtedy również lewą kość piszczelową należącą do tego dinozaura), gdzie został poddany analizie w pracy doktorskiej przez Wiechmanna (Wiechamann, 1999b). Dalej nie był przedmiotem formalnej publikacji. Ponadto, do FUB trafiła również kość udowa niezidentyfikowanego [[Titanosauriformes|titanozaurifoma]] (TUB Vb-646), pochodząca z [[mastrycht|mastrychckich]] pokładów w pobliżu Oazy Dakhla (obecnie również zaginiona). We wrześniu 2008 roku, okaz, który w przyszłości będzie znany pod nazwą ''Igai semkhu'' został przeniesiony do zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie wraz z licznymi innymi skamieniałościami z Egiptu i Sudanu, gdyż Instytut Nauk Geologicznych FUB porzucił program badania fosylii kręgowców. W 2017 roku rozpoczął się projekt opisania okazu, a praca nad publikacją zaczęłą się 2 lata później. Ostatecznie w 2023 roku wyszła publikacja opisująca wspomniany okaz.

==Materiał kopalny==
[[Holotyp]] (Vb-621–640) to częściowy szkielet pozaczaszkowy obejmujący 5 fragmentarycznych kręgów grzbietowych, częściowe lewą kość kruczą, lewą kość łokciową, 3 lewe kości śródręcza (I, IV i V), przednią część kości łonowej, dwie kości piszczelowe ( fragmentaryczną prawą i zgubioną lewą (Vb-634)), kompletną lewą kość strzałkową i trzy kości śródstopia ( lewą I i II i prawą II). Autorzy opisu wspominają o dodatkowych fragmentach szkieletu, ale jako, że wcześniejsze prace dotyczące tego okazu ich nie wspominały, uznali, że prawdopodobnie nie należą one do tego dinozaura).

== Wymiary, budowa i filogeneza==
Igai był średniej wielkości tytanozaurem o długości od 10 do 15 m (szczątki pochodziły od zwierzęcia w wieku dojrzałym). Budową zapewne nie odbiegał od swoich bliskich krewniaków, takich jak [[Mansourasaurus|mansurazaur]]. Różnił się od nich szczegółami budowy kości śródręcza V, końcówka kości piszczelowej oraz rowki na kościach śródstopia.
Analizy filogenetyczne umieściły ''Igai'' jako członka podrodziny [[Saltasaurinae]], lub spokrewnionego z azjatycko-europejskimi tytanozaurami tj. [[Nemegtosaurus|nemegtozaurem]], czy [[Lohuecotitan|lohuekotytanem]]. Autorzy opisu skłaniają się ku drugiej hipotezie.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Igai''}}
| {{Kpt|Gorsack, Lamanna, [[Daniela Schwarz|Schwarz]], Díez Díaz, Salem, Sallam & Wiechmann}}, [[2023]]
|-
| {{V|''I. semkhu''}}
| {{Kpt|Gorsack, Lamanna, [[Daniela Schwarz|Schwarz]], Díez Díaz, Salem, Sallam & Wiechmann}}, 2023
|}

==Bibliografia==
Brinkmann, W., & Buffetaut, E. (1990). Ein Dinosaurier-Teilskelett (Sauropoda) aus der Ober-Kreide von Ägypten. Nachrichten-Deutsche Geologische Gesellschaft 43:119–120.

Gorscak, E., Lamanna, M.C., Schwarz, D., Díez Díaz, V., Salem, B.S., Sallam, H.M., Wiechmann, M.F. (2023). "A new titanosaurian (Dinosauria: Sauropoda) from the Upper Cretaceous (Campanian) Quseir Formation of the Kharga Oasis, Egypt". Journal of Vertebrate Paleontology. e2199810. [[doi:10.1080/02724634.2023.2199810]]

Wiechmann, M. F. (1999a). Ein Titanosaurier-Teilskelett aus dem Campan von Ägypten/Western Desert. Jahrestagung der Paläontologischen Gesellschaft, Zürich 69:81–82.

Wiechmann, M. F. (1999b). Ein Titanosaurier-Teilskelett aus dem Campan von Ägypten – Western Desert. Unpublished Diploma thesis, Institut für Paläontologie, Freien Universität Berlin, 93 pp.

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Sauropodomorpha]]
[[Kategoria:Sauropoda]]
[[Kategoria:Macronaria]]
[[Kategoria:Somphospondyli]]
[[Kategoria:Afryka]]
[[Kategoria:Egipt]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Kampan]]

Tapuiasaurus

2024-10-20T19:00:16Z

Mateusz:

{{DISPLAYTITLE:''Tapuiasaurus''}}
{{Opis
|Autor = [[Tomasz Skawiński]]
|Korekta = [[Maciej Ziegler]], [[Jakub Starzyński]], [[Michał Siedlecki]]
|nazwa = ''Tapuiasaurus'' (tapujazaur)
|długość = 10,8 m <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R., & Larramendi, A. (2020). "Dinosaur Facts and Figures: The Sauropods and Other Sauropodomorphs". Princeton University Press. </ref>
|wysokość = 2,3 m (w ramionach) <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|masa = 2,8 t <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Brazylia]] - Minas Gerais
([[formacja]] [[Quiricó]])
|czas = {{Występowanie|121|120}}
ok. 121 [[Ma]] 
[[wczesna kreda]] (wczesny [[apt]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Sauropodomorpha]]

[[Sauropoda]]

[[Macronaria]]

[[Titanosauriformes]]

[[Somphospondyli]]

[[Titanosauria]]

?[[Lithostrotia]]

?[[Eutitanosauria]]

?[[Saltasauroidea]]

??[[Nemegtosauridae]]/??[[Saltasauridae]]

|grafika = Museum of Zoology of the University of São Paulo 2018 25.jpg
|podpis = Rekonstrukcja szkieletu w Muzeum Zoologi Uniwersytetu w São Paulo. Zdjęcie: Mike Peel. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Museum_of_Zoology_of_the_University_of_S%C3%A3o_Paulo_2018_25.jpg]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=3>
-16.6844, -44.3603~Coração de Jesus, [[formacja]] [[Quiricó]]|'''MZSP-PV 807''' - ''[[Tapuiasaurus]] macedoi'' - [[holotyp]].
</display_points>
}}

==Wstęp==
''Tapuiasaurus'' to [[rodzaj]] niewielkiego [[zauropod]]a z grupy tytanozaurów ([[Titanosauria]]) żyjącego we wczesnej kredzie na terenach dzisiejszej Ameryki Południowej. Jest jednym z niewielu tytanozaurów znanych z dość kompletnej czaszki.

==Materiał kopalny i lokalizacja typowa==
[[Plik:Tapuiasaurus.png|thumb|Czaszka tapujazaura . Źródło: Zaher i in., 2011. [http://www.plosone.org/article/info:doi/10.1371/journal.pone.0016663]]]
''Tapuiasaurus macedoi'' został opisany w [[2011]] roku przez Hussama Zahera i współpracowników w oparciu o fragmentaryczny, połączony stawowo szkielet (MZSP-PV 807) obejmujący niemal kompletną czaszkę wraz z żuchwą, kości gnykowe (największe kości gnykowe znane u kredowych zauropodów), kręgi ([[atlas|dźwigacz]], [[axis|obrotnik]], pięć szyjnych oraz pięć grzbietowych), żebra, lewą płytę mostkową, prawe: kość kruczą i ramienną, lewą kość promieniową, kości łokciowe, kości śródręcza, udowe, lewą kość strzałkową i niemal kompletną lewą stopę. Skamieniałości te odkryto w formacji Quiricó w pobliżu miasta Coração de Jesus w brazylijskim stanie Minas Gerais. Na podstawie obecności szczątków mięśniopłetwych, małżoraczków i palinomorf wiek tych osadów ocenia się na [[apt]] (prawdpodobnie wczesny - Martínez i in., 2016, Gallina i in., 2022).

==Budowa==
Czaszka ''Tapuiasaurus'' cechowała się wydłużonym, szerokim, zaokrąglonym pyskiem z prostymi kośćmi przedszczękowymi, cylindrycznymi zębami ciągnącymi się do wysokości okna poprzedzającego okno przedoczodołowe, nachylonymi ku przodowi kośćmi kwadratowymi i nozdrzami zewnętrznymi cofniętymi do poziomu oczodołów. Tego typu wydłużona czaszka, występująca u niektórych tytanozaurów, niezależnie powstała również u przedstawicieli grupy [[Diplodocidae]]. ''Tapuiasaurus'' jest najstarszym znanym tytanozaurem z taką morfologią czaszki. Okno przedoczodołowe tego rodzaju jest większe niż u większości [[Macronaria]], choć wydłużone w mniejszym stopniu niż u nemegtozaura. Cechą wyjątkową ''Tapuiasaurus'' jest obecność przedniego wyrostka na kości jarzmowej pokrywającego górną krawędź kości szczękowej i tworzącego większość dolnej krawędzi okna przedoczodołowego. Budowa żuchwy przypomina tę występującą u Nemegtosauridae. Kość łokciowa jest wydłużona, a promieniowa rozszerzona na dystalnym końcu. Kręgi przedkrzyżowe są tyłowklęsłe i wysoce [[Pneumatyzacja|spneumatyzowane]]. Z grubsza więc przypominał inne lepiej poznane tytanozaury, takie jak [[Rapetosaurus|rapetozaur]].

==Systematyka==
Pozycja filogenetyczna tapujazaura jest niepewna. Wiadomo, że był to przedstawiciel [[Titanosauria|tytanozaurów]], prawdopodobnie należący do grupy [[Lithostrotia|litostrotów]] (w tym jako takson siostrzany [[Nemegtosaurus|nemegtozaura]] lub ogólnie członek [[Nemegtosauridae|nemegtozaurydów]]; alternatywnie jako takson siostrzany [[Isisaurus|isizaura]]), lecz jego dokładne pokrewieństwa w obrębie tego kladu są słabo poznane. (por. np. Carballido i Sander, 2013; González Riga i in., 2016; Lacovara i in., 2014; Martínez i in., 2016; Wilson i in., 2016; Zaher i in., 2011; França i in., 2016; Carballido i in., 2017; Averianov i Efimov, 2018; Mannion i in., 2019; González Riga i in, 2019; Silva i in., 2019; Hechenleitner i in., 2020; Cerda i in., 2021; Rubilar-Rogers i in., 2021; Gallina i in., 2022; Mo i in., 2023; Gorsack i in., 2023; Soto i in. 2024; Pérez-Moreno i in., 2024, Pereira i in., 2024). Większość wymienionych analiz skłania się ku klasyfikacji tapujazaura jako litostrota.

==Etymologia==
Nazwa rodzajowa ''Tapuiasaurus'' pochodzi od słowa ''Tapuia'', w językach z rodziny Jê oznaczająca autochtoniczne plemiona środkowej Brazylii, oraz greckiego słowa ''sauros'' („jaszczur”). Nazwa gatunkowa gatunku typowego, ''macedoi'', honoruje Ubirajarę Alvesa Macedo, który odkrył złoża w pobliżu Coração de Jesus.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Tapuiasaurus''}}
| {{Kpt|[[Zaher]], [[Pol]], [[Carvalho]], [[Nascimento]], [[Riccomini]], [[Larson]], [[Juarez-Valieri]], [[Pires-Domingues]], [[da Silva jr]]}} i {{Kpt|[[de Almeida Campos]]}}, [[2011]]
|-
| {{V|''T. macedoi''}}
| {{Kpt|Zaher, Pol, Carvalho, Nascimento, Riccomini, Larson, Juarez-Valieri, Pires-Domingues, da Silva jr}} i {{Kpt|de Almeida Campos}}, 2011
|}

==Bibliografia==

Averianov, A., Efimov, V. (2018). "The oldest titanosaurian sauropod of the Northern Hemisphere". Biological Communications. 63 (6): 145–162 [http://dx.doi.org/10.21638/spbu03.2018.301]

Carballido, J.L., Pol, D., Otero, A., Cerda, I.A., Salgado, L., Garrido, A.C., Ramezani, J., Cúneo, N.R., Krause, J.M. (2017). "A new giant titanosaur sheds light on body mass evolution among sauropod dinosaurs". Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. 284 (1860): 20171219 [https://doi.org/10.1098%2Frspb.2017.1219]

Carballido, J.L., Sander, M.P. (2013). "Postcranial axial skeleton of ''Europasaurus holgeri'' (Dinosauria, Sauropoda) from the Upper Jurassic of Germany: implications for sauropod ontogeny and phylogenetic relationships of basal Macronaria". Journal of Systematic Palaeontology 12 (3): 335-387 [[doi:10.1080/14772019.2013.764935]]

Cerda, I., Zurriaguz, V.L., Carballido, J.L., González, R., Salgado, L. (2021). "Osteology, paleohistology and phylogenetic relationships of Pellegrinisaurus powelli (Dinosauria: Sauropoda) from the Upper Cretaceous of Argentinean Patagonia". Cretaceous Research. 128: 104957. [https://doi.org/10.1016%2Fj.cretres.2021.104957]

França, M.A.G., Marsola, J.C.d A., Riff, D., Hsiou, A.S., Langer, M.C. (2016). "New lower jaw and teeth referred to Maxakalisaurus topai (Titanosauria: Aeolosaurini) and their implications for the phylogeny of titanosaurid sauropods". PeerJ. 4: e2054. [https://doi.org/10.7717%2Fpeerj.2054]

Gallina, P.A.; González Riga, B.J.; Ortiz David, L.D. (2022). "Time for Giants: Titanosaurs from the Berriasian–Santonian Age". [W]: Otero, A.; Carballido, J.L.; Pol, D. "South American Sauropodomorph Dinosaurs". Springer Earth System Sciences. Springer. pp. 229-34

González Riga, B.J.G., Lamanna, M.C., David, L.D.O., Calvo, J.O., Coria, J.P. (2016). "A gigantic new dinosaur from Argentina and the evolution of the sauropod hind foot". Scientific Reports 6: 19165. [[doi:10.1038/srep19165]]

González Riga, B.J., Lamanna, M.C., Otero, A., Ortiz D., Leonardo D., Kellner, A.W.A., Ibiricu, L.M. (2019). "An overview of the appendicular skeletal anatomy of South American titanosaurian sauropods, with definition of a newly recognized clade". Anais da Academia Brasileira de Ciências. 91 (suppl 2): e20180374. [https://doi.org/10.1590%2F0001-3765201920180374]

Gorscak, E., Lamanna, M.C., Schwarz, D., Díez Díaz, V., Salem, B.S., Sallam, H.M., Wiechmann, M.F. (2023). "A new titanosaurian (Dinosauria: Sauropoda) from the Upper Cretaceous (Campanian) Quseir Formation of the Kharga Oasis, Egypt". Journal of Vertebrate Paleontology. e2199810. [[doi:10.1080/02724634.2023.2199810]]

Hechenleitner, M.E., Leuzinger, L., Martinelli, A.G., Rocher, S., Fiorelli, L.E., Taborda, J.R.A. & Salgado, L. (2020). "Two Late Cretaceous sauropods reveal titanosaurian dispersal across South America". Communications Biology. 3 (1): 622. [http://dx.doi.org/10.1038/s42003-020-01338-w]

Lacovara, K.J., Lamanna, M.C., Ibiricu, L.M., Poole, J.C., Schroeter, E.R., Ullmann, P.V., Voegele, K.K., Boles, Z.M., Carter, A.M., Fowler, E.K., Egerton, V.M., Moyer, A.E., Coughenour, C.L., Schein, J.P., Harris, J.D., Martínez, R.D., Novas, F.E. (2014) "A Gigantic, Exceptionally Complete Titanosaurian Sauropod Dinosaur from Southern Patagonia, Argentina". Scientific Reports 4: 6196. [[doi:10.1038/srep06196]]

Mannion, P.D., Upchurch, P., Jin, X., Zheng, W. (2019). "New information on the Cretaceous sauropod dinosaurs of Zhejiang Province, China: impact on Laurasian titanosauriform phylogeny and biogeography". Royal Society Open Science. 6 (8): 191057. [https://doi.org/10.1098%2Frsos.191057]

Martínez, R.D.F, Lamanna, M.C., Novas, F.E., Ridgely, R.C., Casal, G.A., Martínez, J.E., Vita, J.R., Witmer, L.W. (2016). "A Basal Lithostrotian Titanosaur (Dinosauria: Sauropoda) with a Complete Skull: Implications for the Evolution and Paleobiology of Titanosauria". PLoS ONE 11(4): e0151661. [[doi:10.1371/journal.pone.0151661]]

Mo, J.-Y., Fu, Q.-Y., Yu, Y.-L. & Xu, X. (2023). "A New Titanosaurian Sauropod from the Upper Cretaceous of Jiangxi Province, Southern China". Historical Biology: 1–15. [http://dx.doi.org/10.1080/08912963.2023.2259413]

Pérez-Moreno, A., Salgado, L., Carballido, J. L., Otero, A. & Pol, D. (2024). "A new titanosaur from the La Colonia Formation (Campanian-Maastrichtian), Chubut Province, Argentina". Historical Biology: An International Journal of Paleobiology. [http://dx.doi.org/10.1080/08912963.2024.2332997]

Pereira, P. V. L. G. C.; Bandeira, K. L. N.; Vidal, L. S.; Ribeiro, T. B.; Candeiro, C. R. A., & Bergqvist, L. P. (2024). "A new sauropod species from north-western Brazil: biomechanics and the radiation of Titanosauria (Sauropoda: Somphospondyli)". Zoological Journal of the Linnean Society. zlae054. [http://dx.doi.org/10.1093/zoolinnean/zlae054]

Rubilar-Rogers, D., Vargas, A.O., González Riga, B., Soto-Acuña, S., Alarcón-Muñoz, J., Iriarte-Díaz, J., Arévalo, C., Gutstein, C.S. (2021). "Arackar licanantay gen. et sp. nov. a new lithostrotian (Dinosauria, Sauropoda) from the Upper Cretaceous of the Atacama Region, northern Chile". Cretaceous Research. 124: Article 104802. [https://doi.org/10.1016%2Fj.cretres.2021.104802]

Silva, J.C.G. Jr., Marinho, T.S., Martinelli, A.G., Langer, M.C. (2019). "Osteology and systematics of Uberabatitan ribeiroi (Dinosauria; Sauropoda): a Late Cretaceous titanosaur from Minas Gerais, Brazil". Zootaxa. 4577 (3): 401–438. [https://doi.org/10.11646%2Fzootaxa.4577.3.1]

Soto, M., Carballido, J.L., Langer, M.C., Silva Junior, J.C.G., Montenegro, F., Perea, D. (2024). "Phylogenetic relationships of a new titanosaur (Dinosauria, Sauropoda) from the Upper Cretaceous of Uruguay". Cretaceous Research. 105894. [[https://doi.org/10.1016%2Fj.cretres.2024.105894]].

Wilson, J.A., Pol, D., Carvalho, A.B., Zaher, H. (2016). "The skull of the titanosaur ''Tapuiasaurus macedoi'' (Dinosauria: Sauropoda), a basal titanosaur from the Lower Cretaceous of Brazil". Zoological Journal of the Linnean Society. [[doi:10.1111/zoj.12420]]

Zaher, H., Pol, D., Carvalho, A.B., Nascimento, P.M., Riccomini, C., Larson, P., Juarez-Valieri, R., Pires-Domingues, R., da Silva jr, J., de Almeida Campos, D. (2011). "A complete skull of an Early Cretaceous sauropod and the evolution of advanced titanosaurians". PLoS ONE 6 (2): e16663. [[doi:10.1371/journal.pone.0016663]]


[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Sauropodomorpha]]
[[Kategoria:Sauropoda]]
[[Kategoria:Macronaria]]
[[Kategoria:Somphospondyli]]
[[Kategoria:Ameryka Południowa]]
[[Kategoria:Brazylia]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Apt]]

Plik:Daniela Schwarz.jpg

2024-10-20T18:55:04Z

Mateusz: Daniela Schwarz. Fot. Mateusz Tałanda.

== Opis ==
Daniela Schwarz. Fot. Mateusz Tałanda.

Catherine Forster

2024-10-20T16:37:28Z

Mateusz:

{{Biografia
|Autor = [[Michał Siedlecki]]
|Korekta =
|nazwa = Catherine Ann Forster
|grafika =
|podpis =
|urodzonx_data =
|urodzonx_miejsce =
|zmarłx_data =
|zmarł_miejsce =
|narodowość = [[USA|amerykanka]]
|afiliacja = George Washington University, Waszyngton
|alma = University of Minnesota University of Pennsylvania, University of Chicago
|gatunki =
|liczba_nazw =
}}
'''Catherine Forster''' jest profesorą nauk biologicznych na George Washington University w Waszyngtonie. Wcześniej studiowała na University of Minnesota (gdzie obroniła pracę licencjacką w 1982 r. i magisterską trzy lata później), następnie uzyskała tytuł doktora na University of Pennsylvania w 1990 roku. Potem odbywała staż podoktorski na University of Chicago w latach 1990-1994, skąd później przeniosła się na George Washington University. Jest paleontolożką i biolożką ewolucyjną, specjalizującą się w badaniu [[Ornithischia|dinozaurów ptasiomiednicznych]], a zwłaszcza [[Ceratopsia|ceratopsów]]. Jej najważniejsze osiągnięcia badawcze obejmują pracę nad taksonomią ''[[Triceratops]]'' , opisanie nowych zwierząt z końca kredy [[Madagaskar|Madagaskaru]], czy liczne badania nad późnojurajskimi dinozaurami z Chin (w tym [[Theropoda|teropodami]] oraz wczesnymi ceratopsami).

'''Dorobek naukowy:''' [https://www.researchgate.net/profile/Catherine-Forster]

==Opisane gatunki==
Catherine Forster nadała aż 21 nazw naukowych dinozaurów (w tym jednemu [[Avialae|awialowi]]). Na dzień dzisiejszy 19 (lub 20 zważywszy na niepewny status ''Vagaceratops''). z nich jest uznawanych za ważne (pogrubione).

#'''''[[Eoraptor|Eoraptor lunensis]]''''' [[Sereno]], Forster, Rogers i Monetta, [[1993]]
#'''''[[Vorona|Vorona berivotrensis]]''''' Forster, [[Chiappe]], [[Krause]] i [[Sampson]], [[1996]]
#"[[Graciliceratops]]" Forster i Sereno, [[1997]]
#''[[Rahonavis|Rahona ostromi]]'' Forster, Sampson, Chiappe i Krause, [[1998]]
#'''''[[Rahonavis|Rahonavis ostromi]]''''' Forster, Sampson, Chiappe i Krause, 1998
#'''''[[Nqwebasaurus|Nqwebasaurus thwazi]]''''' Klerk, Forster, Sampson, [[Chinsamy]] i Ross, [[2000]]
#'''''[[Chasmosaurus|Chasmosaurus irvinensis]]''''' Holmes, Forster, [[Ryan]] i Shepherd, [[2001]]
#'''''[[Masiakasaurus|Masiakasaurus knopfleri]]''''' Sampson, [[Carrano]] i Forster, 2001
#'''''[[Rapetosaurus|Rapetosaurus krausei]]''''' Curry Rogers i Forster, 2001
#'''''[[Guanlong|Guanlong wucaii]]''''' Xu, Clark, Forster, [[Norell]], Erickson, Eberth, Jia i [[Zhao]], [[2006]]
#'''''[[Yinlong|Yinlong downsi]]''''' [[Xu]], Forster, J. Clark i Mo, 2006
#'''''[[Jiangjunosaurus|Jiangjunosaurus junggarensis]]''''' Jia, Forster, Xu & Clark, [[2007]]
#'''''[[Limusaurus|Limusaurus inextricabilis]]''''' Xu, Clark, Mo, [[Choiniere]], Forster, Erickson, [[Hone]], Sullivan, Eberth, [[Nesbitt]], Zhao, Hernandez, Jia, Han i Guo, [[2009]]
#'''''[[Haplocheirus|Haplocheirus sollers]]''''' Choiniere, Xu, Clark, Forster, Guo i Han, [[2010]]
#'''''[[Kosmoceratops|Kosmoceratops richardsoni]]''''' Sampson, [[Loewen]], [[Farke]], Roberts, Forster, Smith i Titus, 2010
#'''''[[Utahceratops|Utahceratops gettyi]]''''' Sampson, Loewen, Farke, Roberts, Forster, Smith i Titus, 2010
#'''''[[Zuolong|Zuolong sallei]]''''' Choiniere, Clark, Forster i Xu, 2010
#''[[Chasmosaurus|Vagaceratops irvinensis]]'' (Holmes, Forster, Ryan & Shepherd, 2001) Sampson, Loewen, Farke, Roberts, Forster, Smith i Titus, 2010
#'''''[[Aorun|Aorun zhaoi]]''''' Choiniere, Clark, Forster, Norell, Eberth, Erickson, Chu i Xu, [[2014]]
#'''''[[Hualianceratops|Hualianceratops wucaiwanensis]]''''' Han, Forster, Clark i Xu, [[2015]]
#'''''[[Iyuku|Iyuku raathi]]''''' Forster, de Klerk, Poole, Chinsamy-Turan, Roberts i Ross, [[2022]]

==Bibliografia==

https://www.researchgate.net/profile/Catherine-Forster

https://en.wikipedia.org/wiki/Catherine_Forster


{{DEFAULTSORT:Forster, Catherine}}
[[Kategoria:Paleontolodzy]]
[[Kategoria:Amerykańscy paleontolodzy]]

Shuilingornis

2024-10-20T15:55:25Z

Mateusz: /* Spis gatunków */

{{DISPLAYTITLE:''Shuilingornis''}}
{{Opis
|Autor = [[Paweł Konarzewski]]
|Korekta =
|nazwa = ''Shuilingornis''
|długość =
|wysokość =
|masa =
|dieta = prawdopodobnie rybożerny
|miejsce = [[Chiny]] - Liaoning
([[formacja]] [[Jiufotang]])
|czas = {{Występowanie|120|113}}
ok. 120-113 [[Ma]] 
[[wczesna kreda]] ([[apt]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Theropoda]]

[[Avialae]]

[[Pygostylia]]

[[Ornithothoraces]]

[[Euornithes]]

[[Gansuidae]]

|grafika = Shuilingornis UDL.png
|podpis = Rekonstrukcja przyżyciowa ''Shuilingornis''. Autor: UnexpectedDinoLesson [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shuilingornis_UDL.png]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
}}
==Wstęp==
''Shuilingornis'' to niewielki przedstawiciel [[Euornithes]] blisko spokrewniony z ''[[Gansus]]'', ''[[Changzuiornis]]'', ''[[Khinganornis]]'' oraz ''[[Iteravis]]'' żyjący we [[wczesna kreda|wczesnej kredzie]] na terenie dzisiejszych Chin. Jego skamieniałości odnaleziono w pokładach [[formacja|formacji]] [[Jiufotang]] datowanych na [[apt]].

==Materiał kopalny==
[[Plik:Shuilingornis angelai.jpg|thumb|Zachowany szkielet ''Shuilingornis''. Źródło: Wang i in., 2024 [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195667124001873?via%3Dihub]]]
[[Holotyp]] (LY2022JZ3002) to niemalże kompletny i [[artykułowany]] szkielet znajdujący się na pojedynczej skalnej płycie. Szczątki należały do młodego dorosłego osobnika.

==Budowa==
''Shuilingornis'' od pozostałych przedstawicieli [[Gansuidae]] różnił się szczegółami budowy czaszki, skrzydeł oraz obręczy barkowej. Pysk był wyposażony w niewielkie, stożkowate zęby. Kość ramienna miała mocny trzon oraz wydłużony i łagodnie zakrzywiony grzebień naramienno-piersiowy. Jak u większości [[Euornithes|euornitów]] duże widełki miały kształt litery U i tworzyły kąt ok. 45-50°. Najdłuższą kością w nodze była piszczel mierząca ok. 5,2 cm długości.

==Etymologia==
Nazwa rodzajowa ''Shuilingornis'' to połączenie chińskiego ''shuiling'' (ładny i żywy) oraz greckiego słowa ''ornis'' (ptak). Epitet gatunkowy ''angelai'' honoruje nieżyjącego włoskiego dziennikarza i pisarza naukowego Pierra Angelę.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Shuilingornis''}}
|{{Kpt|Wang, [[Cau]], Wang, Kundrát, Zhang, Liu}} i {{Kpt|[[Chiappe]]}}, [[2024]]
|-
| {{V|''S. angelai''}}
|{{Kpt|Wang, [[Cau]], Wang, Kundrát, Zhang, Liu}} i {{Kpt|[[Chiappe]]}}, [[2024]]
|}

==Bibliografia==

Wang, X., Cau, A., Wang, Y., Kundrát, M., Zhang, G., Liu, Y., & Chiappe, L.M. (2024). "A new gansuid bird (Avialae, Euornithes) from the Lower Cretaceous (Aptian) Jiufotang Formation of Jianchang, western Liaoning, China". Cretaceous Research 106014.[[doi:10.1016/j.cretres.2024.106014.]]


[[Kategoria:Avialae]]
[[Kategoria:Pygostylia]]
[[Kategoria:Ornithothoraces]]
[[Kategoria:Euornithes]]
[[Kategoria:Gansuidae]]
[[Kategoria:Azja (ptaki)]]
[[Kategoria:Chiny (ptaki)]]
[[Kategoria:Mezozoik (ptaki)]]
[[Kategoria:Kreda (ptaki)]]
[[Kategoria:Apt (ptaki)]]

Jerzy Dzik

2024-05-31T15:34:16Z

Mateusz:

{| class="wikitable" style="text-align:left" align="left"
!width="200px" colspan=2 | prof. dr hab. Jerzy Dzik
[[Plik:Jerzy Dzik.jpg|150px|]]
|-
! Data urodzenia:
| 25. lutego [[1950]] (Jedlicze Łódzkie, Polska)
|-
! Narodowość:
| [[Polska]]
|-
! Instytucje:
| Instytut Paleobiologii PAN 
Zakład Paleobiologii i Ewolucji 
Wydział Biologii, Uniwersytet Warszawski
|-
! ''Alma mater'':
| Uniwersytet Łódzki 
Uniwersytet Warszawski
|-
! '''Opisane gatunki''': (2)
| width="250px"|
*''[[Silesaurus]] opolensis'' - Dzik, [[2003]]
*''[[Smok]] wawelski'' - [[Niedźwiedzki]], [[Sulej]], Dzik, [[2012]]

|}

{{DEFAULTSORT:Dzik, Jerzy}}
[[Kategoria:Paleontolodzy]]
[[Kategoria:Polscy paleontolodzy]]

Gnathovorax

2024-05-27T09:57:14Z

Mateusz:

Do aktualizacji m.in. o Aureliano i in., 2022; Lirio Campo i in., 2024.

{{DISPLAYTITLE:''Gnathovorax''}}
{{Opis
|Autor = [[Kamil Kamiński]]
|Korekta =
|nazwa = ''Gnathovorax'' (gnatoworaks)
|długość = ok. 3 m
|wysokość =
|masa =
|dieta = mięsożerny
|miejsce = [[Brazylia]]
Rio Grande do Sul([[formacja]] [[Santa Maria]])
|czas = {{Występowanie|234|232}}
ok. 233 [[Ma]] 
późny [[trias]] (środkowy [[karnik]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

?[[Saurischia]]

?[[Eusaurischia]]

??[[Theropoda]]

[[Herrerasauria]]

[[Herrerasauridae]]
|grafika = Gnathovorax..png
|podpis = Rekonstrukcja szkieletu. Źródło: Pacheto i in., 2019.
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
}}

==Wstęp==
''Gnathovorax'' to rodzaj mięsożernego dinozaura, żyjącego w późnym triasie na terenie dzisiejszej Brazylii. Był to jeden z najstarszych dinozaurów. Dzięki kompletnym i dobrze zachowanym szczątkom, stanowi on ważne źródło wiedzy na temat pierwszych przedstawicieli tej niezwykłej grupy zwierząt. ''Gnathovorax'' został nazwany i opisany w 2019 r. przez zespół paleontologów pod kierownictwem [[Cristian Pacheto|Cristiana Pacheto]].

==Etymologia==
Nazwa ''Gnathovorax'' pochodzi od greckiego ''gnathos'' („szczęka”) oraz łacińskich ''voro'' („pożerać”) i ''ax'' („skłonny do”). Całość można tłumaczyć jako „szczęka skłonna do pożerania”. Epitet gatunkowy honoruje odkrywcę szczątków dr Sérgio Furtado Cabreirę.

==Materiał kopalny==
[[Plik: Gnathovorax_skull.png|300px|thumb|right|Rekonstrukcja czaszki. Autor: Maurissauro [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gnathovorax_skull.png].]]
[[Holotyp]] (CAPPA/UFSM 0009) to niemal kompletny, częściowo artykułowany szkielet wraz z czaszką. Brakuje jedynie części obręczy barkowej i lewej kończyny przedniej, a także niektórych żeber.

==Budowa i filogeneza==
''Gnathovorax'' był raczej niedużym mięsożercą. Ogólny plan budowy ciała był podobny jak u innych herrerazaurydów. Czaszka była dość niska i miała typowy dla tej grupy dinozaurów tępo zakończony pysk. Charakterystyczną cechą ''Gnathovorax'' była obecność tylko trzech zębów w kości przedszczękowej, podczas gdy ''[[Herrerasaurus]]'' miał ich cztery. Między kością przedszczękową a szczękową znajdował się dodatkowy, owalny otwór. W kościach szczękowych znajdowało się po 19 wydłużonych zębów, a w zębowych – 14. Były one zakrzywione do tyłu i bocznie spłaszczone, przypominające noże. Zęby szczękowe były piłkowane na obu krawędziach, a pozostałe – tylko z tyłu. Badanie wnętrza czaszki ujawniło stosunkowo prymitywną budowę tyłomózgowia.

Szyja składała się z 9 kręgów i była stosunkowo krótka, natomiast grzbietowy odcinek kręgosłupa liczył 16 kręgów. Kończyny przednie były dość krótkie i kończyły się wydłużonymi, pięciopalczastymi dłońmi. Palec czwarty i piąty były zredukowane. Tylne kończyny były zdecydowanie dłuższe, ale raczej nieprzystosowane do biegania, o czym świadczy udo dłuższe od podudzia i krótkie śródstopie.

''Gnathovorax'' należał do rodziny [[Herrerasauridae]]. Wg autorów opisu, byli to [[takson bazalny|bazalni]] przedstawiciele [[Saurischia]]. Istnieją jednak również inne poglądy na temat pozycji filogenetycznej herrerazaurydów (zob. [[Staurikosaurus#Filogeneza]]).

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Gnathovorax''}}
| {{Kpt|[[Cristian Pacheto|Pacheto]], [[Rodrigo Muller|Muller]], [[Max Langer|Langer]], [[Flavio Pretto|Pretto]], [[Leonardo Kerber|Kerber]]}} i {{Kpt|[[Sergio da Silva|da Silva]]}} [[2019]]
|-
| {{V|''G. cabreirai''}}
| {{Kpt|[[Cristian Pacheto|Pacheto]], [[Rodrigo Muller|Muller]], [[Max Langer|Langer]], [[Flavio Pretto|Pretto]], [[Leonardo Kerber|Kerber]]}} i {{Kpt|[[Sergio da Silva|da Silva]]}} [[2019]]
|}

==Bibliografia==
Pacheco, C., Müller, R., Langer, M., Pretto, F., Kerber, L., da Silva, S.D. (2019).”''Gnathovorax cabreirai'': a new early dinosaur and the origin and initial radiation of predatory dinosaurs”. PeerJ. [[doi:10.7717/peerj.7963]].


[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Saurischia bazalne]]
[[Kategoria:Ameryka Południowa]]
[[Kategoria:Brazylia]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Trias]]
[[Kategoria:Karnik]]
[[Kategoria:Do sprawdzenia]]

Mussaurus

2024-05-25T06:47:32Z

Mateusz:

{{DISPLAYTITLE:''Mussaurus''}}

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| Autor:
| Korekta:
|-
| [[Mateusz Tałanda]]
| [[Maciej Ziegler]], [[Kamil Kamiński]]
|}

{| class="wikitable" style="text-align:left" align="left"
! colspan=2 | ''Mussaurus'' (muszaur)
|-
! '''Długość''':
| ok. 8-9 m

|-
! '''Masa''':
| 1,3-1,5 t

|-
! '''[[Lokacje|Miejsce występowania]]''':
| [[Argentyna]] - Patagonia

(górna część [[formacja|formacji]] [[Laguna Colorada]])
|-
! '''[[Czas|Czas występowania]]'''
| około 193-192 [[Ma]]

[[wczesna jura]] ([[synemur]])
|-
! '''Systematyka'''
| [[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Sauropodomorpha]]

[[Sauropodiformes]]

[[Anchisauria]]
|-
| colspan=2 |[[Plik:Mussaurus patagonikus DSC 2904.jpg|400px|]]
Szkielet pisklęcia muszaura.
|-
! colspan=2 | Mapa znalezisk:
|-
| colspan=2 |
<display_points type="terrain" zoom=3>
48.1° S, 68.3° W~okolice jeziora Colorada
</display_points>
|}

== Wstęp ==
[[Plik:Mussaurus patagonicus life restoration.png|300px|thumb|right|Rekonstrukcja ciała muszaura.]]
'''Muszaur''' (''Mussaurus'') to duży [[rodzaj]] prozauropoda, który żył na terenie dzisiejszej [[Argentyna|Argentyny]] gdzieś między 193 a 192 miliony lat temu. Nazwa rodzajowa ''Mussaurus'' oznacza "mysi jaszczur". Epitet gatunkowy ''patagonicus'' odnosi się do regionu Patagonia, gdzie został odkryty ten dinozaur.

== Materiał kopalny ==
[[Plik:Mussaurus femur.jpg|300px|thumb|right|Kość udowa dorosłego muszaura widziana z różnych stron. Skala: 5cm. Źródło: Otero i Pol, 2013.]]
[[Plik:Mussaurus skeletons MPM-PV 1813.jpg|300px|thumb|right|Nagromadzenie młodocianych osobników, które miały około roku. Skala 10 cm. Źródło: Pol i in., 2021.]]
Był to bardzo zagadkowy [[dinozaur]]. W [[1979]] r. z Argentyny, prowincji Santa Cruz, opisano gniazdo z gromadką małych, umarłych niedługo po wykluciu, muszaurów o długości 25-30 cm. Niedaleko leżały skorupy i dwa, dochodzące do 6 cm, jaja, które też podejrzewano o przynależność do tego [[gatunek|gatunku]]. Tak młody wiek osobników utrudniał sklasyfikowanie tego dinozaura. Mimo to stworzono dla niego nowy rodzaj ''Mussaurus''. Później, gdy odnaleziono inne szkielety muszaura - o wiele większe i bardziej wykształcone, można było już dokładnie go przebadać i mieć pewność co do ważności [[rodzaj]]u ''Mussaurus''. Obecnie jego anatomia jest dobrze poznana dzięki licznym znaleziskom. Szczątki jego młodych są jednymi z najmniejszych znalezionych szkieletów dinozaurów - mieszczą się całe w dłoni człowieka. W sumie znaleziono przynajmniej 80 osobników różnego wieku oraz ponad 100 jaj, niektóre zawierające embriony (Pol i in., 2021).

== Budowa ==
=== Rozmiar ===
[[Plik:Mussaurus growth.jpg|300px|thumb|right|Zmieniający się wraz z wiekiem szkielet muszaura. Autor: J. Gonález. Źródło: Pol i in., 2021.]]
Znalezione pisklaki miały czaszkę i kość udową o długości zaledwie 3 cm. Szacuje się, że miały w chwili śmierci kilka tygodni, gdyż są nieco większe od sąsiadujących z nimi jaj. Mogły ważyć zaledwie 70 gramów (Pol i in., 2021). U podrośniętych osobników czaszka mierzyła 10 cm. Nie były one dorosłe, gdyż nie miały jeszcze zrośniętych kręgów i dobrze skostniałych końcówek kości długich kończyn. W 2013 roku opisano kości dorosłych osobników. Okazało się, że mysi jaszczur wcale nie był taki mały. Jego kość udowa miała 80 centymetrów długości. Jeżeli muszaur miał podobne proporcje ciała co [[Aardonyx|aardonyks]], to oznacza aż 8 do 9 metrów długości całego zwierzęcia! Jest więc jednym z większych, znanych prozauropodów. Jego masę szacuje się na 1486 kilogramów.

=== Czaszka ===
[[Plik:Mussaurus czaszka.jpg|300px|thumb|right|Czaszka muszaura, który nie osiągnął jeszcze pełnych rozmiarów. Zwróć uwagę na charakterystyczny dla muszaura kąt w kości przedszczękowej, zaznaczony na czerwono. Zmodyfikowane z: Pol i Powell, 2007.]]
[[Plik:Mussaurus neonate MACN-PV 4111.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja 3D czaszki noworodka muszaura. Źródło: Pol i in., 2021.]]
[[Plik:Mussaurus juvenile MPM-PV 1813 4.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja 3D czaszki młodego muszaura. Źródło: Pol i in., 2021.]]
Czaszka jest mieszanką cech prymitywnych i zaawansowanych. I tak z jednej strony miał zaawansowaną budowę kości zewnątrz-skrzydłowej, niektóre aspekty jarzmowej i kwadratowojarzmowej oraz zębów. Z drugiej prymitywne: nozdrza ustawione z przodu, zredukowany dół wokół okna przedoczodołowego, pewne aspekty kości jarzmowej i kwadratowojarzmowej, duża kość czołowa, powiększone okna skroniowe i budowa żuchwy. W górnej szczęce sterczało 13 do 15 zębów. Część z nich zmieniała się z wiekiem - jedne ku [[Sauropoda|zauropodom]], drugie ku prozauropodom.

=== Szkielet pozaczaszkowy ===
Jak przystało na zauropodomorfa, muszaur miał wydłużoną szyję. [[Kręg]]i szyjne były średnio ponad dwa razy dłuższe niż wysokie. Od dołu miały dobrze rozwinięty kil - podobnie jak jeden z gatunków [[Massospondylus|massospondyla]], [[Lufengosaurus|lufengozaur]], [[Coloradisaurus|koloradizaur]], [[Leonerasaurus|leonerazaur]], [[Adeopapposaurus|adeopappozaur]] i [[Panphagia|panfagia]]. Muszaur miał przynajmniej 8 kręgów szyjnych. Wyrostki stawowe mocno zachodziły na sąsiednie kręgi, pozwalając na łatwe odginanie szyi na bok, ale trudniejsze w górę i w dół. Dopiero stawy na końcu szyi pozwalały bardziej szyję opuszczać i podnosić (interpretacja własna). Kręgi grzbietowe miały niewielki dołek na bocznej stronie trzonu, ale nie można jeszcze mówić o [[pneumatyzacja|pneumatyzacji]], obecnej u zaawansowanych zauropodomorfów. Były za to blaszki wzmacniające wyrostki ([[diapofyzy]]) tych kręgów, które zazwyczaj występują u [[Eusauropoda|euzaropodów]]. Z kolei kształt wyrostków kolczystych przypominał prymitywniejsze zauropodomorfy - [[Plateosaurus|plateozaura]], lufengozaura, [[Yunnanosaurus|junnanozaura]] i koloradizaura. Muszaur miał 3 kręgi krzyżowe, do których z przodu nieśmiało dołączał czwarty. Jest to stan pośredni u prozauropodów, gdyż prymitywne formy mają dwa, a zaawansowane cztery. Ogon składał się z ponad 30 kręgów.
Na tle innych prozauropodów łopatka muszaura wydaje się dość wysmukła. Podobnie było z kością ramieniową. Mierzyła 46 centymetrów i miała krótki grzebień naramienny. Stosunek ramieniowej do udowej wynosi 0,65, podczas gdy u typowo czworonożnych zauropodów ponad 0,8. Kości przedramienia i dłoń miały proporcje podobne do innych prozauropodów, choć dłoń była krótka. Również budowa miednicy przypominała inne prozauropody. Otwór w panewce stawu biodrowego był duży. Podudzie było stosunkowo krótkie.

=== Cechy charakterystyczne ===
Muszaur charakteryzuje się przednią krawędzią pyska ustawioną pod kątem 45 stopni do górnej szczęki (zaznaczone na sąsiednim zdjęciu na czerwono), specyficzną budową kości łzowej, rejonu za oczodołem oraz żuchwy. Przednie zęby na górnej szczęce miały esowate końcówki i słabo zaznaczoną serrację, natomiast tylne były lancetowate i miały serrację wyraźną. Budowa kręgów urozmaicona przez dodatkowe blaszki. Na wewnętrznej stronie łopatki ciągnął się mocny grzbiecik. Muszaur wyróżniał się także proporcjami kości nadgarstka i kształtem kości skokowej. Od innych prozauropodów z Ameryki Południowej różnił się niezwykle rozszerzoną w poprzek dolną końcówką piszczeli.

== Paleobiologia ==
=== Opieka nad młodymi ===
[[Plik:Mussaurus egg MPM-PV 1875.jpg|300px|thumb|right|Tak wygląda jedno ze znalezionych jaj muszaura. Źródło: Pol i in., 2021.]]
[[Plik:Mussaurus embryo MPM-PV 1879.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja 3D szkieletu jednego z embrionów muszaura zachowanego w jaju. Źródło: Pol i in., 2021.]]
Gniazdo znalezione przez Bonapartego i Vince'a niestety było już częściowo zniszczone przez erozję i nie da się dokładnie oszacować liczby potomstwa w jednym gnieździe. Dowodzi jednak, że opieka nad potomstwem występowała już u wczesnojurajskich [[dinozaur]]ów. Dorosłe muszaury budowały podłużne gniazda, w których składały od ośmiu do trzydziestu jaj, ułożonych w dwóch lub trzech warstwach (Pol i in., 2021). Następnie broniły gniazda przed drapieżnikami. Młode po wykluciu ważyły do 63 gramów i nie opuszczały gniazda przez co najmniej kilka tygodni po wykluciu, korzystając z opieki rodziców i przynoszonego przez nie pokarmu. Po opuszczeniu gniazda młode muszaury wciąż trzymały się razem, tworząc stada składające się z młodych i starszych osobników. Świadczą o tym znalezione razem liczne szkielety osobników różnego wieku (Pol i in., 2021).

W przekroju (szlifie) jednej z kości udowych muszaura zauważono nietypowo wykształconą tkankę kostną. Początkowo wzięto ją za odpowiednik ptasiej kości szpikowej, która tworzy się, gdy z kości zabierany jest wapń do produkcji skorupek jaj. Tym samym uznano, że badany okaz był samicą. Dokładniejsze badania tkanki wykazały jednak, że nietypowa budowa tkanki kostnej jest wynikiem choroby związanej z infekcją [[wikipedia:pl:retrowirus|retrowirusową]]. Na podobne choroby cierpią także dzisiejsze ptaki.

=== Wzrost ===
[[Plik:Mussaurus_ontogeny.jpg|300px|thumb|right|Przebieg ontogenezy i zmiany sylwetki począwszy od pisklęcia, poprzez rocznego osobnika, do dorosłego. Źródło: Otero i in., 2019. [https://www.nature.com/articles/s41598-019-44037-1.pdf].]]
Wraz ze wzrostem głowa muszaura stawała się bardziej podłużna. Młode miały krótkie, wysokie pyszczki. Jednak z wiekiem stawały się coraz dłuższe i niższe. Wraz z pyskiem powiększały się nozdrza i okno przedoczodołowe, podobnie jak u [[Massospondylus|massospondyla]]. Również okna skroniowe się powiększały. Przesuwały się one na górę czaszki przez co kość ciemieniowa stawała się węższa i spłaszczona u większych osobników. Kość zębowa skracała i podwyższała się z wiekiem względem reszty czaszki. Szyja początkowo była krótka i gruba, podobnie jak u [[Marasuchus|marazucha]]. W trakcie wzrostu dopiero nabierała długości i wysmukłości podobnych do innych prozauropodów. Młode miały długie kości ramieniowe, co wskazuje początkową czworonożność. Później środek ciężkości przesuwał się w kierunku ogona bliżej miednicy, czemu towarzyszyło przejście na dwunożność (Otero i in., 2019).

Badania tkanki kostnej młodych muszaurów wykazały ich bardzo szybkie tempo wzrostu. Pisklęta tego gatunku w mniej niż rok przybierały na masie ponad 20 kilogramów (jednak wg Otero i in. [2019] roczne osobniki ważyły ok. 7 kg). Ich kość udowa osiągała w tym okresie 12 cm długości. Ich kości były odżywiane przez bardzo liczne naczynia krwionośne i nie nosiły śladów zatrzymania wzrostu. Dla porównania młode massospondyla rosły dwa razy wolniej, osiągając podobne rozmiary w dwa lata. Muszaur przypomina sposobem wzrostu typowe zauropody, które również mają szybkie i nieprzerwane tempo wzrostu. Jest to zgodne z ostatnimi wynikami analiz filogenetycznych, według których muszaur jest bliżej spokrewniony z zauropodami niż massospondyl. Czy muszaur reprezentuje początki ewolucji w stronę szybkiego tempa wzrostu i gigantyzmu [[Sauropoda|zauropodów]]? Dopiero badania histologiczne na starszych okazach muszaurów odpowiedzą na to pytanie.

=== Dieta ===
Muszaury pożywiały się zapewne paprociami nasiennymi, araukariami, zastrzalinowatymi i triasowymi miłorzębami, które rosły w okolicznych lasach. Wraz z wiekiem następowało u nich wzmocnienie mięśni szczęk. Może to być związane ze spożywaniem coraz większej ilości twardszego pokarmu roślinnego.

Muszaury żyły w sezonowo zmieniającym się środowisku. Niewykluczone, że pokonywały znaczne odległości w poszukiwaniu pokarmu, którego dostępność zmieniała się w ciągu roku (Pol i in., 2021).

== Pozycja filogenetyczna ==
Trudno było określić miejsce tego dinozaura w filogenezie prozauropodów, ponieważ znany był przez długi czas tylko z bardzo młodych osobników. Na ich podstawie proponowano, że muszaur jest jednym z prymitywniejszych prozauropodów takich jak [[Pantydraco|pantydrako]] i [[Efraasia|efrazja]]. Inne hipotezy mówiły coś przeciwnego - muszaur należy do tych bardziej zaawansowanych, takich jak melanorozaurydy.
[[Plik:Mussaurus dorsals.jpg|250px|thumb|right|Kręgi grzbietowe muszaura. Widoczna jest wklęsła tylna krawędź wyrostka kolczystego na pierwszym z nich oraz dodatkowe blaszki wzmacniające, oznaczone podl i pcdl. Źródło: Otero i Pol, 2013.]]
[[Analiza filogenetyczna]] [[Alejandro Otero|Otero]] i [[Diego Pol|Pola]] w [[2013]] była pierwszą, w której użyto cech dorosłych muszaurów. Według niej muszaur jest bliżej spokrewniony z zaawansowanymi prozauropodami, tworząc klad [[Sauropodiformes]] - obejmujący zauropody i bardziej zaawansowane prozauropody. Mają za tym przemawiać cztery cechy:
*wklęsła tylna krawędź wyrostków kolczystych na środkowych [[kręg]]ach grzbietowych,
*brak podłużnej bruzdy na brzusznej stronie środkowych kręgów ogonowych,
*pierwszy palec dłoni dłuższy od drugiego,
*słabo zakrzywiona kość udowa.
Według Otero i Pola (2013) najbliższymi krewnymi muszaura w obrębie Sauropodiformes są nieco bardziej zaawansowane ''[[Aardonyx]]'' i ''[[Leonerasaurus]]''. Z prymitywniejszych prozauropodów bliskie muszaurowi wydają się ''[[Anchisaurus]]'', ''[[Yunnanosaurus]]'' i ''[[Seitaad]]''. Jak przyznają sami autorzy, wynik analizy nie jest mocny. Przy tych danych jednak inna pozycja muszaura wśród prozauropodów wydłużyłaby mniej lub bardziej [[kladogram]].

== Ewolucja ==
Budowa muszaura wskazuje, że był on w połowie drogi między dwunożnymi, prymitywnymi prozauropodami, takimi jak ''[[Saturnalia]]'', a typowo czworonożnymi zauropodami, nazywanymi [[Eusauropoda]]. Świadczy o tym obecność u muszaura już niektórych cech tych zauropodów, a jednocześnie brak pozostałych. I tak z jednej strony muszaur miał zwiększoną liczbę kręgów krzyżowych do czterech oraz dobrze rozwinięty wyrostek dogłowowo-boczny na kości łokciowej, a z drugiej strony kończyna przednia wciąż jest znacznie krótsza od tylnej, kość udowa nie jest owalna w przekroju, kończyny nie są wyprostowane, a śródręcze nie jest "U"-kształtne. Patrząc na tę mieszankę można by dojść do wniosku, że muszaur poruszał się raz na dwóch, a raz na czterech kończynach. Otero i Pol są jednak zdania, że muszaur poruszał się wyłącznie na dwóch nogach. Natomiast wspomniany wcześniej wyrostek na kości łokciowej miałby być dopiero [[preadaptacja|preadaptacją]] do czworonożności i nie umożliwiał jeszcze muszaurowi takiej postawy.

Ten wniosek potwierdziły analizy biomechaniczne szkieletu ręki dorosłego muszaura. Budowa kości przedramienia uniemożliwiała rotację tych kości względem siebie. Oznacza to brak możliwości obrócenia dłoni w stronę ziemi, do czego jest zdolna na przykład ludzka ręka. Dlatego dorosły muszaur nie był w stanie chodzić na wszystkich czterech kończynach (Otero i in., 2017).

== Spis gatunków ==
{| class="wikitable"
| {{V|''Mussaurus''}}
| {{Kpt|[[José Bonaparte|Bonaparte]]}} i {{Kpt|[[Martin Vince|Vince]]}}, [[1979]]
|-
| {{V|''Mussaurus patagonicus''}}
| {{Kpt|[[José Bonaparte|Bonaparte]]}} i {{Kpt|[[Martin Vince|Vince]]}}, [[1979]]
|}

== Literatura ==

Cerda, I.A., Chinsamy, A., Pol, D. 2014. Unusual Endosteally Formed Bone Tissue in a Patagonian Basal Sauropodomorph Dinosaur. The Anatomical Record, t. 297, nr 8, str. 1385–1391. [[DOI: 10.1002/ar.22954]]

Cerda, I.A., Pol, D., Chinsamy, A. 2013. Osteohistological insight into the early stages of growth in ''Mussaurus patagonicus'' (Dinosauria, Sauropodomorpha). Historical Biology: An International Journal of Paleobiology, t. 26, str. 110-121. [[DOI:10.1080/08912963.2012.763119]]

Novas, F. 2009. The Age of Dinosaurs in South America. Indiana University Press, str. 1-452.

Otero, A., Pol, D. 2013. Postcranial anatomy and phylogenetic relationships of ''Mussaurus patagonicus'' (Dinosauria, Sauropodomorpha). Journal of Vertebrate Paleontology, t. 33, nr 5, str. 1138-1168.

Otero, A., Salgado, L. 2015. El registro de Sauropodomorpha (Dinosauria) de la Argentina. W: M. Fernández i Y. Herrera (red.) Reptiles Extintos - Volumen en Homenaje a Zulma Gasparini. Publicación Electrónica de la Asociación Paleontológica Argentina, t. 15, nr 1, str. 69–89.

Otero, A., Allen, V., Pol, D., Hutchinson, J.R. 2017. Forelimb muscle and joint actions in Archosauria: insights from ''Crocodylus johnstoni'' (Pseudosuchia) and ''Mussaurus patagonicus'' (Sauropodomorpha). PeerJ, t. 5, nr art. e3976. [https://doi.org/10.7717/peerj.3976].

Otero, A., Cuff, A.R., Allen, V., Sumner-Rooney, L., Pol, D. & Hutchinson, J.R. 2019. Ontogenetic changes in the body plan of the sauropodomorph dinosaur Mussaurus patagonicus reveal shifts of locomotor stance during growth. Scientific Reports 9, nr art. 7614 [https://www.nature.com/articles/s41598-019-44037-1.pdf].

Pol, D., Powell, J.E. 2007. Skull anatomy of ''Mussaurus patagonicus'' (Dinosauria: Sauropodomorpha) from the Late Triassic of Patagonia. Historical Biology: An International Journal of Paleobiology, t. 19, str. 125-144.

Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidence of herd-living and age segregation amongst dinosaurs. Scientific reports, t. 11, nr 1, 20023. [https://doi.org/10.1038/s41598-021-99176-1]

Yates, A.M., Bonnan, M.F., Neveling, J., Chinsamy, A., Blackbeard, M.G. 2010. A new transitional sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic of South Africa and the evolution of sauropod feeding and quadrupedalism. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, t. 277, nr 1682, str. 787-794. [[doi:10.1098/rspb.2009.1440]]


[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Sauropodomorpha]]
[[Kategoria:Sauropodomorpha bazalne]]
[[Kategoria:Ameryka Południowa]]
[[Kategoria:Argentyna]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Jura]]
[[Kategoria:Synemur]]

Laguna Colorada

2024-05-23T18:52:45Z

Mateusz:

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| Autor:
| Korekta:
|-
| [[Mateusz Tałanda]]
|
|}

{| class="wikitable" style="text-align:left" align="left"
! colspan=2 | Formacja Laguna Colorada
|-
! '''Wiek''':
| [[synemur]] ([[wczesna jura]]) około 193-192 [[Ma]]
|-
! '''Kraj''':
| [[Argentyna]]
|-
! colspan=2 | '''Dinozaury''':
|-
| colspan=2 | ''[[Mussaurus]] patagonicus'', [[Heterodontosauridae]] [[indet.]]
|-
! colspan=2 | '''Inna lądowa fauna:'''
|-
| colspan=2 | nieznana
|-
! colspan=2 | '''Wodna fauna:'''
|-
| colspan=2 |nieznana
|-
! colspan=2 | '''Flora:'''
|-
| colspan=2 | flora typu ''Dicroidium''; araukarie: ''Agathoxylon lamaibandianus'', ''Agathoxylon dallonii'', ''Agathoxylon amraparense''; zastrzalinowate: ''Podocarpoxylon indicum'', ''Podocarpoxylon paralatifolium'', ''Protophyllocladoxylon''; miłorzębowate: ''Ginkgophytoxylon isychozianus''
|}
== Wstęp ==
[[Plik:Island lake section.jpg|300px|thumb|right|Osady odsłaniające się w stanowisku paleontologicznym, w którym odkryto muszaura. Źródło: Pol i in., 2021.]]
Laguna Colorada to formacja jurajska znajdująca się w południowej Argentynie. Wraz ze starszą formacją Cañadón Largo, należy do basenu El Tranquilo. Długo uważano, że była wieku triasowego, ale badania radiometryczne ujawniły, że ma nie więcej niż 193 miliony lat. Zatem pochodzi z okresu jurajskiego [[synemur]] (Pol i in., 2021). Jest przykryta przez granitoidy formacji La Leona. Laguna Colorada zasłynęła z odkrycia gniazd, jaj i osobników w różnym wieku - należących do ''[[Mussaurus]] patagonicus'', ale pozostaje słabo poznaną formacją. Oprócz tego prozauropoda wiadomo, że teren zamieszkiwały [[dinozaur]]y [[Ornithischia|ptasiomiednicze]] podobne do ''[[Heterodontosaurus]]''. Opisywano stamtąd także szczątki prozauropodów pod nazwą ''[[Plateosaurus]]'' [[sp.]], ale później się okazało, że wszystkie należą do ''Mussaurus''.
== Opis ekosystemu ==
[[Plik:Laguna Colorada environment.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja środowiska w jakim powstawały osady formacji Laguna Colorada. Źródło: Pol i in., 2021.]]
We wczesnej jurze teren południowej Argentyny porastały lasy paproci nasiennych, określanych nazwą ''Dicroidium''. Roślinnością tą żywiły się liczne dinozaury roślinożerne. Duże, dochodzące do 8-9 metrów, muszaury zapewne zajadały się liśćmi drzew. Niższą roślinnością posilali się bliscy krewniacy heterodontozaura.

Muszaury gniazdowały na równi zalewowej w pobliżu jeziora, w pewnej odległości od aktywnych wulkanów. Co jakiś czas burze pyłowe przysypywały miejsca gniazdowania muszaura. Innym razem gwałtowne opady doprowadzały do podniesienia poziomu wody w jeziorze i do zalania pobliskich terenów, łącznie z gniazdami muszaura (Pol i in., 2021). W ten sposób zachowały się one do naszych czasów.

== Literatura ==

Crisafulli, A.M. i R. Herbst. 2011. The Triassic flora from the El Tranquilo group, province of Santa Cruz (Patagonia): fossil woods. Ameghiniana, t. 48, nr 3, str. 275 - 288.

Novas, F. 2009. The Age of Dinosaurs in South America. Indiana University Press, str. 1-452.

Otero, A., Salgado, L. 2015. El registro de Sauropodomorpha (Dinosauria) de la Argentina. W: M. Fernández i Y. Herrera (red.) Reptiles Extintos - Volumen en Homenaje a Zulma Gasparini. Publicación Electrónica de la Asociación Paleontológica Argentina, t. 15, nr 1, str. 69–89.

Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidence of herd-living and age segregation amongst dinosaurs. Scientific reports, t. 11, nr 1, 20023. [https://doi.org/10.1038/s41598-021-99176-1]


[[Kategoria:Formacje]]
[[Kategoria:Formacje jurajskie]]
[[Kategoria:Formacje Ameryki Południowej]]
[[Kategoria:Formacje Argentyny]]

Laguna Colorada

2024-05-23T18:52:22Z

Mateusz: aktualizacja

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| Autor:
| Korekta:
|-
| [[Mateusz Tałanda]]
|
|}

{| class="wikitable" style="text-align:left" align="left"
! colspan=2 | Formacja Laguna Colorada
|-
! '''Wiek''':
| [[synemur]] ([[wczesna jura]]) około 199-191 [[Ma]]
|-
! '''Kraj''':
| [[Argentyna]]
|-
! colspan=2 | '''Dinozaury''':
|-
| colspan=2 | ''[[Mussaurus]] patagonicus'', [[Heterodontosauridae]] [[indet.]]
|-
! colspan=2 | '''Inna lądowa fauna:'''
|-
| colspan=2 | nieznana
|-
! colspan=2 | '''Wodna fauna:'''
|-
| colspan=2 |nieznana
|-
! colspan=2 | '''Flora:'''
|-
| colspan=2 | flora typu ''Dicroidium''; araukarie: ''Agathoxylon lamaibandianus'', ''Agathoxylon dallonii'', ''Agathoxylon amraparense''; zastrzalinowate: ''Podocarpoxylon indicum'', ''Podocarpoxylon paralatifolium'', ''Protophyllocladoxylon''; miłorzębowate: ''Ginkgophytoxylon isychozianus''
|}
== Wstęp ==
[[Plik:Island lake section.jpg|300px|thumb|right|Osady odsłaniające się w stanowisku paleontologicznym, w którym odkryto muszaura. Źródło: Pol i in., 2021.]]
Laguna Colorada to formacja jurajska znajdująca się w południowej Argentynie. Wraz ze starszą formacją Cañadón Largo, należy do basenu El Tranquilo. Długo uważano, że była wieku triasowego, ale badania radiometryczne ujawniły, że ma nie więcej niż 193 miliony lat. Zatem pochodzi z okresu jurajskiego [[synemur]] (Pol i in., 2021). Jest przykryta przez granitoidy formacji La Leona. Laguna Colorada zasłynęła z odkrycia gniazd, jaj i osobników w różnym wieku - należących do ''[[Mussaurus]] patagonicus'', ale pozostaje słabo poznaną formacją. Oprócz tego prozauropoda wiadomo, że teren zamieszkiwały [[dinozaur]]y [[Ornithischia|ptasiomiednicze]] podobne do ''[[Heterodontosaurus]]''. Opisywano stamtąd także szczątki prozauropodów pod nazwą ''[[Plateosaurus]]'' [[sp.]], ale później się okazało, że wszystkie należą do ''Mussaurus''.
== Opis ekosystemu ==
[[Plik:Laguna Colorada environment.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja środowiska w jakim powstawały osady formacji Laguna Colorada. Źródło: Pol i in., 2021.]]
We wczesnej jurze teren południowej Argentyny porastały lasy paproci nasiennych, określanych nazwą ''Dicroidium''. Roślinnością tą żywiły się liczne dinozaury roślinożerne. Duże, dochodzące do 8-9 metrów, muszaury zapewne zajadały się liśćmi drzew. Niższą roślinnością posilali się bliscy krewniacy heterodontozaura.

Muszaury gniazdowały na równi zalewowej w pobliżu jeziora, w pewnej odległości od aktywnych wulkanów. Co jakiś czas burze pyłowe przysypywały miejsca gniazdowania muszaura. Innym razem gwałtowne opady doprowadzały do podniesienia poziomu wody w jeziorze i do zalania pobliskich terenów, łącznie z gniazdami muszaura (Pol i in., 2021). W ten sposób zachowały się one do naszych czasów.

== Literatura ==

Crisafulli, A.M. i R. Herbst. 2011. The Triassic flora from the El Tranquilo group, province of Santa Cruz (Patagonia): fossil woods. Ameghiniana, t. 48, nr 3, str. 275 - 288.

Novas, F. 2009. The Age of Dinosaurs in South America. Indiana University Press, str. 1-452.

Otero, A., Salgado, L. 2015. El registro de Sauropodomorpha (Dinosauria) de la Argentina. W: M. Fernández i Y. Herrera (red.) Reptiles Extintos - Volumen en Homenaje a Zulma Gasparini. Publicación Electrónica de la Asociación Paleontológica Argentina, t. 15, nr 1, str. 69–89.

Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidence of herd-living and age segregation amongst dinosaurs. Scientific reports, t. 11, nr 1, 20023. [https://doi.org/10.1038/s41598-021-99176-1]


[[Kategoria:Formacje]]
[[Kategoria:Formacje jurajskie]]
[[Kategoria:Formacje Ameryki Południowej]]
[[Kategoria:Formacje Argentyny]]

Mussaurus

2024-05-23T18:06:58Z

Mateusz: aktualizacja

{{DISPLAYTITLE:''Mussaurus''}}

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| Autor:
| Korekta:
|-
| [[Mateusz Tałanda]]
| [[Maciej Ziegler]], [[Kamil Kamiński]]
|}

{| class="wikitable" style="text-align:left" align="left"
! colspan=2 | ''Mussaurus'' (muszaur)
|-
! '''Długość''':
| ok. 8-9 m

|-
! '''Masa''':
| 1,3-1,5 t

|-
! '''[[Lokacje|Miejsce występowania]]''':
| [[Argentyna]] - Patagonia

(górna część [[formacja|formacji]] [[Laguna Colorada]])
|-
! '''[[Czas|Czas występowania]]'''
| około 193-192 [[Ma]]

[[wczesna jura]] ([[synemur]])
|-
! '''Systematyka'''
| [[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Sauropodomorpha]]

[[Sauropodiformes]]

[[Anchisauria]]
|-
| colspan=2 |[[Plik:Mussaurus patagonikus DSC 2904.jpg|400px|]]
Szkielet pisklęcia muszaura.
|-
! colspan=2 | Mapa znalezisk:
|-
| colspan=2 |
<display_points type="terrain" zoom=3>
48.1° S, 68.3° W~okolice jeziora Colorada
</display_points>
|}

== Wstęp ==
[[Plik:Mussaurus patagonicus life restoration.png|300px|thumb|right|Rekonstrukcja ciała muszaura.]]
'''Muszaur''' (''Mussaurus'') to duży [[rodzaj]] prozauropoda, który żył na terenie dzisiejszej [[Argentyna|Argentyny]] gdzieś między 193 a 192 miliony lat temu. Nazwa rodzajowa ''Mussaurus'' oznacza "mysi jaszczur". Epitet gatunkowy ''patagonicus'' odnosi się do regionu Patagonia, gdzie został odkryty ten dinozaur.

== Materiał kopalny ==
[[Plik:Mussaurus femur.jpg|300px|thumb|right|Kość udowa dorosłego muszaura widziana z różnych stron. Skala: 5cm. Źródło: Otero i Pol, 2013.]]
[[Plik:Mussaurus skeletons MPM-PV 1813.jpg|300px|thumb|right|Nagromadzenie młodocianych osobników, które miały około roku. Skala 10 cm. Źródło: Pol i in., 2021.]]
Był to bardzo zagadkowy [[dinozaur]]. W [[1979]] r. z Argentyny, prowincji Santa Cruz, opisano gniazdo z gromadką małych, umarłych niedługo po wykluciu, muszaurów o długości 25-30 cm. Niedaleko leżały skorupy i dwa, dochodzące do 6 cm, jaja, które też podejrzewano o przynależność do tego [[gatunek|gatunku]]. Tak młody wiek osobników utrudniał sklasyfikowanie tego dinozaura. Mimo to stworzono dla niego nowy rodzaj ''Mussaurus''. Później, gdy odnaleziono inne szkielety muszaura - o wiele większe i bardziej wykształcone, można było już dokładnie go przebadać i mieć pewność co do ważności [[rodzaj]]u ''Mussaurus''. Obecnie jego anatomia jest dobrze poznana dzięki licznym znaleziskom. Szczątki jego młodych są jednymi z najmniejszych znalezionych szkieletów dinozaurów - mieszczą się całe w dłoni człowieka. W sumie znaleziono przynajmniej 80 osobników różnego wieku oraz ponad 100 jaj, niektóre zawierające embriony (Pol i in., 2021).

== Budowa ==
=== Rozmiar ===
[[Plik:Mussaurus growth.jpg|300px|thumb|right|Zmieniający się wraz z wiekiem szkielet muszaura. Autor: J. Gonález. Źródło: Pol i in., 2021.]]
Znalezione pisklaki miały czaszkę i kość udową o długości zaledwie 3 cm. Szacuje się, że miały w chwili śmierci kilka tygodni, gdyż są nieco większe od sąsiadujących z nimi jaj. Mogły ważyć zaledwie 70 gram (Pol i in., 2021). U podrośniętych osobników czaszka mierzyła 10 cm. Nie były one dorosłe, gdyż nie miały jeszcze zrośniętych kręgów i dobrze skostniałych końcówek kości długich kończyn. W 2013 roku opisano kości dorosłych osobników. Okazało się, że mysi jaszczur wcale nie był taki mały. Jego kość udowa miała 80 centymetrów długości. Jeżeli muszaur miał podobne proporcje ciała co [[Aardonyx|aardonyks]], to oznacza aż 8 do 9 metrów długości całego zwierzęcia! Jest więc jednym z większych, znanych prozauropodów. Jego masę szacuje się na 1486 kilogramów.

=== Czaszka ===
[[Plik:Mussaurus czaszka.jpg|300px|thumb|right|Czaszka muszaura, który nie osiągnął jeszcze pełnych rozmiarów. Zwróć uwagę na charakterystyczny dla muszaura kąt w kości przedszczękowej, zaznaczony na czerwono. Zmodyfikowane z: Pol i Powell, 2007.]]
[[Plik:Mussaurus neonate MACN-PV 4111.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja 3D czaszki noworodka muszaura. Źródło: Pol i in., 2021.]]
[[Plik:Mussaurus juvenile MPM-PV 1813 4.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja 3D czaszki młodego muszaura. Źródło: Pol i in., 2021.]]
Czaszka jest mieszanką cech prymitywnych i zaawansowanych. I tak z jednej strony miał zaawansowaną budowę kości zewnątrz-skrzydłowej, niektóre aspekty jarzmowej i kwadratowojarzmowej oraz zębów. Z drugiej prymitywne: nozdrza ustawione z przodu, zredukowany dół wokół okna przedoczodołowego, pewne aspekty kości jarzmowej i kwadratowojarzmowej, duża kość czołowa, powiększone okna skroniowe i budowa żuchwy. W górnej szczęce sterczało 13 do 15 zębów. Część z nich zmieniała się z wiekiem - jedne ku [[Sauropoda|zauropodom]], drugie ku prozauropodom.

=== Szkielet pozaczaszkowy ===
Jak przystało na zauropodomorfa, muszaur miał wydłużoną szyję. [[Kręg]]i szyjne były średnio ponad dwa razy dłuższe niż wysokie. Od dołu miały dobrze rozwinięty kil - podobnie jak jeden z gatunków [[Massospondylus|massospondyla]], [[Lufengosaurus|lufengozaur]], [[Coloradisaurus|koloradizaur]], [[Leonerasaurus|leonerazaur]], [[Adeopapposaurus|adeopappozaur]] i [[Panphagia|panfagia]]. Muszaur miał przynajmniej 8 kręgów szyjnych. Wyrostki stawowe mocno zachodziły na sąsiednie kręgi, pozwalając na łatwe odginanie szyi na bok, ale trudniejsze w górę i w dół. Dopiero stawy na końcu szyi pozwalały bardziej szyję opuszczać i podnosić (interpretacja własna). Kręgi grzbietowe miały niewielki dołek na bocznej stronie trzonu, ale nie można jeszcze mówić o [[pneumatyzacja|pneumatyzacji]], obecnej u zaawansowanych zauropodomorfów. Były za to blaszki wzmacniające wyrostki ([[diapofyzy]]) tych kręgów, które zazwyczaj występują u [[Eusauropoda|euzaropodów]]. Z kolei kształt wyrostków kolczystych przypominał prymitywniejsze zauropodomorfy - [[Plateosaurus|plateozaura]], lufengozaura, [[Yunnanosaurus|junnanozaura]] i koloradizaura. Muszaur miał 3 kręgi krzyżowe, do których z przodu nieśmiało dołączał czwarty. Jest to stan pośredni u prozauropodów, gdyż prymitywne formy mają dwa, a zaawansowane cztery. Ogon składał się z ponad 30 kręgów.
Na tle innych prozauropodów łopatka muszaura wydaje się dość wysmukła. Podobnie było z kością ramieniową. Mierzyła 46 centymetrów i miała krótki grzebień naramienny. Stosunek ramieniowej do udowej wynosi 0,65, podczas gdy u typowo czworonożnych zauropodów ponad 0,8. Kości przedramienia i dłoń miały proporcje podobne do innych prozauropodów, choć dłoń była krótka. Również budowa miednicy przypominała inne prozauropody. Otwór w panewce stawu biodrowego był duży. Podudzie było stosunkowo krótkie.

=== Cechy charakterystyczne ===
Muszaur charakteryzuje się przednią krawędzią pyska ustawioną pod kątem 45 stopni do górnej szczęki (zaznaczone na sąsiednim zdjęciu na czerwono), specyficzną budową kości łzowej, rejonu za oczodołem oraz żuchwy. Przednie zęby na górnej szczęce miały esowate końcówki i słabo zaznaczoną serrację, natomiast tylne były lancetowate i miały serrację wyraźną. Budowa kręgów urozmaicona przez dodatkowe blaszki. Na wewnętrznej stronie łopatki ciągnął się mocny grzbiecik. Muszaur wyróżniał się także proporcjami kości nadgarstka i kształtem kości skokowej. Od innych prozauropodów z Ameryki Południowej różnił się niezwykle rozszerzoną w poprzek dolną końcówką piszczeli.

== Paleobiologia ==
=== Opieka nad młodymi ===
[[Plik:Mussaurus egg MPM-PV 1875.jpg|300px|thumb|right|Tak wygląda jedno ze znalezionych jaj muszaura. Źródło: Pol i in., 2021.]]
[[Plik:Mussaurus embryo MPM-PV 1879.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja 3D szkieletu jednego z embrionów muszaura zachowanego w jaju. Źródło: Pol i in., 2021.]]
Gniazdo znalezione przez Bonapartego i Vince'a niestety było już częściowo zniszczone przez erozję i nie da się dokładnie oszacować liczby potomstwa w jednym gnieździe. Dowodzi jednak, że opieka nad potomstwem występowała już u wczesnojurajskich [[dinozaur]]ów. Dorosłe muszaury budowały podłużne gniazda, w których składały od ośmiu do 30 jaj, ułożonych w dwóch lub trzech warstwach (Pol i in., 2021). Następnie broniły gniazda przed drapieżnikami. Młode po wykluciu ważyły do 63 gram i nie opuszczały gniazda przez co najmniej kilka tygodni po wykluciu, korzystając z opieki rodziców i przynoszonego przez nie pokarmu. Po opuszczeniu gniazda młode muszaury wciąż trzymały się razem, tworząc stada składające się z młodych i starszych osobników. Świadczą o tym znalezione razem liczne szkielety osobników różnego wieku (Pol i in., 2021).

W przekroju (szlifie) jednej z kości udowych muszaura zauważono nietypowo wykształconą tkankę kostną. Początkowo wzięto ją za odpowiednik ptasiej kości szpikowej, która tworzy się, gdy z kości zabierany jest wapń do produkcji skorupek jaj. Tym samym uznano, że badany okaz był samicą. Dokładniejsze badania tkanki wykazały jednak, że nietypowa budowa tkanki kostnej jest wynikiem choroby związanej z infekcją [[wikipedia:pl:retrowirus|retrowirusową]]. Na podobne choroby cierpią także dzisiejsze ptaki.

=== Wzrost ===
[[Plik:Mussaurus_ontogeny.jpg|300px|thumb|right|Przebieg ontogenezy i zmiany sylwetki począwszy od pisklęcia, poprzez rocznego osobnika, do dorosłego. Źródło: Otero i in., 2019. [https://www.nature.com/articles/s41598-019-44037-1.pdf].]]
Wraz ze wzrostem głowa muszaura stawała się bardziej podłużna. Młode miały krótkie, wysokie pyszczki. Jednak z wiekiem stawały się coraz dłuższe i niższe. Wraz z pyskiem powiększały się nozdrza i okno przedoczodołowe, podobnie jak u [[Massospondylus|massospondyla]]. Również okna skroniowe się powiększały. Przesuwały się one na górę czaszki przez co kość ciemieniowa stawała się węższa i spłaszczona u większych osobników. Kość zębowa skracała i podwyższała się z wiekiem względem reszty czaszki. Szyja początkowo była krótka i gruba, podobnie jak u [[Marasuchus|marazucha]]. W trakcie wzrostu dopiero nabierała długości i wysmukłości podobnych do innych prozauropodów. Młode miały długie kości ramieniowe, co wskazuje początkową czworonożność. Później środek ciężkości przesuwał się w kierunku ogona bliżej miednicy, czemu towarzyszyło przejście na dwunożność (Otero i in., 2019).

Badania tkanki kostnej młodych muszaurów wykazały ich bardzo szybkie tempo wzrostu. Pisklęta tego gatunku w mniej niż rok przybierały na masie ponad 20 kilogramów (jednak wg Otero i in. [2019] roczne osobniki ważyły ok. 7 kg). Ich kość udowa osiągała w tym okresie 12 cm długości. Ich kości były odżywiane przez bardzo liczne naczynia krwionośne i nie nosiły śladów zatrzymania wzrostu. Dla porównania młode massospondyla rosły dwa razy wolniej, osiągając podobne rozmiary w dwa lata. Muszaur przypomina sposobem wzrostu typowe zauropody, które również mają szybkie i nieprzerwane tempo wzrostu. Jest to zgodne z ostatnimi wynikami analiz filogenetycznych, według których muszaur jest bliżej spokrewniony z zauropodami niż massospondyl. Czy muszaur reprezentuje początki ewolucji w stronę szybkiego tempa wzrostu i gigantyzmu [[Sauropoda|zauropodów]]? Dopiero badania histologiczne na starszych okazach muszaurów odpowiedzą na to pytanie.

=== Dieta ===
Muszaury pożywiały się zapewne paprociami nasiennymi, araukariami, zastrzalinowatymi i triasowymi miłorzębami, które rosły w okolicznych lasach. Wraz z wiekiem następowało u nich wzmocnienie mięśni szczęk. Może to być związane ze spożywaniem coraz większej ilości twardszego pokarmu roślinnego.

Muszaury żyły w sezonowo zmieniającym się środowisku. Niewykluczone, że pokonywały znaczne odległości w poszukiwaniu pokarmu, którego dostępność zmieniała się w ciągu roku (Pol i in., 2021)

== Pozycja filogenetyczna ==
Trudno było określić miejsce tego dinozaura w filogenezie prozauropodów, ponieważ znany był przez długi czas tylko z bardzo młodych osobników. Na ich podstawie proponowano, że muszaur jest jednym z prymitywniejszych prozauropodów takich jak [[Pantydraco|pantydrako]] i [[Efraasia|efrazja]]. Inne hipotezy mówiły coś przeciwnego - muszaur należy do tych bardziej zaawansowanych, takich jak melanorozaurydy.
[[Plik:Mussaurus dorsals.jpg|250px|thumb|right|Kręgi grzbietowe muszaura. Widoczna jest wklęsła tylna krawędź wyrostka kolczystego na pierwszym z nich oraz dodatkowe blaszki wzmacniające, oznaczone podl i pcdl. Źródło: Otero i Pol, 2013.]]
[[Analiza filogenetyczna]] [[Alejandro Otero|Otero]] i [[Diego Pol|Pola]] w [[2013]] była pierwszą, w której użyto cech dorosłych muszaurów. Według niej muszaur jest bliżej spokrewniony z zaawansowanymi prozauropodami, tworząc klad [[Sauropodiformes]] - obejmujący zauropody i bardziej zaawansowane prozauropody. Mają za tym przemawiać cztery cechy:
*wklęsła tylna krawędź wyrostków kolczystych na środkowych [[kręg]]ach grzbietowych,
*brak podłużnej bruzdy na brzusznej stronie środkowych kręgów ogonowych,
*pierwszy palec dłoni dłuższy od drugiego,
*słabo zakrzywiona kość udowa.
Według Otero i Pola (2013) najbliższymi krewnymi muszaura w obrębie Sauropodiformes są nieco bardziej zaawansowane ''[[Aardonyx]]'' i ''[[Leonerasaurus]]''. Z prymitywniejszych prozauropodów bliskie muszaurowi wydają się ''[[Anchisaurus]]'', ''[[Yunnanosaurus]]'' i ''[[Seitaad]]''. Jak przyznają sami autorzy, wynik analizy nie jest mocny. Przy tych danych jednak inna pozycja muszaura wśród prozauropodów wydłużyłaby mniej lub bardziej [[kladogram]].

== Ewolucja ==
Budowa muszaura wskazuje, że był on w połowie drogi między dwunożnymi, prymitywnymi prozauropodami, takimi jak ''[[Saturnalia]]'', a typowo czworonożnymi zauropodami, nazywanymi [[Eusauropoda]]. Świadczy o tym obecność u muszaura już niektórych cech tych zauropodów, a jednocześnie brak pozostałych. I tak z jednej strony muszaur miał zwiększoną liczbę kręgów krzyżowych do czterech oraz dobrze rozwinięty wyrostek dogłowowo-boczny na kości łokciowej, a z drugiej strony kończyna przednia wciąż jest znacznie krótsza od tylnej, kość udowa nie jest owalna w przekroju, kończyny nie są wyprostowane, a śródręcze nie jest "U"-kształtne. Patrząc na tę mieszankę można by dojść do wniosku, że muszaur poruszał się raz na dwóch, a raz na czterech kończynach. Otero i Pol są jednak zdania, że muszaur poruszał się wyłącznie na dwóch nogach. Natomiast wspomniany wcześniej wyrostek na kości łokciowej miałby być dopiero [[preadaptacja|preadaptacją]] do czworonożności i nie umożliwiał jeszcze muszaurowi takiej postawy.

Ten wniosek potwierdziły analizy biomechaniczne szkieletu ręki dorosłego muszaura. Budowa kości przedramienia uniemożliwiała rotację tych kości względem siebie. Oznacza to brak możliwości obrócenia dłoni w stronę ziemi, do czego jest zdolna na przykład ludzka ręka. Dlatego dorosły muszaur nie był w stanie chodzić na wszystkich czterech kończynach (Otero i in., 2017).

== Spis gatunków ==
{| class="wikitable"
| {{V|''Mussaurus''}}
| {{Kpt|[[José Bonaparte|Bonaparte]]}} i {{Kpt|[[Martin Vince|Vince]]}}, [[1979]]
|-
| {{V|''Mussaurus patagonicus''}}
| {{Kpt|[[José Bonaparte|Bonaparte]]}} i {{Kpt|[[Martin Vince|Vince]]}}, [[1979]]
|}

== Literatura ==

Cerda, I.A., Chinsamy, A., Pol, D. 2014. Unusual Endosteally Formed Bone Tissue in a Patagonian Basal Sauropodomorph Dinosaur. The Anatomical Record, t. 297, nr 8, str. 1385–1391. [[DOI: 10.1002/ar.22954]]

Cerda, I.A., Pol, D., Chinsamy, A. 2013. Osteohistological insight into the early stages of growth in ''Mussaurus patagonicus'' (Dinosauria, Sauropodomorpha). Historical Biology: An International Journal of Paleobiology, t. 26, str. 110-121. [[DOI:10.1080/08912963.2012.763119]]

Novas, F. 2009. The Age of Dinosaurs in South America. Indiana University Press, str. 1-452.

Otero, A., Pol, D. 2013. Postcranial anatomy and phylogenetic relationships of ''Mussaurus patagonicus'' (Dinosauria, Sauropodomorpha). Journal of Vertebrate Paleontology, t. 33, nr 5, str. 1138-1168.

Otero, A., Salgado, L. 2015. El registro de Sauropodomorpha (Dinosauria) de la Argentina. W: M. Fernández i Y. Herrera (red.) Reptiles Extintos - Volumen en Homenaje a Zulma Gasparini. Publicación Electrónica de la Asociación Paleontológica Argentina, t. 15, nr 1, str. 69–89.

Otero, A., Allen, V., Pol, D., Hutchinson, J.R. 2017. Forelimb muscle and joint actions in Archosauria: insights from ''Crocodylus johnstoni'' (Pseudosuchia) and ''Mussaurus patagonicus'' (Sauropodomorpha). PeerJ, t. 5, nr art. e3976. [https://doi.org/10.7717/peerj.3976].

Otero, A., Cuff, A.R., Allen, V., Sumner-Rooney, L., Pol, D. & Hutchinson, J.R. 2019. Ontogenetic changes in the body plan of the sauropodomorph dinosaur Mussaurus patagonicus reveal shifts of locomotor stance during growth. Scientific Reports 9, nr art. 7614 [https://www.nature.com/articles/s41598-019-44037-1.pdf].

Pol, D., Powell, J.E. 2007. Skull anatomy of ''Mussaurus patagonicus'' (Dinosauria: Sauropodomorpha) from the Late Triassic of Patagonia. Historical Biology: An International Journal of Paleobiology, t. 19, str. 125-144.

Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidence of herd-living and age segregation amongst dinosaurs. Scientific reports, t. 11, nr 1, 20023. [https://doi.org/10.1038/s41598-021-99176-1]

Yates, A.M., Bonnan, M.F., Neveling, J., Chinsamy, A., Blackbeard, M.G. 2010. A new transitional sauropodomorph dinosaur from the Early Jurassic of South Africa and the evolution of sauropod feeding and quadrupedalism. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, t. 277, nr 1682, str. 787-794. [[doi:10.1098/rspb.2009.1440]]


[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Sauropodomorpha]]
[[Kategoria:Sauropodomorpha bazalne]]
[[Kategoria:Ameryka Południowa]]
[[Kategoria:Argentyna]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Jura]]
[[Kategoria:Synemur]]

Plik:Mussaurus skeletons MPM-PV 1813.jpg

2024-05-23T17:44:11Z

Mateusz: Tytuł: Associated skeletons of one-year old juveniles MPM-PV 1813. Źródło: Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidence of herd-living and age segregation amon...

== Opis ==
Tytuł: Associated skeletons of one-year old juveniles MPM-PV 1813. Źródło: Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidence of herd-living and age segregation amongst dinosaurs. Scientific reports, t. 11, nr 1, 20023. Licencja: Creative Commons Attribution 4.0 International License

Plik:Mussaurus neonate MACN-PV 4111.jpg

2024-05-23T17:42:56Z

Mateusz: Tytuł: 3D reconstruction of skull anatomy of neonate MACN-PV 4111, segmented from the synchrotron scan. Źródło: Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidence of...

== Opis ==
Tytuł: 3D reconstruction of skull anatomy of neonate MACN-PV 4111, segmented from the synchrotron scan. Źródło: Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidence of herd-living and age segregation amongst dinosaurs. Scientific reports, t. 11, nr 1, 20023. Licencja: Creative Commons Attribution 4.0 International License

Plik:Mussaurus juvenile MPM-PV 1813 4.jpg

2024-05-23T17:41:29Z

Mateusz: Tytuł: 3D reconstruction of the skull juvenile MPM-PV 1813/4, segmented from the synchrotron scan. Źródło: Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidence of herd...

== Opis ==
Tytuł: 3D reconstruction of the skull juvenile MPM-PV 1813/4, segmented from the synchrotron scan. Źródło: Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidence of herd-living and age segregation amongst dinosaurs. Scientific reports, t. 11, nr 1, 20023. Licencja: Creative Commons Attribution 4.0 International License

Plik:Mussaurus growth.jpg

2024-05-23T17:39:26Z

Mateusz: Tytuł: Growth series of ''Mussaurus patagonicus'' from neonates to adult specimens. Drawing by J. Gonález. Źródło: Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidenc...

== Opis ==
Tytuł: Growth series of ''Mussaurus patagonicus'' from neonates to adult specimens. Drawing by J. Gonález.
Źródło: Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidence of herd-living and age segregation amongst dinosaurs. Scientific reports, t. 11, nr 1, 20023. Licencja: Creative Commons Attribution 4.0 International License

Plik:Mussaurus embryo MPM-PV 1879.jpg

2024-05-23T17:33:26Z

Mateusz: Tytuł: 3D reconstruction of embryo within egg MPM-PV 1879. Źródło: Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidence of herd-living and age segregation amongst din...

== Opis ==
Tytuł: 3D reconstruction of embryo within egg MPM-PV 1879.
Źródło: Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidence of herd-living and age segregation amongst dinosaurs. Scientific reports, t. 11, nr 1, 20023.
Licencja: Creative Commons Attribution 4.0 International License

Plik:Mussaurus egg MPM-PV 1875.jpg

2024-05-23T17:32:12Z

Mateusz: Tytuł: Isolated egg MPM-PV 1875. Źródło: Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidence of herd-living and age segregation amongst dinosaurs. Scientific reports...

== Opis ==
Tytuł: Isolated egg MPM-PV 1875.
Źródło: Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidence of herd-living and age segregation amongst dinosaurs. Scientific reports, t. 11, nr 1, 20023. [1] Licencja: Creative Commons Attribution 4.0 International License

Plik:Laguna Colorada environment.jpg

2024-05-23T17:30:06Z

Mateusz: Tytuł: Paleogeographic reconstruction of Mussaurus nesting grounds in the Early Jurassic Laguna Colorada Formation of southern Argentina. The preferred nesting areas were around the margins of floodplain lakes formed in the depocenter during the post-...

== Opis ==
Tytuł: Paleogeographic reconstruction of Mussaurus nesting grounds in the Early Jurassic Laguna Colorada Formation of southern Argentina. The preferred nesting areas were around the margins of floodplain lakes formed in the depocenter during the post-rift sag phase of basin development. Block diagrams 1, 2 and 3 depict the taphonomic processes that operated in the area delimited in yellow on the landscape reconstruction and led to preservation of numerous Mussaurus skeletons alongside their unhatched egg clusters. 1, Wind-driven dust storms deposit thick beds of silt and volcanic ash in and around a permanent floodplain lake. 2, Year after year, during the dry season, resident herds of Mussaurus excavate “egg chambers” into the sparsely vegetated loessic silt. 3, Some years the lake level rose too early and drowned unhatched egg clutches, other years they suffocated beneath a deep layer of ash-laden loess. The decomposition products of buried bones and eggs formed a halo in the surrounding silt which promoted seasonal precipitation of palustrine carbonate around the remains similar to that described from loessic plains of China (Li et al., 2018).
Źródło: Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidence of herd-living and age segregation amongst dinosaurs. Scientific reports, t. 11, nr 1, 20023. [https://doi.org/10.1038/s41598-021-99176-1]
Licencja: Creative Commons Attribution 4.0 International License

Plik:Island lake section.jpg

2024-05-23T17:28:50Z

Mateusz: Tytuł: Schematic cross-section of Mussaurus type locality within the type locality of the Laguna Colorada Formation. Position of the cross section and the detailed mapping area (see Fig. 1b) are indicated in Figure 1a. f=fault. Źródło: Pol, D., Man...

== Opis ==
Tytuł: Schematic cross-section of Mussaurus type locality within the type locality of the Laguna Colorada Formation. Position of the cross section and the detailed mapping area (see Fig. 1b) are indicated in Figure 1a. f=fault.
Źródło: Pol, D., Mancuso, A. C., Smith, R. M., Marsicano, C. A., Ramezani, J., Cerda, I. A., Otero, A., Fernandez, V. 2021. Earliest evidence of herd-living and age segregation amongst dinosaurs. Scientific reports, t. 11, nr 1, 20023. [https://doi.org/10.1038/s41598-021-99176-1]
Licencja: Creative Commons Attribution 4.0 International License

Agnosphitys

2023-12-11T12:59:20Z

Mateusz: uzupełnienie

{{DISPLAYTITLE:''Agnosphitys''}}
{{Opis
|Autor = [[Łukasz Czepiński]], [[Mateusz Tałanda]]
|Korekta = [[Sebastian Oziemski]], [[Marcin Szermański]], [[Dawid Mazurek]], [[Szymon Jagusztyn]]
|nazwa = ''Agnosphitys'' (agnosfit)
|długość = 34 cm<ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press.</ref>
|wysokość = 11 cm (w biodrach)<ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|masa = 50 g<ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|dieta = prawdopodobnie wszystkożerny
|miejsce = [[Wielka Brytania]] - Avon, Anglia
(kamieniołom Cromhall)
|czas ={{Występowanie|201.8|201.6}}
201,8-201,6 [[Ma]]

[[późny trias]] (późny [[retyk]])
|systematyka =
[[Archosauria]]

[[Dinosauromorpha]]

[[Dinosauriformes]]

?[[Silesauridae]]
|grafika =Terrestrisuchus i Agnosphitys.JPG
|podpis =Porównanie zębów terrestrizucha (po lewej) i agnosfita (po prawej). Skala 1 mm. Źródło: Fraser i in., 2002.
|PorównanieGrupa = Silesauridae
|PorównanieDługość = 0.4
|mapa =<display_points type="terrain" zoom=4>
51.6° N, 2.4° W~kamieniołom Cromhall
</display_points>
}}
== Wstęp ==
'''''Agnosphitys'' (agnosfit)''' to przedstawiciel [[Dinosauromorpha|dinozauromorfów]], być może należący do [[Silesauridae|silezaurydów]].

== Materiał kopalny ==
[[Plik:Agnosphitys.JPG|250px|thumb|right|Rysunek kości biodrowej (holotypu) agnosfita. bf - ''brevis fossa'', ac - panewka stawu biodrowego. Zmodyfikowano z: Langer i in, 2013.]]

[[Holotyp]] VMNH 1745 to lewa kość biodrowa odnaleziona w 1990 roku. Materiał przypisany (pochodzący z tej samej warstwy): niekompletna lewa kość szczękowa, lewa i prawa kość skokowa, prawie kompletna prawa kość ramieniowa i izolowany ząb. Wszystkie okazy zostały znalezione w jednej szczelinie krasowej w kamieniołomie Cromhall w Anglii. Najprawdopodobniej pochodzą one z późnego [[trias]]u (późny [[retyk]]), mając około 201,8-201,6 milionów lat.<ref name="Morton2017">Morton, J.D., Whiteside, D.I., Hethke, M., Benton, M.J. 2017. Biostratigraphy and geometric morphometrics of conchostracans (Crustacea, Branchiopoda) from the Late Triassic fissure deposits of Cromhall Quarry, UK. Palaeontology, t. 60, nr 3, str. 349-374. [https://doi.org/10.1111/pala.12288]</ref><ref name="Kent2017">Kent, D.V., Olsen, P.E., Muttoni, G. 2017. Astrochronostratigraphic polarity time scale (APTS) for the Late Triassic and Early Jurassic from continental sediments and correlation with standard marine stages. Earth-Science Reviews, t. 166, str. 153-180.</ref>
[[Plik:Agnosphitys cromhallensis2 copia.jpg|250px|thumb|right|Rekonstrukcja agnosfita Autor:Karkemish]]
== Opis ==
''Agnosphitys'' to [[rodzaj]] [[Dinosauriformes|dinozauriforma]] o bliżej niesprecyzowanej pozycji systematycznej. Znany jest tylko jeden [[gatunek]] - ''A. cromhallensis'', opisany na podstawie lewej kości biodrowej i kilku izolowanych kości. Niewiele jest wiadomo na temat jego budowy i pokrewieństw z dinozaurami. Kość biodrowa ma wklęsłą brzuszną krawędź panewki, co może świadczyć o obecności otworu w panewce (w który wchodzi główka kości udowej), jak u dinozaurów, chociaż u ''Agnosphitys'' na pewno nie była w pełni perforowana. Na kości biodrowej znajdują się tylko dwa przyczepy na [[kręg]]i krzyżowe, co jest z kolei cechą prymitywną. Kość skokowa ma charakterystyczny dla zaawansowanych form wyrostek wstępujący.

Zebrany materiał kopalny może być chimerą - zgrupowaniem kości różnych zwierząt (np. kość szczękowa może należeć do [[Theropoda|teropoda]], a kość biodrowa do prymitywnego [[Sauropodomorpha|zauropodomorfa]] z grupy [[Guaibasauridae]]<ref name="Ezcurra2010">Ezcurra, M.D. 2010. A new early dinosaur (Saurischia: Sauropodomorpha) from the Late Triassic of Argentina: a reassessment of dinosaur origin and phylogeny. Journal of Systematic Palaeontology, t. 8, nr 3, str. 371-425. [https://doi.org/10.1080/14772019.2010.484650]</ref>). Jeżeli nie należy do dinozaurów (zakładając, że silezaurydy nie należą do [[Ornithischia|ptasiomiedniczych]]), to jest najmłodszym przedstawicielem prymitywnych dinozauriformów na świecie. Niektóre z publikacji w tym Parry'ego i in. (2017) sugerują, że agnosfit może być poza kladem Dinosauria, podobnie jak ''[[Saltopus]]''<ref name="Parry2017">Parry, L.A., Baron, M.G., Vinther, J. 2017. Multiple optimality criteria support Ornithoscelida. Royal Society Open Science, t. 4, nr 10, 170833. [https://doi.org/10.1098/rsos.170833]</ref>.

== Paleoekologia ==
Agnosfit miał ostre, zakrzywione zęby z [[serracja|serracją]] jak drapieżnik (podobne do [[Lewisuchus|lewizucha]] i [[Marasuchus|marazucha]]). Polował prawdopodobnie na niewielkie zwierzęta np. sfenodonty i wczesne ssaki, mógł być wszystkożerny. Sam być może padał ofiarą rauizuchów, [[Coelophysoidea|celofyzoidów]] i ''Terrestrisuchus''. Mimo iż nie ma pewności co do wieku ontogenetycznego odnalezionego osobnika, to jeśli był dorosły to mógłby być przykładem karłowatości wyspowej, dosyć częstej na archipelagu krasowych wysp Avon. Zobacz więcej: [[Avon Fissure Fill]]

== Etymologia ==
Nazwa rodzajowa ''Agnosphitys'' to zapewne omyłkowo przekręcone przez autorów słowo ''Agnostiphys'' znaczące "nieznany" lub "niepewny" i odnosi się do jego pozycji systematycznej. Obie te nazwy pojawiają się w opisie, ale formalnie ta błędna jest [[Takson_ważny|ważna]]. Nazwa gatunkowa odnosi się do miejsca znalezienia.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Agnosphitys''}}
| {{Kpt|[[Nicholas Fraser|Fraser]], [[Kevin Padian|Padian]], [[Gordon Walkden|Walkden]]}} i {{Kpt|[[Avi Davis|Davis]]}}, [[2002]]
|-
| {{V|''Agnosphitys cromhallensis''}}
| {{Kpt|[[Nicholas Fraser|Fraser]], [[Kevin Padian|Padian]], [[Gordon Walkden|Walkden]]}} i {{Kpt|[[Avi Davis|Davis]]}}, [[2002]]
|}

== Bibliografia ==

Fraser, N.C., Padian, K., Walkden, G.M., Davis, A.L.M. 2002. Basal dinosauriform remains from Britain and the diagnosis of the Dinosauria. Palaeontology, t. 45, nr 1, str. 79-95.

Langer, M.C., Nesbitt, S.J., Bittencourt, J.S., Irmis, R.B. 2013. Non-dinosaurian Dinosauromorpha. W: Nesbitt S.J., Desojo J.B. i R.B. Irmis (red.) Anatomy, Phylogeny and Palaeobiology of Early Archosaurs and their Kin. Geological Society, London, Special Publications, t. 379, str. 157-186. [[doi: 10.1144/SP379.9]]
<references/>


[[Kategoria:Archosauria]]
[[Kategoria:Dinosauromorpha]]
[[Kategoria:Dinosauriformes]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Trias]]
[[Kategoria:Retyk]]
[[Kategoria:Europa]]
[[Kategoria:Wielka Brytania]]

Csehbánya

2023-12-11T12:17:44Z

Mateusz:

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| Autor:
| Korekta:
|-
| [[Mateusz Tałanda]]
|
|}

{| class="wikitable" style="text-align:left" align="left"
! colspan=2 | Formacja Csehbánya
|-
! '''Miąższość''':
| 50-60m
|-
! '''Wiek''':
| [[santon]] (górna [[kreda]]) około 86-83 [[Ma]]
|-
! '''Ówczesny klimat''':
| ciepły i wilgotny
|-
! '''Kraj''':
| [[Węgry]]
|-
! colspan=2 | '''Dinozaury''':
|-
| colspan=2 | ''[[Hungarosaurus]] tormai'' ([[Nodosauridae]]), ''[[Ajkaceratops]] kozmai'' ([[Coronosauria]]), ''[[Mochlodon]] vorosi'' ([[Rhabdodontidae]]), ''[[Pneumatoraptor]] fodori'' ([[Paraves]]), [[Abelisauridae]] indet., duży przedstawiciel [[Tetanurae]] [[indet.]], [[cf.]] ''[[Struthiosaurus]]'' [[sp.]]
|-
! colspan=2 | '''Inna lądowa fauna:'''
|-
| colspan=2 |jaszczurki (przynajmniej 7 gatunków, m.in. ''Bicuspidon'' aff. ''hatzegiensis'' i ''Distortodon rhomboideus''), pterozaury (''Bakonydraco galaczi'', ''Eurazhdarcho langendorfensis'' i Pterodactyloidea indet.) i ptaki (''[[Bauxitornis]] mindszentyae'' - Enantiornithes).
|-
! colspan=2 | '''Wodna fauna:'''
|-
| colspan=2 |ryby (Pycnodontiformes i Lepisosteiformes), płazy (Albanerpetonidae, ''Hungarobatrachus szukacsi'', ''Bakonybatrachus fedori'' - bezogonowy płaz z gr. Discoglossidae), ''Pannoniasaurus inexpectatus'' (mozazaur), ''Foxemys trabanti'' (żółw, oprócz niego 3 inne gatunki), 4 gatunki krokodyli (pokrewny ''Allodaposuchus'', pokrewny ''Theriosuchus'', ''Doratodon'' [[sp.]], ''Iharkutosuchus makadii'').
|-
! colspan=2 | '''Flora:'''
|-
| colspan=2 | krewniacy Normapolles, Magnoliaceae, Hamamelidaceae i Sabaceae.
|}

== Wstęp ==
[[Formacja]] Csehbánya znajduje się na zachodzie [[Węgry|Węgier]]. Dostarczyła paleontologom wielu szczątków [[Dinosauria|dinozaurów]] i innych [[skamieniałość|skamieniałości]] z późnej [[kreda|kredy]].
[[Plik:Csehbanya mapka.png|300px|thumb|right|Położenie formacji (z Makádi et al., 2012).]]

== Geologia ==
Osady formacji Csehbanya występują w odkrywkowej kopalni boksytów koło miejscowości Iharkút w górach Bakony. Ma 50 do 60 metrów grubości. Poniżej tej formacji znajduje się formacja Halimba Bauxite. Formacja Csehbanya przykryta jest przez środkowo-[[eocen|eoceńskie]] osady formacji Iharkút Conglomerate (zlepieńców iharkuckich) i [[oligocen|oligoceńsko]]-[[miocen|mioceńskie]] osady formacji Csatka. Ta z kolei leży na górno[[trias]]owych dolomitach. 
Osady formacji Csehbanya są pozostałością po systemie splecionych rzek z szerokimi kanałami i równiami zalewowymi. Składają się głównie ze zróżnicowanej gliny, iłu z przeławiceniami szarego i brązowego piasku, szarych iłów z ziarnami bursztynu, gleb kopalnych oraz z warstw piaskowców. Na podstawie [[palinologia|palinologii]], potwierdzonej przez badania [[Magnetostratygrafia|paleomagnetyczne]], formacja ta datowana jest na [[santon]].
Kości występują w kilku warstwach. Główna warstwa kościonośna, w której znaleziono 95% okazów ma 3 metry grubości. Najczęściej są [[dysartykułowany|dysartykułowane]], choć zdażają się fragmenty szkieletów. Do najczęściej znajdowanych skamieniałości należą kości [[Hungarosaurus|hungarozaura]].

===Słodkowodne, czy słonowodne?===
Formacja Csehbanya składa się z osadów rzecznych, a więc słodkowodnych. Dlatego dużym zaskoczeniem dla badaczy było odkrycie licznych szczątków ryb z grupy Pycnodontiformes i mozazaurów. Na całym świecie zwierzęta te znajdowane były wyłącznie w osadach morskich (wyjątkiem były pyknodonty ze stanowiska [[Las Hoyas]] w [[Hiszpania|Hiszpanii]]). Dlatego przyjmuje się, że te zwierzęta były wyłącznie słonowodne. 
Czasami zdarza się, że martwe zwierzęta przez przypadek zostają wrzucone do innego środowiska. Na przykład sztormowe fale wyrzucają morskie organizmy na ląd, daleko od brzegu. Często też rzeka transportuje do morza zwłoki lądowych i słodkowodnych organizmów. Takie sytuacje znane są z zapisu kopalnego, jednak zazwyczaj skamieniałości tych zwierząt pozostają nieliczne w porównaniu do "typowych bywalców" tych środowisk.
Inaczej było jednak w tym stanowisku. Kości pyknodontów i mozazaurów były bardzo liczne i należały do wielu różnych osobników. W dodatku były tak samo zachowane jak kości pozostałych kręgowców. Czyżby to nie był przypadek? 
Potrzebne były dokładniejsze badania. Porównano więc skład chemiczny zębów różnych zwierząt z tego stanowiska. Okazało się, że zarówno zeby mozazaurów i pyknodontów, jak i innych zwierząt zawierają podobne proporcje pierwiastków takich jak uran, czy żelazo. Podobnie było z izotopami tlenu. Wskazuje to na [[fosylizacja|fosylizację]] tych zwierząt w takich samych warunkach. Natomiast zawartość strontu była typowa dla słodkowodnych stworzeń. Zatem mozazaury i pyknodonty całe życie spędzały w ogromnej rzecze. Jako jedyni przedstawiciele swych grup byli w pełni słodkowodni.

== Opis ekosystemu ==
[[Plik:Skala.jpg|300px|thumb|right|Żółw ''Foxemys'' (A), krokodyl ''Iharkutosuchus'' (B) i krokodyl podobny do ''Allodaposuchus'' z sylwetką człowieka jako skalą. (z Botfalvai et al., 2014).]]
Teren dzisiejszej [[Europa|Europy]] był w kredzie pokryty płytkimi morzami. Jednak tu i ówdzie istniały wyspy, na których żyły zwierzęta lądowe, w tym [[Dinosauria|dinozaury]]. Tworzyły archipelagi umożliwiające [[Dyspersja|dyspersję]] zwierząt z sąsiednich kontynentów - [[Azja|Azji]], Ameryki i [[Gondwana|Gondwany]]. Jedna z tych wysp znajdowała się na terenie dzisiejszych [[Węgry|Węgier]]. 
Klimat wyspy był ciepły i wilgotny. Bujnie rozwijała się roślinność, głównie okrytonasienna: krewniacy Normapolles, Magnoliaceae, Hamamelidaceae i Sabaceae. Teren pokrywały liczne duże rzeki, gdzie pływały ryby z grupy pyknodontów i lepisosteiformów oraz żółwie z grupy Bothremydidae. Polowały na nie krokodyle z rodzaju ''Doratodon'' i mozazaur ''Pannoniasaurus inexpectatus''. Prawdopodobnie porywały one także nierozważne zwierzęta lądowe, które przychodziły nad rzekę się napić. W mniejszych zbiornikach wodnych, oprócz ryb można było spotkać krokodyle podobne do ''Allodaposuchus'', które żywiły się padliną żółwia ''Foxemys''. Polowały też na swych krewniaków z rodzaju ''Iharkutosuchus''. Te ostatnie charakteryzowały się krótkim pyskiem i guzikowatymi zębami. Prawdopodobnie, w odróżnieniu od większości krokodyli, żywiły się roślinami, a w szczególności owocami. Niedaleko tych wód żyła także żaba ''Bakonybatrachus fedori'', która wchodziła do nich tylko na czas rozrodu. 
Nad brzegami wód żerował sobie roślinożerny ''[[Hungarosaurus]]''. Przed [[Theropoda|teropodami]] z grupy [[Abelisauridae|abelizaurydów]] i [[Tetanurae|tetanurów]] chronił go potężny pancerz. Takiej ochrony nie miał nieduży ''[[Mochlodon]]'', który trzymał się z dala od zbiorników wodnych, ukrywając się wśród gęstej roślinności. Kolejnym roślinożercą był ''[[Ajkaceratops]]'' z dużym dziobem. U jego stóp żyły jaszczurki z grupy Polyglyphanodontinae (''Bicuspidon'' aff. ''hatzegiensis'' i ''Distortodon rhomboideus'') oraz płazy ''Hungarobatrachus'' i Albanerpetontidae. Polował na nie zapewne drobny ''[[Pneumatoraptor]]''. Nad ich głowami unosiły się pterozaury (''Bakonydraco'', ''Eurazhdarcho'' i niezidentyfikowane pterodaktyloidy) oraz ptaki (''Bauxitornis'').

== Historia badań ==
Pierwsze badania paleontologiczne tego miejsca dotyczyły [[stratygrafia|stratygrafii]]. Na początku lat 90-tych XX wieku analizy [[palinologia|palinologiczne]] wskazały na wiek [[santon|santoński]]. Skamieniałe kości odkryto w 2000 roku. Od tamtej pory organizowane są w nim co roku wykopaliska. Badacze dojeżdżają na nie specjalnie pomalowanym trabantem. Jak dotąd wydobyto ponad dziesięć tysięcy okazów. Paleontolodzy są jednak dalecy od przekopania całego pokładu kościonośnego. W [[2012]] roku doniesiono o odkryciu kilku nowych szkieletów hungarozaura.

== Literatura ==

Botfalvai G., Prondvai E. i A. Ősi. 2014. Inferred bite marks on a Late Cretaceous (Santonian) bothremydid turtle and a hylaeochampsid crocodilian from Hungary. Cretaceous Research, t. 50, str. 304–317.

Kocsis L., Ősi A., Vennemann T., Truemann C.N. i M.R. Palmer. 2009. Geochemical study of vertebrate fossils from the Upper Cretaceous (Santonian) Csehbánya Formation (Hungary): evidence for a freshwater habitat of mosasaurs and pycnodont fish. Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology, t. 280, str. 532-542.

Makádi L., Caldwell M.W. i A. Ősi. 2012. The First Freshwater Mosasauroid (Upper Cretaceous, Hungary) and a New Clade of Basal Mosasauroids. PLoS ONE, t. 7, nr 12, str. e51781. [[doi:10.1371/journal.pone.0051781]]

Makádi L. 2013. A new polyglyphanodontine lizard (Squamata: Borioteiioidea) from the Late Cretaceous Iharkút locality (Santonian, Hungary). Cretaceous Research, t. 46, str. 166–176.

Ősi A. i E. Buffetaut. 2011. Additional non-avian theropod and bird remains from the early Late Cretaceous (Santonian) of Hungary and a review of the European abelisauroid record. Annales de Paléontologie, t. 97, str. 35–49.

Ősi A., Apesteguía S. i M. Kowalewski. 2010. Non-avian theropod dinosaurs from the early Late Cretaceous of Central Europe. Cretaceous Research, t. 31, str. 304–320.

Ősi A., Buffetaut E. i E. Prondvai. 2011. New pterosaurian remains from the Late Cretaceous (Santonian) of Hungary (Iharkút, Csehbánya Formation). Cretaceous Research, t. 32, str. 456-463.

Ősi A., Prondvai E., Butler R. i D.B. Weishampel. 2012. Phylogeny, Histology and Inferred Body Size Evolution in a New Rhabdodontid Dinosaur from the Late Cretaceous of Hungary. PLoS ONE, t. 7, nr 9, str. e44318. [[doi:10.1371/journal.pone.0044318]]

Ősi A., Butler R. i D.B. Weishampel. 2010. A Late Cretaceous ceratopsian dinosaur from Europe with Asian affinities. Nature, t. 465, str. 466-468.

Ősi A. 2005. ''Hungarosaurus tormai'', a new ankylosaur (Dinosauria) from the Upper Cretaceous of Hungary. Journal of Vertebrate Paleontology, t. 25, nr 2, str. 370–383.

Rabi M., Tong H. i G. Botfalvai. 2012. A new species of the side-necked turtle ''Foxemys'' (Pelomedusoides: Bothremydidae) from the Late Cretaceous of Hungary and the historical biogeography of the Bothremydini. Geological Magazine, t. 149, nr 4, str. 662-674.

Szentesi Z. i M. Venczel. 2012. A new discoglossid frog from the Upper Cretaceous (Santonian) of Hungary. Cretaceous Research, t. 34, str. 327-333.

Vremir M., Kellner A.W.A., Naish D. i G.J. Dyke. 2013. A New Azhdarchid Pterosaur from the Late Cretaceous of the Transylvanian Basin, Romania: Implications for Azhdarchid Diversity and Distribution. PLoS ONE, t. 8, nr. 1, str. e54268. [[doi:10.1371/journal.pone.0054268]]

[[Kategoria: Formacje]]
[[Kategoria: Formacje kredowe]]
[[Kategoria: Formacje Europy]]

Agnosphitys

2023-10-28T21:34:51Z

Mateusz: Anulowanie wersji 30444 autora Mateusz (dyskusja)

{{DISPLAYTITLE:''Agnosphitys''}}
{{Opis
|Autor = [[Łukasz Czepiński]], [[Mateusz Tałanda]]
|Korekta = [[Sebastian Oziemski]], [[Marcin Szermański]], [[Dawid Mazurek]], [[Szymon Jagusztyn]]
|nazwa = ''Agnosphitys'' (agnosfit)
|długość = 0,4 m<ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press.</ref>
|wysokość = 0,1 m<ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|masa = 0,05 kg<ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|dieta = prawdopodobnie wszystkożerny
|miejsce = [[Wielka Brytania]] - Avon, Anglia
(kamieniołom Cromhall)
|czas ={{Występowanie|202|201}}
201,8-201,6 [[Ma]]

[[późny trias]] (późny [[retyk]])
|systematyka =
[[Archosauria]]

[[Dinosauromorpha]]

[[Dinosauriformes]]

?[[Silesauridae]]
|grafika =Terrestrisuchus i Agnosphitys.JPG
|podpis =Porównanie zębów terrestrizucha (po lewej) i agnosfita (po prawej). Skala 1 mm. Źródło: Fraser i in., 2002.
|PorównanieGrupa = Silesauridae
|PorównanieDługość = 0.4
|mapa =<display_points type="terrain" zoom=4>
51.6° N, 2.4° W~kamieniołom Cromhall
</display_points>
}}
== Wstęp ==
'''''Agnosphitys'' (agnosfit)''' to przedstawiciel [[Dinosauromorpha|dinozauromorfów]], być może należący do [[Silesauridae|silezaurydów]].

== Materiał kopalny ==
[[Plik:Agnosphitys.JPG|250px|thumb|right|Rysunek kości biodrowej (holotypu) agnosfita. bf - ''brevis fossa'', ac - panewka stawu biodrowego. Zmodyfikowano z: Langer i in, 2013.]]

[[Holotyp]] VMNH 1745 to lewa kość biodrowa odnaleziona w 1990 roku. Materiał przypisany (pochodzący z tej samej warstwy): niekompletna lewa kość szczękowa, lewa i prawa kość skokowa, prawie kompletna prawa kość ramieniowa i izolowany ząb. Wszystkie okazy zostały znalezione w jednej szczelinie krasowej w kamieniołomie Cromhall w Anglii. Najprawdopodobniej pochodzą one z późnego [[trias]]u (późny [[retyk]]), mając około 201,8-201,6 milionów lat.<ref name="Morton2017">Morton, J.D., Whiteside, D.I., Hethke, M., Benton, M.J. 2017. Biostratigraphy and geometric morphometrics of conchostracans (Crustacea, Branchiopoda) from the Late Triassic fissure deposits of Cromhall Quarry, UK. Palaeontology, t. 60, nr 3, str. 349-374. [https://doi.org/10.1111/pala.12288]</ref><ref name="Kent2017">Kent, D.V., Olsen, P.E., Muttoni, G. 2017. Astrochronostratigraphic polarity time scale (APTS) for the Late Triassic and Early Jurassic from continental sediments and correlation with standard marine stages. Earth-Science Reviews, t. 166, str. 153-180.</ref>
[[Plik:Agnosphitys cromhallensis2 copia.jpg|250px|thumb|right|Rekonstrukcja agnosfita Autor:Karkemish]]
== Opis ==
''Agnosphitys'' to [[rodzaj]] [[Dinosauriformes|dinozauriforma]] o bliżej niesprecyzowanej pozycji systematycznej. Znany jest tylko jeden [[gatunek]] - ''A. cromhallensis'', opisany na podstawie lewej kości biodrowej i kilku izolowanych kości. Niewiele jest wiadomo na temat jego budowy i pokrewieństw z dinozaurami. Kość biodrowa ma wklęsłą brzuszną krawędź panewki, co może świadczyć o obecności otworu w panewce (w który wchodzi główka kości udowej), jak u dinozaurów, chociaż u ''Agnosphitys'' na pewno nie była w pełni perforowana. Na kości biodrowej znajdują się tylko dwa przyczepy na [[kręg]]i krzyżowe, co jest z kolei cechą prymitywną. Kość skokowa ma charakterystyczny dla zaawansowanych form wyrostek wstępujący.

Zebrany materiał kopalny może być chimerą - zgrupowaniem kości różnych zwierząt (np. kość szczękowa może należeć do [[Theropoda|teropoda]]). Jeżeli nie należy do dinozaurów (zakładając, że silezaurydy nie należą do [[Ornithischia|ptasiomiedniczych]]), to jest najmłodszym przedstawicielem prymitywnych dinozauriformów na świecie. Niektóre z publikacji w tym Parry'ego i in. (2017) sugerują, że agnosfit może być poza kladem Dinosauria, podobnie jak ''[[Saltopus]]''<ref name="Parry2017">Parry, L.A., Baron, M.G., Vinther, J. 2017. Multiple optimality criteria support Ornithoscelida. Royal Society Open Science, t. 4, nr 10, 170833. [https://doi.org/10.1098/rsos.170833]</ref>.

== Paleoekologia ==
Agnosfit miał ostre, zakrzywione zęby z [[serracja|serracją]] jak drapieżnik (podobne do [[Lewisuchus|lewizucha]] i [[Marasuchus|marazucha]]). Polował prawdopodobnie na niewielkie zwierzęta np. sfenodonty i wczesne ssaki, mógł być wszystkożerny. Sam być może padał ofiarą rauizuchów, [[Coelophysoidea|celofyzoidów]] i ''Terrestrisuchus''. Mimo iż nie ma pewności co do wieku ontogenetycznego odnalezionego osobnika, to jeśli był dorosły to mógłby być przykładem karłowatości wyspowej, dosyć częstej na archipelagu krasowych wysp Avon. Zobacz więcej: [[Avon Fissure Fill]]

== Etymologia ==
Nazwa rodzajowa ''Agnosphitys'' to zapewne omyłkowo przekręcone przez autorów słowo ''Agnostiphys'' znaczące "nieznany" lub "niepewny" i odnosi się do jego pozycji systematycznej. Obie te nazwy pojawiają się w opisie, ale formalnie ta błędna jest [[Takson_ważny|ważna]]. Nazwa gatunkowa odnosi się do miejsca znalezienia.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Agnosphitys''}}
| {{Kpt|[[Nicholas Fraser|Fraser]], [[Kevin Padian|Padian]], [[Gordon Walkden|Walkden]]}} i {{Kpt|[[Avi Davis|Davis]]}}, [[2002]]
|-
| {{V|''Agnosphitys cromhallensis''}}
| {{Kpt|[[Nicholas Fraser|Fraser]], [[Kevin Padian|Padian]], [[Gordon Walkden|Walkden]]}} i {{Kpt|[[Avi Davis|Davis]]}}, [[2002]]
|}

== Bibliografia ==

Fraser, N.C., Padian, K., Walkden, G.M., Davis, A.L.M. 2002. Basal dinosauriform remains from Britain and the diagnosis of the Dinosauria. Palaeontology, t. 45, nr 1, str. 79-95.

Langer, M.C., Nesbitt, S.J., Bittencourt, J.S., Irmis, R.B. 2013. Non-dinosaurian Dinosauromorpha. W: Nesbitt S.J., Desojo J.B. i R.B. Irmis (red.) Anatomy, Phylogeny and Palaeobiology of Early Archosaurs and their Kin. Geological Society, London, Special Publications, t. 379, str. 157-186. [[doi: 10.1144/SP379.9]]
<references/>


[[Kategoria:Archosauria]]
[[Kategoria:Dinosauromorpha]]
[[Kategoria:Dinosauriformes]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Trias]]
[[Kategoria:Retyk]]
[[Kategoria:Europa]]
[[Kategoria:Wielka Brytania]]

Saltopus

2023-10-28T21:17:53Z

Mateusz:

{{DISPLAYTITLE:''Saltopus''}}
{{Opis
|Autor = [[Mateusz Tałanda]], [[Sebastian Oziemski]]
|Korekta = [[Maciej Ziegler]], [[Tomasz Sokołowski]], [[Marcin Szermański]]
|nazwa = ''Saltopus'' (saltop)
|długość = 80-100 cm
|wysokość = ?
|masa = ?
|dieta =
|miejsce = [[Wielka Brytania]] - Szkocja
([[formacja]] [[Lossiemouth Sandstone]])
|czas = {{Występowanie|230|225}}
230-225 [[Ma]] 
[[późny trias]] (późny [[karnik]] lub wczesny [[noryk]])
|systematyka =
[[Archosauria]]

[[Dinosauromorpha]]

[[Dinosauriformes]]

?[[Dinosauria]]
|grafika = Saltopus 0547.JPG
|podpis = Rysunek przedstawiający jak być może wyglądał saltop.
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=5>
57.7° N, 3.3° W~kamieniołomy koło Elgin
</display_points>
}}

== Wstęp ==
''Saltopus'' to bardzo mały, [[Dinosauriformes|pradinozaur]], którego skamieniałości odkryto w Szkocji. Nazwa [[rodzaj]]owa ''Saltopus'' oznacza w dosłownym tłumaczeniu "podskakująca stopa".

Został opisany w 1910 roku jako dinozaur, co początkowo zaakceptowali różni badacze<ref name="BentonWalker">Benton, M.J., Walker, A.D. 2011. ''Saltopus'', a dinosauriform from the Upper Triassic of Scotland. Earth and Environmental Science Transactions of the Royal Society of Edinburgh, t. 101, nr 3-4, str. 285-299. [[DOI:10.1017/S1755691011020081]]</ref>. Jednak późniejsze badania zaczęły to podważać. Na przykład w 2000 roku [[Rauhut]] i Hungerbühler zasugerowali, iż jest on zbyt prymitywny jak na dinozaura. Miała o tym świadczyć krótka kość biodrowa i tylko dwa kręgi krzyżowe połączone niezbyt mocnymi żebrami z miednicą. Dlatego Ci dwaj badacze uznali go za przedstawiciela linii dinozaurowej ([[Dinosauriformes]]), który mógł się oddzielić od swoich krewniaków jeszcze przed powstaniem dinozaurów. W dodatku uznali materiał saltopa za niediagnostyczny ([[nomen dubium]])<ref name="RauhutHungerbühler">Rauhut, O.M.W., Hungerbühler, A. 2000. A review of European Triassic theropods. Gaia, t. 15, str. 75-88. [http://www.arca.museus.ul.pt/ArcaSite/obj/gaia/MNHNL-0000772-MG-DOC-web.PDF]</ref>.

Z tą ostatnią opinią nie zgodzili się Benton i Walker, którzy stwierdzili, że nie widać u saltopa jakiejś unikatowej cechy, ale te które dzieli z innymi zwierzętami, tworzą u niego niepowtarzalną kombinację. Dlatego Ci dwaj badacze uznali saltopa za diagnostyczny [[rodzaj]] i [[gatunek]]. Ich analiza pokrewieństw saltopa wskazywała, że nie jest on dinozaurem, a bardzo bliskim krewnym tych zwierząt.<ref name="BentonWalker"></ref> Obecnie ta hipoteza wydaje się przeważać<ref name="Langer2013">Langer, M.C., Nesbitt, S.J., Bittencourt, J.S., Irmis, R.B. 2013. Non-dinosaurian Dinosauromorpha. W: Nesbitt S.J., Desojo J.B. i R.B. Irmis (red.) Anatomy, Phylogeny and Palaeobiology of Early Archosaurs and their Kin. Geological Society, London, Special Publications, t. 379, str. 157-186. [[doi: 10.1144/SP379.9]]</ref>, choć w niektórych analizach pojawia się jako dinozaur<ref name="MullerGarcia">Müller, R.T., Garcia, M.S. 2020. A paraphyletic ‘Silesauridae'as an alternative hypothesis for the initial radiation of ornithischian dinosaurs. Biology Letters, t. 16, nr 8, 20200417. [https://doi.org/10.1098/rsbl.2020.0417]</ref>. Wśród pradinozaurów czasami łączy się go z [[Lagosuchus|lagozuchem]]<ref name="Langer2017">Langer, M.C., Ezcurra, M.D., Rauhut, O.W., Benton, M.J., Knoll, F., McPhee, B.W., Novas, F.E., Pol, D., Brusatte, S.L. 2017. Untangling the dinosaur family tree. Nature, t. 551, nr 7678, E1-E3. [https://doi.org/10.1038/nature24011]</ref><ref name="BentonWalker"></ref>.

== Materiał kopalny ==
[[Plik:Saltopus elginensis holotype.jpg|thumb|Materiał kopalny saltopa.]]
Jedyny znany okaz to niekompletny szkielet o numerze NHMUK R2915. Zachowany jest w pasujących do siebie kawałkach piaskowca w postaci pustek po kościach. Składa się z tylnej części tułowia, miednicy, przedniej części ogona, obu kończyn tylnych, a także kręgów, żeber i lewej kończyny przedniej.

Nie wiadomo kiedy dokładnie żył saltop. Piaskowce Lossiemouth nie zawierają pyłków, ani innych skamieniałości roślin, które mogłyby podpowiedzieć wiek tych osadów. Nie ma też bezkręgowców, ani danych radiometrycznych. Jedyną podpowiedzią są znalezione tam kręgowce. Friedrich von Huene uważał, że te zwierzęta pochodzą z [[ladyn]]u. Jednak w tej chwili uważa się te osady za młodsze na podstawie [[Rhynchosauria|rynchozaurów]] z rodzaju ''Hyperodapedon''. Są one znajdowane nie tylko koło Elgin, ale także w formacjach [[Ischigualasto]] w Argentynie, [[Santa Maria]] w Brazylii i [[Dolna Maleri|Dolnej Maleri]] w Indiach. Wiek tych formacji jest datowany na późny [[karnik]]-wczesny [[noryk]]<ref name="BentonWalker"></ref>, czyli około 230-225 milionów lat.

== Budowa ==
Saltop był delikatnym dwunożnym zwierzęciem. Niestety poznanie szczegółów anatomii saltopa jest niezwykle trudne<ref name="RauhutHungerbühler"></ref>, ponieważ ziarna piasku niezbyt wiernie je odcisnęły<ref name="Langer2013"></ref>. Przypuszcza się, że saltop miał 24 kręgi przedkrzyżowe, na które składałyby się 9 szyjnych i 15 tułowiowych. Jednak tak naprawdę nie wiemy nic o kręgach szyjnych, a najbardziej z przodu zachowany kręg może być dopiero piątym kręgiem tułowiowym. W przypadku odcinka krzyżowego Friedrich von Huene podawał, że saltop miał cztery kręgi krzyżowe, ale późniejsze badania zweryfikowały tę liczbę do dwóch. Zachowana część ogona liczy 24 kręgi, ale prawdopodobnie nie jest to nawet połowa kręgów ogonowych. Kończyna przednia była znacznie krótsza od tylnej w przeciwieństwie do [[silezauryd]]ów. Przedramie mierzy zaledwie 25 mm. Grzebień naramienny kości ramieniowej nie wydaje się wydłużony, tak jak u typowych dinozaurów<ref name="BentonWalker"></ref>. Saltop jako jeden z niewielu pradinozaurów ma częściowo zachowaną dłoń<ref name="Langer2013"></ref>. Miała ona prawdopodobnie pięć palców, bo tyle kości liczy śródręcze. Kość biodrowa była krótka, a łonowa wydłużona i patykowata. Kość udowa mierzyła 47 mm, natomiast piszczel była dłuższa: 66 mm. Stopa saltopa była wydłużona i kończyła się trzema lub czterama palcami. Palec pierwszy nie jest zachowany, natomiast palec piąty był zredukowany. Najdłuższy był środkowy palec.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Paleobiologia ==
[[Plik:Saltopus NT small.jpg|thumb|Rekonstrukcja biegnącego saltopa.]]
Saltop był zwinnym, dwunożnym gadem. Już Friedrich von Huene zwrócił uwagę proporcje jego kończyn i doszedł do wniosku, że było to skakające niczym żaba zwierzę. Podobnie zresztą interpretował znalezionego w tych samych osadach ''[[Scleromochlus]]''. Stąd wzięła się nazwa saltopa. Poglądy tego niemieckiego paleontologa się jednak nie przyjęły w środowisku naukowym. Obecnie uważa się go za dwunożnego biegacza, używającego swego długiego ogona do balansowania. O przystosowaniach do szybkiego biegu świadczą długie nogi, a zwłaszcza wydłużona piszczel i stopa (w porównaniu do uda), a także palcochodność i redukcja bocznych palców w stopie (przynajmniej jednego z nich). Kończyny przednie wydają się za krótkie, by mogły uczestniczyć w chodzeniu.<ref name="BentonWalker"></ref>

Oprócz saltopa w piaskowcach Lossiemouth znaleziono siedem innych gatunków gadów. Są to niewielkie prokolofon ''Leptopleuron lacertinum'' (znaleziono około 30 osobników) i hatteria ''Brachyrhinodon taylori'' (około 11 osobników). Oprócz nich występował roślinożerny rynchozaur ''Hyperodapedon gordoni'' (35 osobników), a także najróżniejsze [[Archosauria|archozaury]]: ''Ornithosuchus longidens'' (12 osobników), aetozaur ''Stagonolepis robertsoni'' (ponad 30 osobników), ''Erpetosuchus granti'' (jeden osobnik), ''[[Scleromochlus]] taylori'' (7 osobników). Wydaje się uzasadnionym podejrzenie, że saltop był zwinnym, małym łowcą, polującym na owady i małe kręgowce. Wprawdzie czaszka i zęby saltopa nie są znane, ale za taką dietą świadczy jego rzadkość. Do tej pory znaleziono tylko jeden szkielet, a tamtejsze znaleziska roślinożerców są znacznie częstsze. Być może saltop polował na mniejsze, ale za to liczniejsze ''[[Scleromochlus]]'' i ''Leptopleuron''. Ten pierwszy miał 18 cm długości, a ten drugi mierzył od 11 do 25 cm. Prawdopodobnie ''Brachyrhinodon'' też mógł być częścią jego diety, bo mierzył 15 cm długości. Pozostałe gady były prawdopodobnie dla saltopa za duże i to raczej saltop musiał przed nimi uciekać, a szczególnie przed drapieżnym ornitozuchem.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Spis gatunków ==
{| class="wikitable"
| {{V|''Saltopus''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|-
| {{V|''Saltopus elginensis''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|}

== Bibliografia ==

<references/>

[[Kategoria:Archosauria]]
[[Kategoria:Dinosauromorpha]]
[[Kategoria:Dinosauriformes]]
[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Europa]]
[[Kategoria:Wielka Brytania]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Trias]]
[[Kategoria:Karnik]]
[[Kategoria:Noryk]]

Saltopus

2023-10-28T21:17:01Z

Mateusz: grafiki

{{DISPLAYTITLE:''Saltopus''}}
{{Opis
|Autor = [[Sebastian Oziemski]], [[Mateusz Tałanda]]
|Korekta = [[Maciej Ziegler]], [[Tomasz Sokołowski]], [[Marcin Szermański]]
|nazwa = ''Saltopus'' (saltop)
|długość = 80-100 cm
|wysokość = ?
|masa = ?
|dieta =
|miejsce = [[Wielka Brytania]] - Szkocja
([[formacja]] [[Lossiemouth Sandstone]])
|czas = {{Występowanie|230|225}}
230-225 [[Ma]] 
[[późny trias]] (późny [[karnik]] lub wczesny [[noryk]])
|systematyka =
[[Archosauria]]

[[Dinosauromorpha]]

[[Dinosauriformes]]

?[[Dinosauria]]
|grafika = Saltopus 0547.JPG
|podpis = Rysunek przedstawiający jak być może wyglądał saltop.
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=5>
57.7° N, 3.3° W~kamieniołomy koło Elgin
</display_points>
}}

== Wstęp ==
''Saltopus'' to bardzo mały, [[Dinosauriformes|pradinozaur]], którego skamieniałości odkryto w Szkocji. Nazwa [[rodzaj]]owa ''Saltopus'' oznacza w dosłownym tłumaczeniu "podskakująca stopa".

Został opisany w 1910 roku jako dinozaur, co początkowo zaakceptowali różni badacze<ref name="BentonWalker">Benton, M.J., Walker, A.D. 2011. ''Saltopus'', a dinosauriform from the Upper Triassic of Scotland. Earth and Environmental Science Transactions of the Royal Society of Edinburgh, t. 101, nr 3-4, str. 285-299. [[DOI:10.1017/S1755691011020081]]</ref>. Jednak późniejsze badania zaczęły to podważać. Na przykład w 2000 roku [[Rauhut]] i Hungerbühler zasugerowali, iż jest on zbyt prymitywny jak na dinozaura. Miała o tym świadczyć krótka kość biodrowa i tylko dwa kręgi krzyżowe połączone niezbyt mocnymi żebrami z miednicą. Dlatego Ci dwaj badacze uznali go za przedstawiciela linii dinozaurowej ([[Dinosauriformes]]), który mógł się oddzielić od swoich krewniaków jeszcze przed powstaniem dinozaurów. W dodatku uznali materiał saltopa za niediagnostyczny ([[nomen dubium]])<ref name="RauhutHungerbühler">Rauhut, O.M.W., Hungerbühler, A. 2000. A review of European Triassic theropods. Gaia, t. 15, str. 75-88. [http://www.arca.museus.ul.pt/ArcaSite/obj/gaia/MNHNL-0000772-MG-DOC-web.PDF]</ref>.

Z tą ostatnią opinią nie zgodzili się Benton i Walker, którzy stwierdzili, że nie widać u saltopa jakiejś unikatowej cechy, ale te które dzieli z innymi zwierzętami, tworzą u niego niepowtarzalną kombinację. Dlatego Ci dwaj badacze uznali saltopa za diagnostyczny [[rodzaj]] i [[gatunek]]. Ich analiza pokrewieństw saltopa wskazywała, że nie jest on dinozaurem, a bardzo bliskim krewnym tych zwierząt.<ref name="BentonWalker"></ref> Obecnie ta hipoteza wydaje się przeważać<ref name="Langer2013">Langer, M.C., Nesbitt, S.J., Bittencourt, J.S., Irmis, R.B. 2013. Non-dinosaurian Dinosauromorpha. W: Nesbitt S.J., Desojo J.B. i R.B. Irmis (red.) Anatomy, Phylogeny and Palaeobiology of Early Archosaurs and their Kin. Geological Society, London, Special Publications, t. 379, str. 157-186. [[doi: 10.1144/SP379.9]]</ref>, choć w niektórych analizach pojawia się jako dinozaur<ref name="MullerGarcia">Müller, R.T., Garcia, M.S. 2020. A paraphyletic ‘Silesauridae'as an alternative hypothesis for the initial radiation of ornithischian dinosaurs. Biology Letters, t. 16, nr 8, 20200417. [https://doi.org/10.1098/rsbl.2020.0417]</ref>. Wśród pradinozaurów czasami łączy się go z [[Lagosuchus|lagozuchem]]<ref name="Langer2017">Langer, M.C., Ezcurra, M.D., Rauhut, O.W., Benton, M.J., Knoll, F., McPhee, B.W., Novas, F.E., Pol, D., Brusatte, S.L. 2017. Untangling the dinosaur family tree. Nature, t. 551, nr 7678, E1-E3. [https://doi.org/10.1038/nature24011]</ref><ref name="BentonWalker"></ref>.

== Materiał kopalny ==
[[Plik:Saltopus elginensis holotype.jpg|thumb|Materiał kopalny saltopa.]]
Jedyny znany okaz to niekompletny szkielet o numerze NHMUK R2915. Zachowany jest w pasujących do siebie kawałkach piaskowca w postaci pustek po kościach. Składa się z tylnej części tułowia, miednicy, przedniej części ogona, obu kończyn tylnych, a także kręgów, żeber i lewej kończyny przedniej.

Nie wiadomo kiedy dokładnie żył saltop. Piaskowce Lossiemouth nie zawierają pyłków, ani innych skamieniałości roślin, które mogłyby podpowiedzieć wiek tych osadów. Nie ma też bezkręgowców, ani danych radiometrycznych. Jedyną podpowiedzią są znalezione tam kręgowce. Friedrich von Huene uważał, że te zwierzęta pochodzą z [[ladyn]]u. Jednak w tej chwili uważa się te osady za młodsze na podstawie [[Rhynchosauria|rynchozaurów]] z rodzaju ''Hyperodapedon''. Są one znajdowane nie tylko koło Elgin, ale także w formacjach [[Ischigualasto]] w Argentynie, [[Santa Maria]] w Brazylii i [[Dolna Maleri|Dolnej Maleri]] w Indiach. Wiek tych formacji jest datowany na późny [[karnik]]-wczesny [[noryk]]<ref name="BentonWalker"></ref>, czyli około 230-225 milionów lat.

== Budowa ==
Saltop był delikatnym dwunożnym zwierzęciem. Niestety poznanie szczegółów anatomii saltopa jest niezwykle trudne<ref name="RauhutHungerbühler"></ref>, ponieważ ziarna piasku niezbyt wiernie je odcisnęły<ref name="Langer2013"></ref>. Przypuszcza się, że saltop miał 24 kręgi przedkrzyżowe, na które składałyby się 9 szyjnych i 15 tułowiowych. Jednak tak naprawdę nie wiemy nic o kręgach szyjnych, a najbardziej z przodu zachowany kręg może być dopiero piątym kręgiem tułowiowym. W przypadku odcinka krzyżowego Friedrich von Huene podawał, że saltop miał cztery kręgi krzyżowe, ale późniejsze badania zweryfikowały tę liczbę do dwóch. Zachowana część ogona liczy 24 kręgi, ale prawdopodobnie nie jest to nawet połowa kręgów ogonowych. Kończyna przednia była znacznie krótsza od tylnej w przeciwieństwie do [[silezauryd]]ów. Przedramie mierzy zaledwie 25 mm. Grzebień naramienny kości ramieniowej nie wydaje się wydłużony, tak jak u typowych dinozaurów<ref name="BentonWalker"></ref>. Saltop jako jeden z niewielu pradinozaurów ma częściowo zachowaną dłoń<ref name="Langer2013"></ref>. Miała ona prawdopodobnie pięć palców, bo tyle kości liczy śródręcze. Kość biodrowa była krótka, a łonowa wydłużona i patykowata. Kość udowa mierzyła 47 mm, natomiast piszczel była dłuższa: 66 mm. Stopa saltopa była wydłużona i kończyła się trzema lub czterama palcami. Palec pierwszy nie jest zachowany, natomiast palec piąty był zredukowany. Najdłuższy był środkowy palec.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Paleobiologia ==
[[Plik:Saltopus NT small.jpg|thumb|Rekonstrukcja biegnącego saltopa.]]
Saltop był zwinnym, dwunożnym gadem. Już Friedrich von Huene zwrócił uwagę proporcje jego kończyn i doszedł do wniosku, że było to skakające niczym żaba zwierzę. Podobnie zresztą interpretował znalezionego w tych samych osadach ''[[Scleromochlus]]''. Stąd wzięła się nazwa saltopa. Poglądy tego niemieckiego paleontologa się jednak nie przyjęły w środowisku naukowym. Obecnie uważa się go za dwunożnego biegacza, używającego swego długiego ogona do balansowania. O przystosowaniach do szybkiego biegu świadczą długie nogi, a zwłaszcza wydłużona piszczel i stopa (w porównaniu do uda), a także palcochodność i redukcja bocznych palców w stopie (przynajmniej jednego z nich). Kończyny przednie wydają się za krótkie, by mogły uczestniczyć w chodzeniu.<ref name="BentonWalker"></ref>

Oprócz saltopa w piaskowcach Lossiemouth znaleziono siedem innych gatunków gadów. Są to niewielkie prokolofon ''Leptopleuron lacertinum'' (znaleziono około 30 osobników) i hatteria ''Brachyrhinodon taylori'' (około 11 osobników). Oprócz nich występował roślinożerny rynchozaur ''Hyperodapedon gordoni'' (35 osobników), a także najróżniejsze [[Archosauria|archozaury]]: ''Ornithosuchus longidens'' (12 osobników), aetozaur ''Stagonolepis robertsoni'' (ponad 30 osobników), ''Erpetosuchus granti'' (jeden osobnik), ''[[Scleromochlus]] taylori'' (7 osobników). Wydaje się uzasadnionym podejrzenie, że saltop był zwinnym, małym łowcą, polującym na owady i małe kręgowce. Wprawdzie czaszka i zęby saltopa nie są znane, ale za taką dietą świadczy jego rzadkość. Do tej pory znaleziono tylko jeden szkielet, a tamtejsze znaleziska roślinożerców są znacznie częstsze. Być może saltop polował na mniejsze, ale za to liczniejsze ''[[Scleromochlus]]'' i ''Leptopleuron''. Ten pierwszy miał 18 cm długości, a ten drugi mierzył od 11 do 25 cm. Prawdopodobnie ''Brachyrhinodon'' też mógł być częścią jego diety, bo mierzył 15 cm długości. Pozostałe gady były prawdopodobnie dla saltopa za duże i to raczej saltop musiał przed nimi uciekać, a szczególnie przed drapieżnym ornitozuchem.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Spis gatunków ==
{| class="wikitable"
| {{V|''Saltopus''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|-
| {{V|''Saltopus elginensis''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|}

== Bibliografia ==

<references/>

[[Kategoria:Archosauria]]
[[Kategoria:Dinosauromorpha]]
[[Kategoria:Dinosauriformes]]
[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Europa]]
[[Kategoria:Wielka Brytania]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Trias]]
[[Kategoria:Karnik]]
[[Kategoria:Noryk]]

Saltopus

2023-10-28T21:10:16Z

Mateusz:

{{DISPLAYTITLE:''Saltopus''}}
{{Opis
|Autor = [[Sebastian Oziemski]], [[Mateusz Tałanda]]
|Korekta = [[Maciej Ziegler]], [[Tomasz Sokołowski]], [[Marcin Szermański]]
|nazwa = ''Saltopus'' (saltop)
|długość = 80-100 cm
|wysokość = ?
|masa = ?
|dieta =
|miejsce = [[Wielka Brytania]] - Szkocja
([[formacja]] [[Lossiemouth Sandstone]])
|czas = {{Występowanie|230|225}}
230-225 [[Ma]] 
[[późny trias]] (późny [[karnik]] lub wczesny [[noryk]])
|systematyka =
[[Archosauria]]

[[Dinosauromorpha]]

[[Dinosauriformes]]

?[[Dinosauria]]
|grafika = Saltopus 0547.JPG
|podpis = Rysunek przedstawiający jak być może wyglądał saltop.
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=5>
57.7° N, 3.3° W~kamieniołomy koło Elgin
</display_points>
}}

== Wstęp ==
''Saltopus'' to bardzo mały, [[Dinosauriformes|pradinozaur]], którego skamieniałości odkryto w Szkocji. Nazwa [[rodzaj]]owa ''Saltopus'' oznacza w dosłownym tłumaczeniu "podskakująca stopa".

Został opisany w 1910 roku jako dinozaur, co początkowo zaakceptowali różni badacze<ref name="BentonWalker">Benton, M.J., Walker, A.D. 2011. ''Saltopus'', a dinosauriform from the Upper Triassic of Scotland. Earth and Environmental Science Transactions of the Royal Society of Edinburgh, t. 101, nr 3-4, str. 285-299. [[DOI:10.1017/S1755691011020081]]</ref>. Jednak późniejsze badania zaczęły to podważać. Na przykład w 2000 roku [[Rauhut]] i Hungerbühler zasugerowali, iż jest on zbyt prymitywny jak na dinozaura. Miała o tym świadczyć krótka kość biodrowa i tylko dwa kręgi krzyżowe połączone niezbyt mocnymi żebrami z miednicą. Dlatego Ci dwaj badacze uznali go za przedstawiciela linii dinozaurowej ([[Dinosauriformes]]), który mógł się oddzielić od swoich krewniaków jeszcze przed powstaniem dinozaurów. W dodatku uznali materiał saltopa za niediagnostyczny ([[nomen dubium]])<ref name="RauhutHungerbühler">Rauhut, O.M.W., Hungerbühler, A. 2000. A review of European Triassic theropods. Gaia, t. 15, str. 75-88. [http://www.arca.museus.ul.pt/ArcaSite/obj/gaia/MNHNL-0000772-MG-DOC-web.PDF]</ref>.

Z tą ostatnią opinią nie zgodzili się Benton i Walker, którzy stwierdzili, że nie widać u saltopa jakiejś unikatowej cechy, ale te które dzieli z innymi zwierzętami, tworzą u niego niepowtarzalną kombinację. Dlatego Ci dwaj badacze uznali saltopa za diagnostyczny [[rodzaj]] i [[gatunek]]. Ich analiza pokrewieństw saltopa wskazywała, że nie jest on dinozaurem, a bardzo bliskim krewnym tych zwierząt.<ref name="BentonWalker"></ref> Obecnie ta hipoteza wydaje się przeważać<ref name="Langer2013">Langer, M.C., Nesbitt, S.J., Bittencourt, J.S., Irmis, R.B. 2013. Non-dinosaurian Dinosauromorpha. W: Nesbitt S.J., Desojo J.B. i R.B. Irmis (red.) Anatomy, Phylogeny and Palaeobiology of Early Archosaurs and their Kin. Geological Society, London, Special Publications, t. 379, str. 157-186.</ref>, choć w niektórych analizach pojawia się jako dinozaur<ref name="MullerGarcia">Müller, R.T., Garcia, M.S. 2020. A paraphyletic ‘Silesauridae'as an alternative hypothesis for the initial radiation of ornithischian dinosaurs. Biology Letters, t. 16, nr 8, 20200417. [https://doi.org/10.1098/rsbl.2020.0417]</ref>. Wśród pradinozaurów czasami łączy się go z [[Lagosuchus|lagozuchem]]<ref name="Langer2017">Langer, M.C., Ezcurra, M.D., Rauhut, O.W., Benton, M.J., Knoll, F., McPhee, B.W., Novas, F.E., Pol, D., Brusatte, S.L. 2017. Untangling the dinosaur family tree. Nature, t. 551, nr 7678, E1-E3. [https://doi.org/10.1038/nature24011]</ref><ref name="BentonWalker"></ref>.

== Materiał kopalny ==
Jedyny znany okaz to niekompletny szkielet o numerze NHMUK R2915. Zachowany jest w pasujących do siebie kawałkach piaskowca w postaci pustek po kościach. Składa się z tylnej części tułowia, miednicy, przedniej części ogona, obu kończyn tylnych, a także kręgów, żeber i lewej kończyny przedniej.

Nie wiadomo kiedy dokładnie żył saltop. Piaskowce Lossiemouth nie zawierają pyłków, ani innych skamieniałości roślin, które mogłyby podpowiedzieć wiek tych osadów. Nie ma też bezkręgowców, ani danych radiometrycznych. Jedyną podpowiedzią są znalezione tam kręgowce. Friedrich von Huene uważał, że te zwierzęta pochodzą z [[ladyn]]u. Jednak w tej chwili uważa się te osady za młodsze na podstawie [[Rhynchosauria|rynchozaurów]] z rodzaju ''Hyperodapedon''. Są one znajdowane nie tylko koło Elgin, ale także w formacjach [[Ischigualasto]] w Argentynie, [[Santa Maria]] w Brazylii i [[Dolna Maleri|Dolnej Maleri]] w Indiach. Wiek tych formacji jest datowany na późny [[karnik]]-wczesny [[noryk]]<ref name="BentonWalker"></ref>, czyli około 230-225 milionów lat.

== Budowa ==
Saltop był delikatnym dwunożnym zwierzęciem. Niestety poznanie szczegółów anatomii saltopa jest niezwykle trudne<ref name="RauhutHungerbühler"></ref>, ponieważ ziarna piasku niezbyt wiernie je odcisnęły<ref name="Langer2013"></ref>. Przypuszcza się, że saltop miał 24 kręgi przedkrzyżowe, na które składałyby się 9 szyjnych i 15 tułowiowych. Jednak tak naprawdę nie wiemy nic o kręgach szyjnych, a najbardziej z przodu zachowany kręg może być dopiero piątym kręgiem tułowiowym. W przypadku odcinka krzyżowego Friedrich von Huene podawał, że saltop miał cztery kręgi krzyżowe, ale późniejsze badania zweryfikowały tę liczbę do dwóch. Zachowana część ogona liczy 24 kręgi, ale prawdopodobnie nie jest to nawet połowa kręgów ogonowych. Kończyna przednia była znacznie krótsza od tylnej w przeciwieństwie do [[silezauryd]]ów. Przedramie mierzy zaledwie 25 mm. Grzebień naramienny kości ramieniowej nie wydaje się wydłużony, tak jak u typowych dinozaurów<ref name="BentonWalker"></ref>. Saltop jako jeden z niewielu pradinozaurów ma częściowo zachowaną dłoń<ref name="Langer2013"></ref>. Miała ona prawdopodobnie pięć palców, bo tyle kości liczy śródręcze. Kość biodrowa była krótka, a łonowa wydłużona i patykowata. Kość udowa mierzyła 47 mm, natomiast piszczel była dłuższa: 66 mm. Stopa saltopa była wydłużona i kończyła się trzema lub czterama palcami. Palec pierwszy nie jest zachowany, natomiast palec piąty był zredukowany. Najdłuższy był środkowy palec.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Paleobiologia ==
Saltop był zwinnym, dwunożnym gadem. Już Friedrich von Huene zwrócił uwagę proporcje jego kończyn i doszedł do wniosku, że było to skakające niczym żaba zwierzę. Podobnie zresztą interpretował znalezionego w tych samych osadach ''[[Scleromochlus]]''. Stąd wzięła się nazwa saltopa. Poglądy tego niemieckiego paleontologa się jednak nie przyjęły w środowisku naukowym. Obecnie uważa się go za dwunożnego biegacza, używającego swego długiego ogona do balansowania. O przystosowaniach do szybkiego biegu świadczą długie nogi, a zwłaszcza wydłużona piszczel i stopa (w porównaniu do uda), a także palcochodność i redukcja bocznych palców w stopie (przynajmniej jednego z nich). Kończyny przednie wydają się za krótkie, by mogły uczestniczyć w chodzeniu.<ref name="BentonWalker"></ref>

Oprócz saltopa w piaskowcach Lossiemouth znaleziono siedem innych gatunków gadów. Są to niewielkie prokolofon ''Leptopleuron lacertinum'' (znaleziono około 30 osobników) i hatteria ''Brachyrhinodon taylori'' (około 11 osobników). Oprócz nich występował roślinożerny rynchozaur ''Hyperodapedon gordoni'' (35 osobników), a także najróżniejsze [[Archosauria|archozaury]]: ''Ornithosuchus longidens'' (12 osobników), aetozaur ''Stagonolepis robertsoni'' (ponad 30 osobników), ''Erpetosuchus granti'' (jeden osobnik), ''[[Scleromochlus]] taylori'' (7 osobników). Wydaje się uzasadnionym podejrzenie, że saltop był zwinnym, małym łowcą, polującym na owady i małe kręgowce. Wprawdzie czaszka i zęby saltopa nie są znane, ale za taką dietą świadczy jego rzadkość. Do tej pory znaleziono tylko jeden szkielet, a tamtejsze znaleziska roślinożerców są znacznie częstsze. Być może saltop polował na mniejsze, ale za to liczniejsze ''[[Scleromochlus]]'' i ''Leptopleuron''. Ten pierwszy miał 18 cm długości, a ten drugi mierzył od 11 do 25 cm. Prawdopodobnie ''Brachyrhinodon'' też mógł być częścią jego diety, bo mierzył 15 cm długości. Pozostałe gady były prawdopodobnie dla saltopa za duże i to raczej saltop musiał przed nimi uciekać, a szczególnie przed drapieżnym ornitozuchem.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Spis gatunków ==
{| class="wikitable"
| {{V|''Saltopus''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|-
| {{V|''Saltopus elginensis''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|}

== Bibliografia ==

<references/>

[[Kategoria:Archosauria]]
[[Kategoria:Dinosauromorpha]]
[[Kategoria:Dinosauriformes]]
[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Europa]]
[[Kategoria:Wielka Brytania]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Trias]]
[[Kategoria:Karnik]]
[[Kategoria:Noryk]]

Saltopus

2023-10-28T21:08:57Z

Mateusz: aktualizacja

{{DISPLAYTITLE:''Saltopus''}}
{{Opis
|Autor = [[Sebastian Oziemski]], [[Mateusz Tałanda]]
|Korekta = [[Maciej Ziegler]], [[Tomasz Sokołowski]], [[Marcin Szermański]]
|nazwa = ''Saltopus'' (saltop)
|długość = 80-100 cm
|wysokość = ?
|masa = ?
|dieta =
|miejsce = [[Wielka Brytania]] - Szkocja
([[formacja]] [[Lossiemouth Sandstone]])
|czas = {{Występowanie|230|225}}
230-225 [[Ma]] 
[[późny trias]] (późny [[karnik]] lub wczesny [[noryk]])
|systematyka =
[[Archosauria]]

[[Dinosauromorpha]]

[[Dinosauriformes]]

?[[Dinosauria]]
|grafika = Saltopus 0547.JPG
|podpis = Rysunek przedstawiający jak być może wyglądał saltop.
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=5>
57.7° N, 3.3° W~kamieniołomy koło Elgin
</display_points>
}}

== Wstęp ==
''Saltopus'' to bardzo mały, [[Dinosauriformes|pradinozaur]], którego skamieniałości odkryto w Szkocji. Nazwa [[rodzaj]]owa ''Saltopus'' oznacza w dosłownym tłumaczeniu "podskakująca stopa".

Został opisany w 1910 roku jako dinozaur, co początkowo zaakceptowali różni badacze<ref name="BentonWalker">Benton, M.J., Walker, A.D. 2011. ''Saltopus'', a dinosauriform from the Upper Triassic of Scotland. Earth and Environmental Science Transactions of the Royal Society of Edinburgh, t. 101, nr 3-4, str. 285-299. [[DOI:10.1017/S1755691011020081]]</ref>. Jednak późniejsze badania zaczęły to podważać. Na przykład w 2000 roku [[Rauhut]] i Hungerbühler zasugerowali, iż jest on zbyt prymitywny jak na dinozaura. Miała o tym świadczyć krótka kość biodrowa i tylko dwa kręgi krzyżowe połączone niezbyt mocnymi żebrami z miednicą. Dlatego Ci dwaj badacze uznali go za przedstawiciela linii dinozaurowej ([[Dinosauriformes]]), który mógł się oddzielić od swoich krewniaków jeszcze przed powstaniem dinozaurów. W dodatku uznali materiał saltopa za niediagnostyczny ([[nomen dubium]])<ref name="RauhutHungerbühler">Rauhut, O.M.W., Hungerbühler, A. 2000. A review of European Triassic theropods. Gaia, t. 15, str. 75-88. [http://www.arca.museus.ul.pt/ArcaSite/obj/gaia/MNHNL-0000772-MG-DOC-web.PDF]</ref>.

Z tą ostatnią opinią nie zgodzili się Benton i Walker, którzy stwierdzili, że nie widać u saltopa jakiejś unikatowej cechy, ale te które dzieli z innymi zwierzętami, tworzą u niego niepowtarzalną kombinację. Dlatego Ci dwaj badacze uznali saltopa za ważny diagnostyczny [[rodzaj]] i [[gatunek]]. Ich analiza pokrewieństw saltopa wskazywała, że nie jest on dinozaurem, a bardzo bliskim krewnym tych zwierząt.<ref name="BentonWalker"></ref> Obecnie ta hipoteza wydaje się przeważać<ref name="Langer2013">Langer, M.C., Nesbitt, S.J., Bittencourt, J.S., Irmis, R.B. 2013. Non-dinosaurian Dinosauromorpha. W: Nesbitt S.J., Desojo J.B. i R.B. Irmis (red.) Anatomy, Phylogeny and Palaeobiology of Early Archosaurs and their Kin. Geological Society, London, Special Publications, t. 379, str. 157-186.</ref>, choć w niektórych analizach pojawia się jako dinozaur<ref name="MullerGarcia">Müller, R.T., Garcia, M.S. 2020. A paraphyletic ‘Silesauridae'as an alternative hypothesis for the initial radiation of ornithischian dinosaurs. Biology Letters, t. 16, nr 8, 20200417. [https://doi.org/10.1098/rsbl.2020.0417]</ref>. Wśród pradinozaurów czasami łączy się go z [[Lagosuchus|lagozuchem]]<ref name="Langer2017">Langer, M.C., Ezcurra, M.D., Rauhut, O.W., Benton, M.J., Knoll, F., McPhee, B.W., Novas, F.E., Pol, D., Brusatte, S.L. 2017. Untangling the dinosaur family tree. Nature, t. 551, nr 7678, E1-E3. [https://doi.org/10.1038/nature24011]</ref><ref name="BentonWalker"></ref>.

== Materiał kopalny ==
Jedyny znany okaz to niekompletny szkielet o numerze NHMUK R2915. Zachowany jest w pasujących do siebie kawałkach piaskowca w postaci pustek po kościach. Składa się z tylnej części tułowia, miednicy, przedniej części ogona, obu kończyn tylnych, a także kręgów, żeber i lewej kończyny przedniej.

Nie wiadomo kiedy dokładnie żył saltop. Piaskowce Lossiemouth nie zawierają pyłków, ani innych skamieniałości roślin, które mogłyby podpowiedzieć wiek tych osadów. Nie ma też bezkręgowców, ani danych radiometrycznych. Jedyną podpowiedzią są znalezione tam kręgowce. Friedrich von Huene uważał, że te zwierzęta pochodzą z [[ladyn]]u. Jednak w tej chwili uważa się te osady za młodsze na podstawie [[Rhynchosauria|rynchozaurów]] z rodzaju ''Hyperodapedon''. Są one znajdowane nie tylko koło Elgin, ale także w formacjach [[Ischigualasto]] w Argentynie, [[Santa Maria]] w Brazylii i [[Dolna Maleri|Dolnej Maleri]] w Indiach. Wiek tych formacji jest datowany na późny [[karnik]]-wczesny [[noryk]]<ref name="BentonWalker"></ref>, czyli około 230-225 milionów lat.

== Budowa ==
Saltop był delikatnym dwunożnym zwierzęciem. Niestety poznanie szczegółów anatomii saltopa jest niezwykle trudne<ref name="RauhutHungerbühler"></ref>, ponieważ ziarna piasku niezbyt wiernie je odcisnęły<ref name="Langer2013"></ref>. Przypuszcza się, że saltop miał 24 kręgi przedkrzyżowe, na które składałyby się 9 szyjnych i 15 tułowiowych. Jednak tak naprawdę nie wiemy nic o kręgach szyjnych, a najbardziej z przodu zachowany kręg może być dopiero piątym kręgiem tułowiowym. W przypadku odcinka krzyżowego Friedrich von Huene podawał, że saltop miał cztery kręgi krzyżowe, ale późniejsze badania zweryfikowały tę liczbę do dwóch. Zachowana część ogona liczy 24 kręgi, ale prawdopodobnie nie jest to nawet połowa kręgów ogonowych. Kończyna przednia była znacznie krótsza od tylnej w przeciwieństwie do [[silezauryd]]ów. Przedramie mierzy zaledwie 25 mm. Grzebień naramienny kości ramieniowej nie wydaje się wydłużony, tak jak u typowych dinozaurów<ref name="BentonWalker"></ref>. Saltop jako jeden z niewielu pradinozaurów ma częściowo zachowaną dłoń<ref name="Langer2013"></ref>. Miała ona prawdopodobnie pięć palców, bo tyle kości liczy śródręcze. Kość biodrowa była krótka, a łonowa wydłużona i patykowata. Kość udowa mierzyła 47 mm, natomiast piszczel była dłuższa: 66 mm. Stopa saltopa była wydłużona i kończyła się trzema lub czterama palcami. Palec pierwszy nie jest zachowany, natomiast palec piąty był zredukowany. Najdłuższy był środkowy palec.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Paleobiologia ==
Saltop był zwinnym, dwunożnym gadem. Już Friedrich von Huene zwrócił uwagę proporcje jego kończyn i doszedł do wniosku, że było to skakające niczym żaba zwierzę. Podobnie zresztą interpretował znalezionego w tych samych osadach ''[[Scleromochlus]]''. Stąd wzięła się nazwa saltopa. Poglądy tego niemieckiego paleontologa się jednak nie przyjęły w środowisku naukowym. Obecnie uważa się go za dwunożnego biegacza, używającego swego długiego ogona do balansowania. O przystosowaniach do szybkiego biegu świadczą długie nogi, a zwłaszcza wydłużona piszczel i stopa (w porównaniu do uda), a także palcochodność i redukcja bocznych palców w stopie (przynajmniej jednego z nich). Kończyny przednie wydają się za krótkie, by mogły uczestniczyć w chodzeniu.<ref name="BentonWalker"></ref>

Oprócz saltopa w piaskowcach Lossiemouth znaleziono siedem innych gatunków gadów. Są to niewielkie prokolofon ''Leptopleuron lacertinum'' (znaleziono około 30 osobników) i hatteria ''Brachyrhinodon taylori'' (około 11 osobników). Oprócz nich występował roślinożerny rynchozaur ''Hyperodapedon gordoni'' (35 osobników), a także najróżniejsze [[Archosauria|archozaury]]: ''Ornithosuchus longidens'' (12 osobników), aetozaur ''Stagonolepis robertsoni'' (ponad 30 osobników), ''Erpetosuchus granti'' (jeden osobnik), ''[[Scleromochlus]] taylori'' (7 osobników). Wydaje się uzasadnionym podejrzenie, że saltop był zwinnym, małym łowcą, polującym na owady i małe kręgowce. Wprawdzie czaszka i zęby saltopa nie są znane, ale za taką dietą świadczy jego rzadkość. Do tej pory znaleziono tylko jeden szkielet, a tamtejsze znaleziska roślinożerców są znacznie częstsze. Być może saltop polował na mniejsze, ale za to liczniejsze ''[[Scleromochlus]]'' i ''Leptopleuron''. Ten pierwszy miał 18 cm długości, a ten drugi mierzył od 11 do 25 cm. Prawdopodobnie ''Brachyrhinodon'' też mógł być częścią jego diety, bo mierzył 15 cm długości. Pozostałe gady były prawdopodobnie dla saltopa za duże i to raczej saltop musiał przed nimi uciekać, a szczególnie przed drapieżnym ornitozuchem.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Spis gatunków ==
{| class="wikitable"
| {{V|''Saltopus''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|-
| {{V|''Saltopus elginensis''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|}

== Bibliografia ==

<references/>

[[Kategoria:Archosauria]]
[[Kategoria:Dinosauromorpha]]
[[Kategoria:Dinosauriformes]]
[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Europa]]
[[Kategoria:Wielka Brytania]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Trias]]
[[Kategoria:Karnik]]
[[Kategoria:Noryk]]

Agnosphitys

2023-10-28T20:46:28Z

Mateusz: Nie znalazłem takich info w cytowanej publikacji

{{DISPLAYTITLE:''Agnosphitys''}}

{{Opis
|Autor = [[Łukasz Czepiński]], [[Mateusz Tałanda]]
|Korekta = [[Sebastian Oziemski]], [[Marcin Szermański]], [[Dawid Mazurek]],[[Szymon Jagusztyn]]
|nazwa = ''Agnosphitys'' (agnosfit)
|długość = 0,4 m<ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press.</ref>
|wysokość = 0,1 m<ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|masa = 0,05 kg<ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|dieta = prawdopodobnie wszystkożerny
|miejsce = [[Wielka Brytania]] - Avon, Anglia
(kamieniołom Cromhall)
|czas ={{Występowanie|210|200}}
późny [[trias]]/ wczesna [[jura]] ([[noryk]]/[[retyk]]/[[hettang]])
|systematyka =
[[Archosauria]]

[[Dinosauromorpha]]

[[Dinosauriformes]]

?[[Silesauridae]]
|grafika =Terrestrisuchus i Agnosphitys.JPG
|podpis =Porównanie zębów terrestrizucha (po lewej) i agnosfita (po prawej). Skala 1 mm. Źródło: Fraser i in., 2002.
|PorównanieGrupa = Silesauridae
|PorównanieDługość = 0.4
|mapa =<display_points type="terrain" zoom=4>
51.6° N, 2.4° W~kamieniołom Cromhall
</display_points>
}}
== Wstęp ==
'''''Agnosphitys'' (agnosfit)''' to przedstawiciel [[Dinosauromorpha|dinozauromorfów]], być może należący do [[Silesauridae|silezaurydów]].

== Materiał kopalny ==
[[Plik:Agnosphitys.JPG|250px|thumb|right|Rysunek kości biodrowej (holotypu) agnosfita. bf - ''brevis fossa'', ac - panewka stawu biodrowego. Zmodyfikowano z: Langer i in, 2013.]]

[[Holotyp]] VMNH 1745 to lewa kość biodrowa odnaleziona w [[1990]] roku. Materiał przypisany (z tej samej warstwy): niekompletna lewa kość szczękowa, lewa i prawa kość skokowa, prawie kompletna prawa kość ramieniowa i izolowany ząb. Wszystkie okazy zostały znalezione w jednej szczelinie krasowej w kamieniołomie Cromhall w Anglii. Najprawdopodobniej pochodzą one z późnego [[trias]]u ([[noryk]] - [[retyk]]), czyli z około 210-200 milionów lat.
[[Plik:Agnosphitys cromhallensis2 copia.jpg|250px|thumb|right|Rekonstrukcja agnosfita Autor:Karkemish]]
== Opis ==
''Agnosphitys'' to [[rodzaj]] [[Dinosauriformes|dinozauriforma]] o bliżej niesprecyzowanej pozycji systematycznej. Znany jest tylko jeden [[gatunek]] - ''A. cromhallensis'', opisany na podstawie lewej kości biodrowej i kilku izolowanych kości. Wiemy więc niewiele na temat jego budowy i pokrewieństw z dinozaurami. Kość biodrowa ma wklęsłą brzuszną krawędź panewki, co może świadczyć za otworem jak u dinozaurów. Kość biodrowa ma nie w pełni perforowaną panewkę biodrową (otworu w który wchodzi główka kości udowej). Kość skokowa ma charakterystyczny dla zaawansowanych form wyrostek wstępujący. Są jednak tylko dwa przyczepy na [[kręg]]ach krzyżowych, co jest z kolei cechą prymitywną. W gruncie rzeczy zebrany materiał kopalny może być chimerą - zgrupowaniem kości różnych zwierząt (np. kość szczękowa może należeć do [[Theropoda|teropoda]]). Jeżeli nie należy do dinozaurów(zakładając, że silezaurydy nie należą do [[Ornithischia|ptasiomiedniczych]]), to jest najmłodszym przedstawicielem prymitywnych dinozauriformów na świecie. Niektóre z publikacji w tym Parry'ego i in. (2017) sugerują, że agnosfit może być poza kladem Dinosauria, podobnie jak ''[[Saltopus]]''<ref name="Parry2017">Parry, L.A., Baron, M.G., Vinther, J. 2017. Multiple optimality criteria support Ornithoscelida. Royal Society Open Science, t. 4, nr 10, 170833. [https://doi.org/10.1098/rsos.170833]</ref>.

== Paleoekologia ==
Agnosfit miał ostre, zakrzywione zęby z serracjami jak drapieżnik (podobne do [[Lewisuchus|lewizucha]] i [[Marasuchus|marazucha]]). Polował prawdopodobnie na niewielkie zwierzęta np. sfenodonty i wczesne ssaki, mógł być wszystkożerny. Sam mógł padać ofiarą rauizuchów, [[Coelophysoidea|celofyzoidów]] i ''Terrestrisuchus''. Mimo iż nie ma pewności co do wieku osobnika, jeśli byłby dojrzały, mógłby być przykładem karłowatości wyspowej, która mogła być dosyć częsta na archipelagu krasowych wysp Avon. Zobacz więcej: [[Avon Fissure Fill]].

== Etymologia ==
Nazwa rodzajowa ''Agnosphitys'' to zapewne omyłkowo przekręcone przez autorów słowo ''Agnostiphys'' znaczące "nieznany" lub "niepewny" i odnosi się do jego pozycji systematycznej. Obie te nazwy pojawiają się w opisie, ale formalnie ta błędna jest ważna. Nazwa gatunkowa odnosi się do miejsca znalezienia.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Agnosphitys''}}
| {{Kpt|[[Nicholas Fraser|Fraser]], [[Kevin Padian|Padian]], [[Gordon Walkden|Walkden]]}} i {{Kpt|[[Avi Davis|Davis]]}}, [[2002]]
|-
| {{V|''Agnosphitys cromhallensis''}}
| {{Kpt|[[Nicholas Fraser|Fraser]], [[Kevin Padian|Padian]], [[Gordon Walkden|Walkden]]}} i {{Kpt|[[Avi Davis|Davis]]}}, [[2002]]
|}

== Bibliografia ==

Fraser, N.C., Padian, K., Walkden, G.M., Davis, A.L.M. 2002. Basal dinosauriform remains from Britain and the diagnosis of the Dinosauria. Palaeontology, t. 45, nr 1, str. 79-95.

Langer, M.C., Nesbitt, S.J., Bittencourt, J.S., Irmis, R.B. 2013. Non-dinosaurian Dinosauromorpha. W: Nesbitt S.J., Desojo J.B. i R.B. Irmis (red.) Anatomy, Phylogeny and Palaeobiology of Early Archosaurs and their Kin. Geological Society, London, Special Publications, t. 379, str. 157-186.
<references/>


[[Kategoria:Archosauria]]
[[Kategoria:Dinosauromorpha]]
[[Kategoria:Dinosauriformes]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Trias]]
[[Kategoria:Noryk]]
[[Kategoria:Retyk]]
[[Kategoria:Europa]]
[[Kategoria:Wielka Brytania]]

Saltopus

2023-10-28T16:26:07Z

Mateusz:

{{DISPLAYTITLE:''Saltopus''}}
{{Opis
|Autor = [[Sebastian Oziemski]], [[Mateusz Tałanda]]
|Korekta = [[Maciej Ziegler]], [[Tomasz Sokołowski]], [[Marcin Szermański]]
|nazwa = ''Saltopus'' (saltop)
|długość = 80-100 cm
|wysokość = ?
|masa = ?
|dieta =
|miejsce = [[Wielka Brytania]] - Szkocja
([[formacja]] [[Lossiemouth Sandstone]])
|czas = {{Występowanie|230|225}}
230-225 [[Ma]] 
[[późny trias]] (późny [[karnik]] lub wczesny [[noryk]])
|systematyka =
[[Archosauria]]

[[Dinosauromorpha]]

[[Dinosauriformes]]

?[[Dinosauria]]
|grafika = Saltopus 0547.JPG
|podpis = Rysunek przedstawiający jak być może wyglądał saltop.
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=5>
57.7° N, 3.3° W~kamieniołomy koło Elgin
</display_points>
}}

== Wstęp ==
''Saltopus'' to bardzo mały, [[Dinosauriformes|pradinozaur]], którego skamieniałości odkryto w Szkocji. Nazwa [[rodzaj]]owa ''Saltopus'' oznacza w dosłownym tłumaczeniu "podskakująca stopa".

Został opisany w 1910 roku jako dinozaur, co początkowo zaakceptowali różni badacze<ref name="BentonWalker">Benton, M.J., Walker, A.D. 2011. ''Saltopus'', a dinosauriform from the Upper Triassic of Scotland. Earth and Environmental Science Transactions of the Royal Society of Edinburgh, t. 101, nr 3-4, str. 285-299. [[DOI:10.1017/S1755691011020081]]</ref>. Jednak późniejsze badania zaczęły to podważać. Na przykład w 2000 roku [[Rauhut]] i Hungerbühler zasugerowali, iż jest on zbyt prymitywny jak na dinozaura. Miała o tym świadczyć krótka kość biodrowa i tylko dwa kręgi krzyżowe połączone niezbyt mocnymi żebrami z miednicą. Dlatego Ci dwaj badacze uznali go za przedstawiciela linii dinozaurowej ([[Dinosauriformes]]), który mógł się oddzielić od swoich krewniaków jeszcze przed powstaniem dinozaurów. W dodatku uznali materiał saltopa za niediagnostyczny ([[nomen dubium]])<ref name="RauhutHungerbühler">Rauhut, O.M.W., Hungerbühler, A. 2000. A review of European Triassic theropods. Gaia, t. 15, str. 75-88. [http://www.arca.museus.ul.pt/ArcaSite/obj/gaia/MNHNL-0000772-MG-DOC-web.PDF]</ref>.

Z tą ostatnią opinią nie zgodzili się Benton i Walker, którzy stwierdzili, że nie widać u saltopa jakiejś unikatowej cechy, ale te które dzieli z innymi zwierzętami, tworzą u niego niepowtarzalną kombinację. Dlatego Ci dwaj badacze uznali saltopa za ważny diagnostyczny [[rodzaj]] i [[gatunek]]. Ich analiza pokrewieństw saltopa wskazywała, że nie jest on dinozaurem, a bardzo bliskim krewnym tych zwierząt.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Materiał kopalny ==
Jedyny znany okaz to niekompletny szkielet o numerze NHMUK R2915. Zachowany jest w pasujących do siebie kawałkach piaskowca w postaci pustek po kościach. Składa się z tylnej części tułowia, miednicy, przedniej części ogona, obu kończyn tylnych, a także kręgów, żeber i lewej kończyny przedniej.

Nie wiadomo kiedy dokładnie żył saltop. Piaskowce Lossiemouth nie zawierają pyłków, ani innych skamieniałości roślin, które mogłyby podpowiedzieć wiek tych osadów. Nie ma też bezkręgowców, ani danych radiometrycznych. Jedyną podpowiedzią są znalezione tam kręgowce. Friedrich von Huene uważał, że te zwierzęta pochodzą z [[ladyn]]u. Jednak w tej chwili uważa się te osady za młodsze na podstawie [[Rhynchosauria|rynchozaurów]] z rodzaju ''Hyperodapedon''. Są one znajdowane nie tylko koło Elgin, ale także w formacjach [[Ischigualasto]] w Argentynie, [[Santa Maria]] w Brazylii i [[Dolna Maleri|Dolnej Maleri]] w Indiach. Wiek tych formacji jest datowany na późny [[karnik]]-wczesny [[noryk]]<ref name="BentonWalker"></ref>, czyli około 230-225 milionów lat.

== Budowa ==
Saltop był delikatnym dwunożnym zwierzęciem. Niestety poznanie szczegółów anatomii saltopa jest niezwykle trudne<ref name="RauhutHungerbühler"></ref>. Przypuszcza się, że saltop miał 24 kręgi przedkrzyżowe, na które składałyby się 9 szyjnych i 15 tułowiowych. Jednak tak naprawdę nie wiemy nic o kręgach szyjnych, a najbardziej z przodu zachowany kręg może być dopiero piątym kręgiem tułowiowym. W przypadku odcinka krzyżowego Friedrich von Huene podawał, że saltop miał cztery kręgi krzyżowe, ale późniejsze badania zweryfikowały tę liczbę do dwóch. Zachowana część ogona liczy 24 kręgi, ale prawdopodobnie nie jest to nawet połowa kręgów ogonowych. Kończyna przednia była znacznie krótsza od tylnej w przeciwieństwie do [[silezauryd]]ów. Przedramie mierzy zaledwie 25 mm. Grzebień naramienny kości ramieniowej nie wydaje się wydłużony, tak jak u typowych dinozaurów. Dłoń miała prawdopodobnie pięć palców, bo tyle kości liczy śródręcze. Kość biodrowa była krótka, a łonowa wydłużona i patykowata. Kość udowa mierzyła 47 mm, natomiast piszczel była dłuższa: 66 mm. Stopa saltopa była wydłużona i kończyła się trzema lub czterama palcami. Palec pierwszy nie jest zachowany, natomiast palec piąty był zredukowany. Najdłuższy był środkowy palec.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Paleobiologia ==
Saltop był zwinnym, dwunożnym gadem. Już Friedrich von Huene zwrócił uwagę proporcje jego kończyn i doszedł do wniosku, że było to skakające niczym żaba zwierzę. Podobnie zresztą interpretował znalezionego w tych samych osadach ''[[Scleromochlus]]''. Stąd wzięła się nazwa saltopa. Poglądy tego niemieckiego paleontologa się jednak nie przyjęły w środowisku naukowym. Obecnie uważa się go za dwunożnego biegacza, używającego swego długiego ogona do balansowania. O przystosowaniach do szybkiego biegu świadczą długie nogi, a zwłaszcza wydłużona piszczel i stopa (w porównaniu do uda), a także palcochodność i redukcja bocznych palców w stopie (przynajmniej jednego z nich). Kończyny przednie wydają się za krótkie, by mogły uczestniczyć w chodzeniu.<ref name="BentonWalker"></ref>

Oprócz saltopa w piaskowcach Lossiemouth znaleziono siedem innych gatunków gadów. Są to niewielkie prokolofon ''Leptopleuron lacertinum'' (znaleziono około 30 osobników) i hatteria ''Brachyrhinodon taylori'' (około 11 osobników). Oprócz nich występował roślinożerny rynchozaur ''Hyperodapedon gordoni'' (35 osobników), a także najróżniejsze [[Archosauria|archozaury]]: ''Ornithosuchus longidens'' (12 osobników), aetozaur ''Stagonolepis robertsoni'' (ponad 30 osobników), ''Erpetosuchus granti'' (jeden osobnik), ''[[Scleromochlus]] taylori'' (7 osobników). Wydaje się uzasadnionym podejrzenie, że saltop był zwinnym, małym łowcą, polującym na owady i małe kręgowce. Wprawdzie czaszka i zęby saltopa nie są znane, ale za taką dietą świadczy jego rzadkość. Do tej pory znaleziono tylko jeden szkielet, a tamtejsze znaleziska roślinożerców są znacznie częstsze. Być może saltop polował na mniejsze, ale za to liczniejsze ''[[Scleromochlus]]'' i ''Leptopleuron''. Ten pierwszy miał 18 cm długości, a ten drugi mierzył od 11 do 25 cm. Prawdopodobnie ''Brachyrhinodon'' też mógł być częścią jego diety, bo mierzył 15 cm długości. Pozostałe gady były prawdopodobnie dla saltopa za duże i to raczej saltop musiał przed nimi uciekać, a szczególnie przed drapieżnym ornitozuchem.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Spis gatunków ==
{| class="wikitable"
| {{V|''Saltopus''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|-
| {{V|''Saltopus elginensis''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|}

== Bibliografia ==

<references/>

[[Kategoria:Archosauria]]
[[Kategoria:Dinosauromorpha]]
[[Kategoria:Dinosauriformes]]
[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Europa]]
[[Kategoria:Wielka Brytania]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Trias]]
[[Kategoria:Karnik]]
[[Kategoria:Noryk]]

Saltopus

2023-10-28T11:54:19Z

Mateusz: /* Wstęp */

{{DISPLAYTITLE:''Saltopus''}}
{{Opis
|Autor = [[Sebastian Oziemski]], [[Mateusz Tałanda]]
|Korekta = [[Maciej Ziegler]], [[Tomasz Sokołowski]], [[Marcin Szermański]]
|nazwa = ''Saltopus'' (saltop)
|długość = 80-100 cm
|wysokość = ?
|masa = ?
|dieta =
|miejsce = [[Wielka Brytania]] - Szkocja
([[formacja]] [[Lossiemouth Sandstone]])
|czas = {{Występowanie|230|225}}
230-220 [[Ma]] 
[[późny trias]] (późny [[karnik]] lub wczesny [[noryk]])
|systematyka =
[[Archosauria]]

[[Dinosauromorpha]]

[[Dinosauriformes]]

?[[Dinosauria]]
|grafika = Saltopus 0547.JPG
|podpis = Rysunek przedstawiający jak być może wyglądał saltop.
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=5>
57.7° N, 3.3° W~kamieniołomy koło Elgin
</display_points>
}}

== Wstęp ==
''Saltopus'' to bardzo mały, [[Dinosauriformes|pradinozaur]], którego skamieniałości odkryto w Szkocji. Nazwa [[rodzaj]]owa ''Saltopus'' oznacza w dosłownym tłumaczeniu "podskakująca stopa".

Został opisany w 1910 roku jako dinozaur, co początkowo zaakceptowali różni badacze<ref name="BentonWalker">Benton, M.J., Walker, A.D. 2011. ''Saltopus'', a dinosauriform from the Upper Triassic of Scotland. Earth and Environmental Science Transactions of the Royal Society of Edinburgh, t. 101, nr 3-4, str. 285-299. [[DOI:10.1017/S1755691011020081]]</ref>. Jednak późniejsze badania zaczęły to podważać. Na przykład w 2000 roku [[Rauhut]] i Hungerbühler zasugerowali, iż jest on zbyt prymitywny jak na dinozaura. Miała o tym świadczyć krótka kość biodrowa i tylko dwa kręgi krzyżowe połączone niezbyt mocnymi żebrami z miednicą. Dlatego Ci dwaj badacze uznali go za przedstawiciela linii dinozaurowej ([[Dinosauriformes]]), który mógł się oddzielić od swoich krewniaków jeszcze przed powstaniem dinozaurów. W dodatku uznali materiał saltopa za niediagnostyczny ([[nomen dubium]])<ref name="RauhutHungerbühler">Rauhut, O.M.W., Hungerbühler, A. 2000. A review of European Triassic theropods. Gaia, t. 15, str. 75-88. [http://www.arca.museus.ul.pt/ArcaSite/obj/gaia/MNHNL-0000772-MG-DOC-web.PDF]</ref>.

Z tą ostatnią opinią nie zgodzili się Benton i Walker, którzy stwierdzili, że nie widać u saltopa jakiejś unikatowej cechy, ale te które dzieli z innymi zwierzętami, tworzą u niego niepowtarzalną kombinację. Dlatego Ci dwaj badacze uznali saltopa za ważny diagnostyczny [[rodzaj]] i [[gatunek]]. Ich analiza pokrewieństw saltopa wskazywała, że nie jest on dinozaurem, a bardzo bliskim krewnym tych zwierząt.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Materiał kopalny ==
Jedyny znany okaz to niekompletny szkielet o numerze NHMUK R2915. Zachowany jest w pasujących do siebie kawałkach piaskowca w postaci pustek po kościach. Składa się z tylnej części tułowia, miednicy, przedniej części ogona, obu kończyn tylnych, a także kręgów, żeber i lewej kończyny przedniej.

Nie wiadomo kiedy dokładnie żył saltop. Piaskowce Lossiemouth nie zawierają pyłków, ani innych skamieniałości roślin, które mogłyby podpowiedzieć wiek tych osadów. Nie ma też bezkręgowców, ani danych radiometrycznych. Jedyną podpowiedzią są znalezione tam kręgowce. Friedrich von Huene uważał, że te zwierzęta pochodzą z [[ladyn]]u. Jednak w tej chwili uważa się te osady za młodsze na podstawie [[Rhynchosauria|rynchozaurów]] z rodzaju ''Hyperodapedon''. Są one znajdowane nie tylko koło Elgin, ale także w formacjach [[Ischigualasto]] w Argentynie, [[Santa Maria]] w Brazylii i [[Dolna Maleri|Dolnej Maleri]] w Indiach. Wiek tych formacji jest datowany na późny [[karnik]]-wczesny [[noryk]]<ref name="BentonWalker"></ref>, czyli około 230-225 milionów lat.

== Budowa ==
Saltop był delikatnym dwunożnym zwierzęciem. Niestety poznanie szczegółów anatomii saltopa jest niezwykle trudne<ref name="RauhutHungerbühler"></ref>. Przypuszcza się, że saltop miał 24 kręgi przedkrzyżowe, na które składałyby się 9 szyjnych i 15 tułowiowych. Jednak tak naprawdę nie wiemy nic o kręgach szyjnych, a najbardziej z przodu zachowany kręg może być dopiero piątym kręgiem tułowiowym. W przypadku odcinka krzyżowego Friedrich von Huene podawał, że saltop miał cztery kręgi krzyżowe, ale późniejsze badania zweryfikowały tę liczbę do dwóch. Zachowana część ogona liczy 24 kręgi, ale prawdopodobnie nie jest to nawet połowa kręgów ogonowych. Kończyna przednia była znacznie krótsza od tylnej w przeciwieństwie do [[silezauryd]]ów. Przedramie mierzy zaledwie 25 mm. Grzebień naramienny kości ramieniowej nie wydaje się wydłużony, tak jak u typowych dinozaurów. Dłoń miała prawdopodobnie pięć palców, bo tyle kości liczy śródręcze. Kość biodrowa była krótka, a łonowa wydłużona i patykowata. Kość udowa mierzyła 47 mm, natomiast piszczel była dłuższa: 66 mm. Stopa saltopa była wydłużona i kończyła się trzema lub czterama palcami. Palec pierwszy nie jest zachowany, natomiast palec piąty był zredukowany. Najdłuższy był środkowy palec.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Paleobiologia ==
Saltop był zwinnym, dwunożnym gadem. Już Friedrich von Huene zwrócił uwagę proporcje jego kończyn i doszedł do wniosku, że było to skakające niczym żaba zwierzę. Podobnie zresztą interpretował znalezionego w tych samych osadach ''[[Scleromochlus]]''. Stąd wzięła się nazwa saltopa. Poglądy tego niemieckiego paleontologa się jednak nie przyjęły w środowisku naukowym. Obecnie uważa się go za dwunożnego biegacza, używającego swego długiego ogona do balansowania. O przystosowaniach do szybkiego biegu świadczą długie nogi, a zwłaszcza wydłużona piszczel i stopa (w porównaniu do uda), a także palcochodność i redukcja bocznych palców w stopie (przynajmniej jednego z nich). Kończyny przednie wydają się za krótkie, by mogły uczestniczyć w chodzeniu.<ref name="BentonWalker"></ref>

Oprócz saltopa w piaskowcach Lossiemouth znaleziono siedem innych gatunków gadów. Są to niewielkie prokolofon ''Leptopleuron lacertinum'' (znaleziono około 30 osobników) i hatteria ''Brachyrhinodon taylori'' (około 11 osobników). Oprócz nich występował roślinożerny rynchozaur ''Hyperodapedon gordoni'' (35 osobników), a także najróżniejsze [[Archosauria|archozaury]]: ''Ornithosuchus longidens'' (12 osobników), aetozaur ''Stagonolepis robertsoni'' (ponad 30 osobników), ''Erpetosuchus granti'' (jeden osobnik), ''[[Scleromochlus]] taylori'' (7 osobników). Wydaje się uzasadnionym podejrzenie, że saltop był zwinnym, małym łowcą, polującym na owady i małe kręgowce. Wprawdzie czaszka i zęby saltopa nie są znane, ale za taką dietą świadczy jego rzadkość. Do tej pory znaleziono tylko jeden szkielet, a tamtejsze znaleziska roślinożerców są znacznie częstsze. Być może saltop polował na mniejsze, ale za to liczniejsze ''[[Scleromochlus]]'' i ''Leptopleuron''. Ten pierwszy miał 18 cm długości, a ten drugi mierzył od 11 do 25 cm. Prawdopodobnie ''Brachyrhinodon'' też mógł być częścią jego diety, bo mierzył 15 cm długości. Pozostałe gady były prawdopodobnie dla saltopa za duże i to raczej saltop musiał przed nimi uciekać, a szczególnie przed drapieżnym ornitozuchem.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Spis gatunków ==
{| class="wikitable"
| {{V|''Saltopus''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|-
| {{V|''Saltopus elginensis''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|}

== Bibliografia ==

<references/>

[[Kategoria:Archosauria]]
[[Kategoria:Dinosauromorpha]]
[[Kategoria:Dinosauriformes]]
[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Europa]]
[[Kategoria:Wielka Brytania]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Trias]]
[[Kategoria:Karnik]]
[[Kategoria:Noryk]]

Saltopus

2023-10-28T11:52:57Z

Mateusz:

{{DISPLAYTITLE:''Saltopus''}}
{{Opis
|Autor = [[Sebastian Oziemski]], [[Mateusz Tałanda]]
|Korekta = [[Maciej Ziegler]], [[Tomasz Sokołowski]], [[Marcin Szermański]]
|nazwa = ''Saltopus'' (saltop)
|długość = 80-100 cm
|wysokość = ?
|masa = ?
|dieta =
|miejsce = [[Wielka Brytania]] - Szkocja
([[formacja]] [[Lossiemouth Sandstone]])
|czas = {{Występowanie|230|225}}
230-220 [[Ma]] 
[[późny trias]] (późny [[karnik]] lub wczesny [[noryk]])
|systematyka =
[[Archosauria]]

[[Dinosauromorpha]]

[[Dinosauriformes]]

?[[Dinosauria]]
|grafika = Saltopus 0547.JPG
|podpis = Rysunek przedstawiający jak być może wyglądał saltop.
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=5>
57.7° N, 3.3° W~kamieniołomy koło Elgin
</display_points>
}}

== Wstęp ==
''Saltopus'' to bardzo mały, [[Dinosauriformes|pradinozaur]], którego skamieniałości odkryto w Szkocji. Nazwa [[rodzaj]]owa ''Saltopus'' oznacza w dosłownym tłumaczeniu "podskakująca stopa".

Został opisany w 1910 roku jako dinozaur, co początkowo zaakceptowali różni badacze<ref name="BentonWalker">Benton, M.J., Walker, A.D. 2011. ''Saltopus'', a dinosauriform from the Upper Triassic of Scotland. Earth and Environmental Science Transactions of the Royal Society of Edinburgh, t. 101, nr 3-4, str. 285-299. [[DOI:10.1017/S1755691011020081]]</ref>. Jednak późniejsze badania zaczęły to podważać. Na przykład w 2000 roku [[Rauhut]] i Hungerbühler zasugerowali, iż jest on zbyt prymitywny jak na dinozaura. Miała o tym świadczyć krótka kość biodrowa i tylko dwa kręgi krzyżowe połączone niezbyt mocnymi żebrami z miednicą. Dlatego Ci dwaj badacze uznali go za przedstawiciela linii dinozaurowej ([[Dinosauriformes]]), który mógł się oddzielić od swoich krewniaków jeszcze przed powstaniem dinozaurów. W dodatku uznali materiał saltopa za niediagnostyczny ([[nomen dubium]])<ref name="RauhutHungerbühler">Rauhut, O.M.W., Hungerbühler, A. 2000. A review of European Triassic theropods. Gaia, t. 15, str. 75-88. [http://www.arca.museus.ul.pt/ArcaSite/obj/gaia/MNHNL-0000772-MG-DOC-web.PDF]</ref>.

Z tą ostatnią opinią nie zgodzili się [[Benton]] i Walker, którzy stwierdzili, że nie widać u saltopa jakiejś unikatowej cechy, ale te które dzieli z innymi zwierzętami, tworzą u niego niepowtarzalną kombinację. Dlatego Ci dwaj badacze uznali saltopa za ważny diagnostyczny [[rodzaj]] i [[gatunek]]. Ich analiza pokrewieństw saltopa wskazywała, że nie jest on dinozaurem, a bardzo bliskim krewnym tych zwierząt.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Materiał kopalny ==
Jedyny znany okaz to niekompletny szkielet o numerze NHMUK R2915. Zachowany jest w pasujących do siebie kawałkach piaskowca w postaci pustek po kościach. Składa się z tylnej części tułowia, miednicy, przedniej części ogona, obu kończyn tylnych, a także kręgów, żeber i lewej kończyny przedniej.

Nie wiadomo kiedy dokładnie żył saltop. Piaskowce Lossiemouth nie zawierają pyłków, ani innych skamieniałości roślin, które mogłyby podpowiedzieć wiek tych osadów. Nie ma też bezkręgowców, ani danych radiometrycznych. Jedyną podpowiedzią są znalezione tam kręgowce. Friedrich von Huene uważał, że te zwierzęta pochodzą z [[ladyn]]u. Jednak w tej chwili uważa się te osady za młodsze na podstawie [[Rhynchosauria|rynchozaurów]] z rodzaju ''Hyperodapedon''. Są one znajdowane nie tylko koło Elgin, ale także w formacjach [[Ischigualasto]] w Argentynie, [[Santa Maria]] w Brazylii i [[Dolna Maleri|Dolnej Maleri]] w Indiach. Wiek tych formacji jest datowany na późny [[karnik]]-wczesny [[noryk]]<ref name="BentonWalker"></ref>, czyli około 230-225 milionów lat.

== Budowa ==
Saltop był delikatnym dwunożnym zwierzęciem. Niestety poznanie szczegółów anatomii saltopa jest niezwykle trudne<ref name="RauhutHungerbühler"></ref>. Przypuszcza się, że saltop miał 24 kręgi przedkrzyżowe, na które składałyby się 9 szyjnych i 15 tułowiowych. Jednak tak naprawdę nie wiemy nic o kręgach szyjnych, a najbardziej z przodu zachowany kręg może być dopiero piątym kręgiem tułowiowym. W przypadku odcinka krzyżowego Friedrich von Huene podawał, że saltop miał cztery kręgi krzyżowe, ale późniejsze badania zweryfikowały tę liczbę do dwóch. Zachowana część ogona liczy 24 kręgi, ale prawdopodobnie nie jest to nawet połowa kręgów ogonowych. Kończyna przednia była znacznie krótsza od tylnej w przeciwieństwie do [[silezauryd]]ów. Przedramie mierzy zaledwie 25 mm. Grzebień naramienny kości ramieniowej nie wydaje się wydłużony, tak jak u typowych dinozaurów. Dłoń miała prawdopodobnie pięć palców, bo tyle kości liczy śródręcze. Kość biodrowa była krótka, a łonowa wydłużona i patykowata. Kość udowa mierzyła 47 mm, natomiast piszczel była dłuższa: 66 mm. Stopa saltopa była wydłużona i kończyła się trzema lub czterama palcami. Palec pierwszy nie jest zachowany, natomiast palec piąty był zredukowany. Najdłuższy był środkowy palec.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Paleobiologia ==
Saltop był zwinnym, dwunożnym gadem. Już Friedrich von Huene zwrócił uwagę proporcje jego kończyn i doszedł do wniosku, że było to skakające niczym żaba zwierzę. Podobnie zresztą interpretował znalezionego w tych samych osadach ''[[Scleromochlus]]''. Stąd wzięła się nazwa saltopa. Poglądy tego niemieckiego paleontologa się jednak nie przyjęły w środowisku naukowym. Obecnie uważa się go za dwunożnego biegacza, używającego swego długiego ogona do balansowania. O przystosowaniach do szybkiego biegu świadczą długie nogi, a zwłaszcza wydłużona piszczel i stopa (w porównaniu do uda), a także palcochodność i redukcja bocznych palców w stopie (przynajmniej jednego z nich). Kończyny przednie wydają się za krótkie, by mogły uczestniczyć w chodzeniu.<ref name="BentonWalker"></ref>

Oprócz saltopa w piaskowcach Lossiemouth znaleziono siedem innych gatunków gadów. Są to niewielkie prokolofon ''Leptopleuron lacertinum'' (znaleziono około 30 osobników) i hatteria ''Brachyrhinodon taylori'' (około 11 osobników). Oprócz nich występował roślinożerny rynchozaur ''Hyperodapedon gordoni'' (35 osobników), a także najróżniejsze [[Archosauria|archozaury]]: ''Ornithosuchus longidens'' (12 osobników), aetozaur ''Stagonolepis robertsoni'' (ponad 30 osobników), ''Erpetosuchus granti'' (jeden osobnik), ''[[Scleromochlus]] taylori'' (7 osobników). Wydaje się uzasadnionym podejrzenie, że saltop był zwinnym, małym łowcą, polującym na owady i małe kręgowce. Wprawdzie czaszka i zęby saltopa nie są znane, ale za taką dietą świadczy jego rzadkość. Do tej pory znaleziono tylko jeden szkielet, a tamtejsze znaleziska roślinożerców są znacznie częstsze. Być może saltop polował na mniejsze, ale za to liczniejsze ''[[Scleromochlus]]'' i ''Leptopleuron''. Ten pierwszy miał 18 cm długości, a ten drugi mierzył od 11 do 25 cm. Prawdopodobnie ''Brachyrhinodon'' też mógł być częścią jego diety, bo mierzył 15 cm długości. Pozostałe gady były prawdopodobnie dla saltopa za duże i to raczej saltop musiał przed nimi uciekać, a szczególnie przed drapieżnym ornitozuchem.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Spis gatunków ==
{| class="wikitable"
| {{V|''Saltopus''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|-
| {{V|''Saltopus elginensis''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|}

== Bibliografia ==

<references/>

[[Kategoria:Archosauria]]
[[Kategoria:Dinosauromorpha]]
[[Kategoria:Dinosauriformes]]
[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Europa]]
[[Kategoria:Wielka Brytania]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Trias]]
[[Kategoria:Karnik]]
[[Kategoria:Noryk]]

Yamaceratops

2023-10-26T21:34:28Z

Mateusz:

{{DISPLAYTITLE:''Yamaceratops''}}
{{Opis
|Autor = [[Sebastian Oziemski]], [[Maciej Ziegler]], [[Łukasz Czepiński]]
|Korekta = [[Tomasz Singer]], [[Tomasz Sokołowski]], [[Paweł Kryta]], [[Kamil Kamiński]]
|nazwa = ''Yamaceratops'' (jamaceratops)
|długość = ok. 1 m
|wysokość =
|masa =
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Mongolia]] - Ajmak wschodniogobijski

([[formacja]] [[Javkhlant]])
|czas = {{Występowanie|86.3|72.1}}

? (86,3) 83,6-72,1 [[Ma]] 
[[późna kreda]] (?[[santon]]-[[kampan]])
|systematyka = [[Dinosauria]]

[[Ornithischia]]

[[Ceratopsia]]

[[Neoceratopsia]]
|grafika = Yamaceratops holotype skull.png
|podpis = Czaszka [[holotyp]]owa ''Yamaceratops''. Autor: PaleoNeolitic [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Yamaceratops_holotype_skull.png]
|PorównanieGrupa = Ceratopsia_bazalne
|PorównanieDługość = 1
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=3>
44.4° N, 109.4° E~Khugenetslavkant [[formacja]] [[Javkhlant]]~''[[Yamaceratops|Yamaceratops dorngobiensis]]'': '''IGM 100/1315''' ([[holotyp]]) IGM 100/1303, 1867
</display_points>
}}
==Wstęp==
''Yamaceratops'' to opisany w [[2006]] roku prymitywny neoceratops, którego szkielet wydobyto z kredowych skał w Mongolii. Jest on krewnym m.in. ''[[Liaoceratops]]'' i ''[[Archaeoceratops]]'' (nie tworzą one jednak [[klad]]u ale [[grad]] nie należących do [[Coronosauria]] [[neoceratops]]ów). Szkielet dinozaura znajduje się w Institute of Geology w Ułan Bator (Mongolia). Nie osiągał on zbyt dużych rozmiarów; jest jednym z mniejszych dinozaurów "rogatych" (Ceratopsia).

==Etymologia==
''Yama'' odnosi się do Jamy, tybetańskiego bóstwa, Pana śmierci i zmarłych, jednego z ośmiu Strażników Dharmy. Jama ma głowę bawołu domowego i rogi (cechę, od której [[Ceratopsia|ceratopsy]] wzięły swą nazwę). Epitet gatunkowy odnosi się do miejsca znalezienia - wschodniej części pustyni Gobi.

==Materiał kopalny==
[[Plik:Skeletal Yamaceratops MPC-D 100 553 specimen.png|thumb|Rekonstrukcja szkieletu młodocianego osobnika ''Yamaceratops'' (MPC-D 100/553). Źródło: Son i in., 2022 [https://peerj.com/articles/13176/]]]
[[Holotyp]] (IGM 100/1315) to niekompletna czaszka z żuchwą należąca do dorosłego osobnika (brak kości przedszczękowych, dzioba, kości przedzębowej, części kryzy oraz elementów lewej strony czaszki).

Przypisany osobnik (IGM 100/1303) to fragmenty czaszki, izolowane zęby, 3 niekompletne kręgi, lewa kość biodrowa i fragmenty kończyn tylnych.

Do ''Yamaceratops'' należy prawdopodobnie wiele innych skamieniałości odnalezionych w Khugenetslavkant, m.in. kość przedzębowa (IGM 100/1867).

Opisano skamieniałe jajo zawierające embrion, pochodzące prawdopodobnie od tego [[takson]]u (Balanoff i in., 2008), które później okazało się należeć do ptaka (Varricchio i in., 2015).

W 2022 r. opisano kolejny okaz (MPC-D 100/553), obejmujący czaszkę i elementy szkieletu pozaczaszkowego. Jest to młody (ok. 3-letni) osobnik. Jego czaszka ma w przybliżeniu 2/3 wielkości czaszki holotypu (Son i in., 2022).

== Anatomia ==
''Yamaceratops'' w swojej budowie przypomina zarówno prymitywne jak i bardziej zaawansowane neoceratopsy. Jest najprymitywniejszym znanym ceratopsem ze skostnieniem na kości jarzmowej (''epijugale''). Wyrostek dziobiasty żuchwy przesunięty jest już ku przodowi, nachodząc na ostatnie zęby w rzędzie zębów, co zapewne wiązało się ze zwiększeniem siły zaciskania szczęk. Korzenie zębów mają wgłębienia po obu stronach, w celu zmieszczenia koron zębów dopiero wyrastających. Kość podstawnopotyliczna jest całkowicie wykluczona z krawędzi otworu dużego czasu. Z drugiej strony, kość dziobowa nie ma ostrego kilu na przedzie.

== [[Filogeneza]]==
Wiele analiz wskazuje, że ''Yamaceratops'' to neoceratops, jednak plasuje się w różnych miejscach w obrędnie tego [[klad]]u<ref>Farke, A.A., Maxwell, W.D., Cifelli, R.L., Wedel, M.J., 2014. A Ceratopsian Dinosaur from the Lower Cretaceous of Western North America, and the Biogeography of Neoceratopsia. ''PLoS ONE'' 9(12): e112055. [[doi:10.1371/journal.pone.0112055]]</ref><ref>He, Y., Makovicky, P. J., Wang, K., Chen, S., Sullivan, C., Han, F., & Xu, X. (2015). "A new leptoceratopsid (Ornithischia, Ceratopsia) with a unique ischium from the Upper Cretaceous of Shandong Province, China". PLoS One, 10(12), e0144148. [[doi:10.1371/journal.pone.0144148]]</ref><ref>Morschhauser, E. M., You, H., Li, D., & Dodson, P. (2019). "Phylogenetic history of ''Auroraceratops rugosus'' (Ceratopsia: Ornithischia) from the Lower Cretaceous of Gansu Province, China". Journal of Vertebrate Paleontology, 38(sup1), 117-147. [[doi:10.1080/02724634.2018.1509866]]</ref><ref>Arbour, V., Evans, D. (2019). "A new leptoceratopsid dinosaur from Maastrichtian-aged deposits of the Sustut Basin, northern British Columbia, Canada". PeerJ. [[doi:10.7717/peerj.7926.]]</ref><ref>Yu, Congyu; Prieto-Marquez, Albert; Chinzorig, Tsogtbaatar; Badamkhatan, Zorigt; Norell, Mark (2020-09-10). "A neoceratopsian dinosaur from the early Cretaceous of Mongolia and the early evolution of ceratopsia". Communications Biology. 3 (1): 1–8. [[doi:10.1038/s42003-020-01222-7.]]</ref>. Wg Sona i in. (2022) stanowił takson siostrzany do [[klad]]u [[Leptoceratopsidae]] + [[Coronosauria]].

==Paleobiologia==
Podobnie jak inne ceratopsy, ''Yamaceratops'' żywił się twardymi pędami roślin. Mocny dziób służył mu do "cięcia" roślin, a zęby w tylnej części szczęk szatkowały pokarm na drobną miazgę. ''Yamaceratops'' prawdopodobnie był dwunożny (Son i in., 2022).

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
|{{V|''Yamaceratops''}}
| {{Kpt|[[Makovicky]] & [[Norell]]}}, [[2006]]
|-
|{{V|''Y. dorngobiensis''}}
| {{Kpt|[[Makovicky]] & [[Norell]]}}, [[2006]]
|}

==Bibliografia==
Balanoff, A.M., Norell, M.A., Grellet-Tinner, G. & Lewin, M.R. (2008) "Digital preparation of a probable neoceratopsian preserved within an egg, with comments on microstructural anatomy of ornithischian eggshells" Naturwissenschaften 95(6), 493–500. [[doi:10.1007/s00114-008-0347-2]]

Eberth, D.A., Kobayashi, Y., Lee, Y.-N., Mateus, O., Therrien, F., Zelenitsky, D.K. & Norell, M.A. (2009) "Assignment of ''Yamaceratops dorngobiensis'' and associated redbeds at Shine Us Khudag (eastern Gobi, Dorngobi Province, Mongolia) to the restricted Javkhlant Formation (Upper Cretaceous)" Journal of Vertebrate Paleontology, 29(1), 295–302. [[doi:10.1080/02724634.2009.10010384]]

Makovicky, P.J. & Norell, M.A. (2006) "''Yamaceratops dorngobiensis'', a new primitive ceratopsian (Dinosauria: Ornithischia) from the Cretaceous of Mongolia" American Museum Novitates, 3530, 1–42.

Son, M., Lee, Y., Zorigt, B., Kobayashi, Y., Park, J., Lee, S., Kim, S., Lee, K.Y. (2022) "A new juvenile ''Yamaceratops'' (Dinosauria, Ceratopsia) from the Javkhlant Formation (Upper Cretaceous) of Mongolia." PeerJ 10:e13176 [[https://doi.org/10.7717/peerj.13176]].

Varricchio, D.J., Balanoff, A.M. & Norell, M.A. (2015) Reidentification of avian embryonic remains from the Cretaceous of Mongolia. PLoS One 10(6):e0128458<references/>

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Ornithischia]]
[[Kategoria:Ceratopsia]]
[[Kategoria:Ceratopsia bazalne]]
[[Kategoria:Azja]]
[[Kategoria:Mongolia]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Santon]]
[[Kategoria:Kampan]]

Agnosphitys

2023-10-26T15:51:23Z

Mateusz: wiek

{{DISPLAYTITLE:''Agnosphitys''}}
{{Opis
|Autor = [[Łukasz Czepiński]], [[Mateusz Tałanda]]
|Korekta = [[Sebastian Oziemski]], [[Marcin Szermański]], [[Dawid Mazurek]], [[Szymon Jagusztyn]]
|nazwa = ''Agnosphitys'' (agnosfit)
|długość = 0,4 m<ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press.</ref>
|wysokość = 0,1 m<ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|masa = 0,05 kg<ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|dieta = prawdopodobnie wszystkożerny
|miejsce = [[Wielka Brytania]] - Avon, Anglia
(kamieniołom Cromhall)
|czas ={{Występowanie|202|201}}
201,8-201,6 [[Ma]]

[[późny trias]] (późny [[retyk]])
|systematyka =
[[Archosauria]]

[[Dinosauromorpha]]

[[Dinosauriformes]]

?[[Silesauridae]]
|grafika =Terrestrisuchus i Agnosphitys.JPG
|podpis =Porównanie zębów terrestrizucha (po lewej) i agnosfita (po prawej). Skala 1 mm. Źródło: Fraser i in., 2002.
|PorównanieGrupa = Silesauridae
|PorównanieDługość = 0.4
|mapa =<display_points type="terrain" zoom=4>
51.6° N, 2.4° W~kamieniołom Cromhall
</display_points>
}}
== Wstęp ==
'''''Agnosphitys'' (agnosfit)''' to przedstawiciel [[Dinosauromorpha|dinozauromorfów]], być może należący do [[Silesauridae|silezaurydów]].

== Materiał kopalny ==
[[Plik:Agnosphitys.JPG|250px|thumb|right|Rysunek kości biodrowej (holotypu) agnosfita. bf - ''brevis fossa'', ac - panewka stawu biodrowego. Zmodyfikowano z: Langer i in, 2013.]]

[[Holotyp]] VMNH 1745 to lewa kość biodrowa odnaleziona w 1990 roku. Materiał przypisany (pochodzący z tej samej warstwy): niekompletna lewa kość szczękowa, lewa i prawa kość skokowa, prawie kompletna prawa kość ramieniowa i izolowany ząb. Wszystkie okazy zostały znalezione w jednej szczelinie krasowej w kamieniołomie Cromhall w Anglii. Najprawdopodobniej pochodzą one z późnego [[trias]]u (późny [[retyk]]), mając około 201,8-201,6 milionów lat.<ref name="Morton2017">Morton, J.D., Whiteside, D.I., Hethke, M., Benton, M.J. 2017. Biostratigraphy and geometric morphometrics of conchostracans (Crustacea, Branchiopoda) from the Late Triassic fissure deposits of Cromhall Quarry, UK. Palaeontology, t. 60, nr 3, str. 349-374. [https://doi.org/10.1111/pala.12288]</ref><ref name="Kent2017">Kent, D.V., Olsen, P.E., Muttoni, G. 2017. Astrochronostratigraphic polarity time scale (APTS) for the Late Triassic and Early Jurassic from continental sediments and correlation with standard marine stages. Earth-Science Reviews, t. 166, str. 153-180.</ref>
[[Plik:Agnosphitys cromhallensis2 copia.jpg|250px|thumb|right|Rekonstrukcja agnosfita Autor:Karkemish]]
== Opis ==
''Agnosphitys'' to [[rodzaj]] [[Dinosauriformes|dinozauriforma]] o bliżej niesprecyzowanej pozycji systematycznej. Znany jest tylko jeden [[gatunek]] - ''A. cromhallensis'', opisany na podstawie lewej kości biodrowej i kilku izolowanych kości. Niewiele jest wiadomo na temat jego budowy i pokrewieństw z dinozaurami. Kość biodrowa ma wklęsłą brzuszną krawędź panewki, co może świadczyć o obecności otworu w panewce (w który wchodzi główka kości udowej), jak u dinozaurów, chociaż u ''Agnosphitys'' na pewno nie była w pełni perforowana. Na kości biodrowej znajdują się tylko dwa przyczepy na [[kręg]]i krzyżowe, co jest z kolei cechą prymitywną. Kość skokowa ma charakterystyczny dla zaawansowanych form wyrostek wstępujący.

Zebrany materiał kopalny może być chimerą - zgrupowaniem kości różnych zwierząt (np. kość szczękowa może należeć do [[Theropoda|teropoda]]). Jeżeli nie należy do dinozaurów (zakładając, że silezaurydy nie należą do [[Ornithischia|ptasiomiedniczych]]), to jest najmłodszym przedstawicielem prymitywnych dinozauriformów na świecie. Niektóre z nowszych publikacji w tym Parry'ego i in. (2017) sugerują, że agnosfit może być bliskim krewnym ''[[Saltopus]]'' poza kladem Dinosauria. Zakładając, że szczęka agnosfita należy do teropoda, pozostały materiał jest podobny do [[Sauropodomorpha|zauropodomorfów]] z rodziny [[Guaibasauridae]].

== Paleoekologia ==
Agnosfit miał ostre, zakrzywione zęby z [[serracja|serracją]] jak drapieżnik (podobne do [[Lewisuchus|lewizucha]] i [[Marasuchus|marazucha]]). Polował prawdopodobnie na niewielkie zwierzęta np. sfenodonty i wczesne ssaki, mógł być wszystkożerny. Sam być może padał ofiarą rauizuchów, [[Coelophysoidea|celofyzoidów]] i ''Terrestrisuchus''. Mimo iż nie ma pewności co do wieku ontogenetycznego odnalezionego osobnika, to jeśli był dorosły to mógłby być przykładem karłowatości wyspowej, dosyć częstej na archipelagu krasowych wysp Avon. Zobacz więcej: [[Avon Fissure Fill]]

== Etymologia ==
Nazwa rodzajowa ''Agnosphitys'' to zapewne omyłkowo przekręcone przez autorów słowo ''Agnostiphys'' znaczące "nieznany" lub "niepewny" i odnosi się do jego pozycji systematycznej. Obie te nazwy pojawiają się w opisie, ale formalnie ta błędna jest [[Takson_ważny|ważna]]. Nazwa gatunkowa odnosi się do miejsca znalezienia.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Agnosphitys''}}
| {{Kpt|[[Nicholas Fraser|Fraser]], [[Kevin Padian|Padian]], [[Gordon Walkden|Walkden]]}} i {{Kpt|[[Avi Davis|Davis]]}}, [[2002]]
|-
| {{V|''Agnosphitys cromhallensis''}}
| {{Kpt|[[Nicholas Fraser|Fraser]], [[Kevin Padian|Padian]], [[Gordon Walkden|Walkden]]}} i {{Kpt|[[Avi Davis|Davis]]}}, [[2002]]
|}

== Bibliografia ==

Fraser N.C., Padian K., Walkden G.M. i A.L.M. Davis. 2002. Basal dinosauriform remains from Britain and the diagnosis of the Dinosauria. Palaeontology, t. 45, nr 1, str. 79-95.

Langer M.C., Nesbitt S.J., Bittencourt J.S. i R.B. Irmis. 2013. Non-dinosaurian Dinosauromorpha. W: Nesbitt S.J., Desojo J.B. i R.B. Irmis (red.) Anatomy, Phylogeny and Palaeobiology of Early Archosaurs and their Kin. Geological Society, London, Special Publications, t. 379, str. 157-186.

Parry Luke A. , Baron Matthew G. and Vinther Jakob, 2017. Multiple optimality criteria support Ornithoscelida. The Royal Society Publishing 4,10[[https://doi.org/10.1098/rsos.170833]]
<references/>


[[Kategoria:Archosauria]]
[[Kategoria:Dinosauromorpha]]
[[Kategoria:Dinosauriformes]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Trias]]
[[Kategoria:Retyk]]
[[Kategoria:Europa]]
[[Kategoria:Wielka Brytania]]

Saltopus

2023-10-25T22:12:24Z

Mateusz:

{{DISPLAYTITLE:''Saltopus''}}
{{Opis
|Autor = [[Sebastian Oziemski]], [[Mateusz Tałanda]]
|Korekta = [[Maciej Ziegler]], [[Tomasz Sokołowski]], [[Marcin Szermański]]
|nazwa = ''Saltopus'' (saltop)
|długość = 80-100 cm
|wysokość = ?
|masa = ?
|dieta =
|miejsce = [[Wielka Brytania]] - Szkocja
([[formacja]] [[Lossiemouth Sandstone]])
|czas = {{Występowanie|230|225}}
230-220 [[Ma]] 
[[późny trias]] (późny [[karnik]] lub wczesny [[noryk]])
|systematyka =
[[Archosauria]]

[[Dinosauromorpha]]

[[Dinosauriformes]]

?[[Dinosauria]]
|grafika = Saltopus 0547.JPG
|podpis = Rysunek przedstawiający jak być może wyglądał saltop.
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=5>
57.7° N, 3.3° W~kamieniołomy koło Elgin
</display_points>
}}

== Wstęp ==
''Saltopus'' to bardzo mały, [[Dinosauriformes|pradinozaur]], którego skamieniałości odkryto w Szkocji. Nazwa [[rodzaj]]owa ''Saltopus'' oznacza w dosłownym tłumaczeniu "podskakująca stopa".

Został opisany w 1910 roku jako dinozaur, co początkowo zaakceptowali różni badacze<ref name="BentonWalker">Benton, M.J., Walker, A.D. 2011. ''Saltopus'', a dinosauriform from the Upper Triassic of Scotland. Earth and Environmental Science Transactions of the Royal Society of Edinburgh, t. 101, nr 3-4, str. 285-299. [[DOI:10.1017/S1755691011020081]]</ref>. Jednak późniejsze badania zaczęły to podważać. Na przykład w 2000 roku [[Rauhut]] i Hungerbühler zasugerowali, iż jest on zbyt prymitywny jak na dinozaura. Miała o tym świadczyć krótka kość biodrowa i tylko dwa kręgi krzyżowe połączone niezbyt mocnymi żebrami z miednicą. Dlatego Ci dwaj badacze uznali go za przedstawiciela linii dinozaurowej ([[Dinosauriformes]]), który mógł się oddzielić od swoich krewniaków jeszcze przed powstaniem dinozaurów. W dodatku uznali materiał saltopa za niediagnostyczny ([[nomen dubium]])<ref name="RauhutHungerbühler">Rauhut, O.M.W., Hungerbühler, A. 2000. A review of European Triassic theropods. Gaia, t. 15, str. 75-88. [http://www.arca.museus.ul.pt/ArcaSite/obj/gaia/MNHNL-0000772-MG-DOC-web.PDF]</ref>.

== Materiał kopalny ==
Jedyny znany okaz to niekompletny szkielet o numerze NHMUK R2915. Zachowany jest w pasujących do siebie kawałkach piaskowca w postaci pustek po kościach. Składa się z tylnej części tułowia, miednicy, przedniej części ogona, obu kończyn tylnych, a także kręgów, żeber i lewej kończyny przedniej.

Nie wiadomo kiedy dokładnie żył saltop. Piaskowce Lossiemouth nie zawierają pyłków, ani innych skamieniałości roślin, które mogłyby podpowiedzieć wiek tych osadów. Nie ma też bezkręgowców, ani danych radiometrycznych. Jedyną podpowiedzią są znalezione tam kręgowce. Friedrich von Huene uważał, że te zwierzęta pochodzą z [[ladyn]]u. Jednak w tej chwili uważa się te osady za młodsze na podstawie [[Rhynchosauria|rynchozaurów]] z rodzaju ''Hyperodapedon''. Są one znajdowane nie tylko koło Elgin, ale także w formacjach [[Ischigualasto]] w Argentynie, [[Santa Maria]] w Brazylii i [[Dolna Maleri|Dolnej Maleri]] w Indiach. Wiek tych formacji jest datowany na późny [[karnik]]-wczesny [[noryk]]<ref name="BentonWalker"></ref>, czyli około 230-225 milionów lat.

== Budowa ==
Saltop był delikatnym dwunożnym zwierzęciem. Niestety poznanie szczegółów anatomii saltopa jest niezwykle trudne<ref name="RauhutHungerbühler"></ref>. Przypuszcza się, że saltop miał 24 kręgi przedkrzyżowe, na które składałyby się 9 szyjnych i 15 tułowiowych. Jednak tak naprawdę nie wiemy nic o kręgach szyjnych, a najbardziej z przodu zachowany kręg może być dopiero piątym kręgiem tułowiowym. W przypadku odcinka krzyżowego Friedrich von Huene podawał, że saltop miał cztery kręgi krzyżowe, ale późniejsze badania zweryfikowały tę liczbę do dwóch. Zachowana część ogona liczy 24 kręgi, ale prawdopodobnie nie jest to nawet połowa kręgów ogonowych. Kończyna przednia była znacznie krótsza od tylnej w przeciwieństwie do [[silezauryd]]ów. Przedramie mierzy zaledwie 25 mm. Grzebień naramienny kości ramieniowej nie wydaje się wydłużony, tak jak u typowych dinozaurów. Dłoń miała prawdopodobnie pięć palców, bo tyle kości liczy śródręcze. Kość biodrowa była krótka, a łonowa wydłużona i patykowata. Kość udowa mierzyła 47 mm, natomiast piszczel była dłuższa: 66 mm. Stopa saltopa była wydłużona i kończyła się trzema lub czterama palcami. Palec pierwszy nie jest zachowany, natomiast palec piąty był zredukowany. Najdłuższy był środkowy palec.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Paleobiologia ==
Saltop był zwinnym, dwunożnym gadem. Już Friedrich von Huene zwrócił uwagę proporcje jego kończyn i doszedł do wniosku, że było to skakające niczym żaba zwierzę. Podobnie zresztą interpretował znalezionego w tych samych osadach ''[[Scleromochlus]]''. Stąd wzięła się nazwa saltopa. Poglądy tego niemieckiego paleontologa się jednak nie przyjęły w środowisku naukowym. Obecnie uważa się go za dwunożnego biegacza, używającego swego długiego ogona do balansowania. O przystosowaniach do szybkiego biegu świadczą długie nogi, a zwłaszcza wydłużona piszczel i stopa (w porównaniu do uda), a także palcochodność i redukcja bocznych palców w stopie (przynajmniej jednego z nich). Kończyny przednie wydają się za krótkie, by mogły uczestniczyć w chodzeniu.<ref name="BentonWalker"></ref>

Oprócz saltopa w piaskowcach Lossiemouth znaleziono siedem innych gatunków gadów. Są to niewielkie prokolofon ''Leptopleuron lacertinum'' (znaleziono około 30 osobników) i hatteria ''Brachyrhinodon taylori'' (około 11 osobników). Oprócz nich występował roślinożerny rynchozaur ''Hyperodapedon gordoni'' (35 osobników), a także najróżniejsze [[Archosauria|archozaury]]: ''Ornithosuchus longidens'' (12 osobników), aetozaur ''Stagonolepis robertsoni'' (ponad 30 osobników), ''Erpetosuchus granti'' (jeden osobnik), ''[[Scleromochlus]] taylori'' (7 osobników). Wydaje się uzasadnionym podejrzenie, że saltop był zwinnym, małym łowcą, polującym na owady i małe kręgowce. Wprawdzie czaszka i zęby saltopa nie są znane, ale za taką dietą świadczy jego rzadkość. Do tej pory znaleziono tylko jeden szkielet, a tamtejsze znaleziska roślinożerców są znacznie częstsze. Być może saltop polował na mniejsze, ale za to liczniejsze ''[[Scleromochlus]]'' i ''Leptopleuron''. Ten pierwszy miał 18 cm długości, a ten drugi mierzył od 11 do 25 cm. Prawdopodobnie ''Brachyrhinodon'' też mógł być częścią jego diety, bo mierzył 15 cm długości. Pozostałe gady były prawdopodobnie dla saltopa za duże i to raczej saltop musiał przed nimi uciekać, a szczególnie przed drapieżnym ornitozuchem.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Spis gatunków ==
{| class="wikitable"
| {{V|''Saltopus''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|-
| {{V|''Saltopus elginensis''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|}

== Bibliografia ==

<references/>

[[Kategoria:Archosauria]]
[[Kategoria:Dinosauromorpha]]
[[Kategoria:Dinosauriformes]]
[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Europa]]
[[Kategoria:Wielka Brytania]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Trias]]
[[Kategoria:Noryk]]

Saltopus

2023-10-23T22:26:14Z

Mateusz: paleobiologia

{{DISPLAYTITLE:''Saltopus''}}
{{Opis
|Autor = [[Sebastian Oziemski]], [[Mateusz Tałanda]]
|Korekta = [[Maciej Ziegler]], [[Tomasz Sokołowski]], [[Marcin Szermański]]
|nazwa = ''Saltopus'' (saltop)
|długość = 80-100 cm
|wysokość = ?
|masa = ?
|dieta =
|miejsce = [[Wielka Brytania]] - Szkocja
([[formacja]] [[Lossiemouth Sandstone]])
|czas = {{Występowanie|230|220}}
230-220 [[Ma]] 
[[późny trias]] (późny [[karnik]] lub wczesny [[noryk]])
|systematyka =
[[Archosauria]]

[[Dinosauromorpha]]

[[Dinosauriformes]]

?[[Dinosauria]]
|grafika = Saltopus 0547.JPG
|podpis = Rysunek przedstawiający jak być może wyglądał saltop.
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=5>
57.7° N, 3.3° W~kamieniołomy koło Elgin
</display_points>
}}

== Wstęp ==
''Saltopus'' to bardzo mały, [[bazalny]] dinozauromorf, którego skamieniałości odkryto w Szkocji. Nazwa [[rodzaj]]owa ''Saltopus'' oznacza w dosłownym tłumaczeniu "podskakująca stopa". Miał on pięciopalczaste kończyny, co jest cechą prymitywną. W 2000 roku [[Rauhut]] i Hungerbühler zasugerowali, iż jest on prymitywnym przedstawicielem [[Dinosauriformes]], a nie dinozaurem, co wydaje się obecnie konsensusem.

== Materiał kopalny ==
Jedyny znany okaz to niekompletny szkielet o numerze NHMUK R2915. Zachowany jest w pasujących do siebie kawałkach piaskowca w postaci pustek po kościach. Składa się z tylnej części tułowia, miednicy, przedniej części ogona, obu kończyn tylnych, a także kręgów, żeber i lewej kończyny przedniej.<ref name="BentonWalker">Benton, M.J., Walker, A.D. 2011. ''Saltopus'', a dinosauriform from the Upper Triassic of Scotland. Earth and Environmental Science Transactions of the Royal Society of Edinburgh, t. 101, nr 3-4, str. 285-299. [[DOI:10.1017/S1755691011020081]]</ref>

Nie wiadomo kiedy dokładnie żył saltop. Piaskowce Lossiemouth nie zawierają pyłków, ani innych skamieniałości roślin, które mogłyby podpowiedzieć wiek tych osadów. Nie ma też bezkręgowców, ani danych radiometrycznych. Jedyną podpowiedzią są znalezione tam kręgowce. Friedrich von Huene uważał, że te zwierzęta pochodzą z [[ladyn]]u. Jednak w tej chwili uważa się te osady za młodsze na podstawie [[Rhynchosauria|rynchozaurów]] z rodzaju ''Hyperodapedon''. Są one znajdowane nie tylko koło Elgin, ale także w formacjach [[Ischigualasto]] w Argentynie, [[Santa Maria]] w Brazylii i [[Dolna Maleri|Dolnej Maleri]] w Indiach. Wiek tych formacji jest datowany na późny [[karnik]]-wczesny [[noryk]]<ref name="BentonWalker"></ref>, czyli około 230-220 milionów lat.

== Budowa ==
Saltop był delikatnym dwunożnym zwierzęciem. Niestety poznanie szczegółów anatomii saltopa jest niezwykle trudne. Przypuszcza się, że saltop miał 24 kręgi przedkrzyżowe, na które składałyby się 9 szyjnych i 15 tułowiowych. Jednak tak naprawdę nie wiemy nic o kręgach szyjnych, a najbardziej z przodu zachowany kręg może być dopiero piątym kręgiem tułowiowym. W przypadku odcinka krzyżowego Friedrich von Huene podawał, że saltop miał cztery kręgi krzyżowe, ale późniejsze badania zweryfikowały tę liczbę do dwóch. Zachowana część ogona liczy 24 kręgi, ale prawdopodobnie nie jest to nawet połowa kręgów ogonowych. Kończyna przednia była znacznie krótsza od tylnej w przeciwieństwie do [[silezauryd]]ów. Przedramie mierzy zaledwie 25 mm. Grzebień naramienny kości ramieniowej nie wydaje się wydłużony, tak jak u typowych dinozaurów. Dłoń miała prawdopodobnie pięć palców, bo tyle kości liczy śródręcze. Kość biodrowa była krótka, a łonowa wydłużona i patykowata. Kość udowa mierzyła 47 mm, natomiast piszczel była dłuższa: 66 mm. Stopa saltopa była wydłużona i kończyła się trzema lub czterama palcami. Palec pierwszy nie jest zachowany, natomiast palec piąty był zredukowany. Najdłuższy był środkowy palec.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Paleobiologia ==
Saltop był zwinnym, dwunożnym gadem. Już Friedrich von Huene zwrócił uwagę proporcje jego kończyn i doszedł do wniosku, że było to skakające niczym żaba zwierzę. Podobnie zresztą interpretował znalezionego w tych samych osadach ''[[Scleromochlus]]''. Stąd wzięła się nazwa saltopa. Poglądy tego niemieckiego paleontologa się jednak nie przyjęły w środowisku naukowym. Obecnie uważa się go za dwunożnego biegacza, używającego swego długiego ogona do balansowania. O przystosowaniach do szybkiego biegu świadczą długie nogi, a zwłaszcza wydłużona piszczel i stopa (w porównaniu do uda), a także palcochodność i redukcja bocznych palców w stopie (przynajmniej jednego z nich). Kończyny przednie wydają się za krótkie, by mogły uczestniczyć w chodzeniu.<ref name="BentonWalker"></ref>

Oprócz saltopa w piaskowcach Lossiemouth znaleziono siedem innych gatunków gadów. Są to niewielkie prokolofon ''Leptopleuron lacertinum'' (znaleziono około 30 osobników) i hatteria ''Brachyrhinodon taylori'' (około 11 osobników). Oprócz nich występował roślinożerny rynchozaur ''Hyperodapedon gordoni'' (35 osobników), a także najróżniejsze [[Archosauria|archozaury]]: ''Ornithosuchus longidens'' (12 osobników), aetozaur ''Stagonolepis robertsoni'' (ponad 30 osobników), ''Erpetosuchus granti'' (jeden osobnik), ''[[Scleromochlus]] taylori'' (7 osobników). Wydaje się uzasadnionym podejrzenie, że saltop był zwinnym, małym łowcą, polującym na owady i małe kręgowce. Wprawdzie czaszka i zęby saltopa nie są znane, ale za taką dietą świadczy jego rzadkość. Do tej pory znaleziono tylko jeden szkielet, a tamtejsze znaleziska roślinożerców są znacznie częstsze. Być może saltop polował na mniejsze, ale za to liczniejsze ''[[Scleromochlus]]'' i ''Leptopleuron''. Ten pierwszy miał 18 cm długości, a ten drugi mierzył od 11 do 25 cm. Prawdopodobnie ''Brachyrhinodon'' też mógł być częścią jego diety, bo mierzył 15 cm długości. Pozostałe gady były prawdopodobnie dla saltopa za duże i to raczej saltop musiał przed nimi uciekać, a szczególnie przed drapieżnym ornitozuchem.<ref name="BentonWalker"></ref>

== Spis gatunków ==
{| class="wikitable"
| {{V|''Saltopus''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|-
| {{V|''Saltopus elginensis''}}
| {{Kpt|[[von Huene]]}}, [[1910]]
|}

== Bibliografia ==

Langer M.C. (2004) Basal Saurischia. [w:] David B. Weishampel, Peter Dodson, Halszka Osmólska (red.): "The Dinosauria". Wyd. drugie. Berkeley: University of California Press

Rauhut, O.M.W. & A. Hungerbühler. (2000). "A review of European Triassic theropods." Gaia 15. 75-88. 

[[Kategoria:Archosauria]]
[[Kategoria:Dinosauromorpha]]
[[Kategoria:Dinosauriformes]]
[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Europa]]
[[Kategoria:Wielka Brytania]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Trias]]
[[Kategoria:Noryk]]