Encyklopedia Dinozaury.com - Wkład użytkownika [pl]

Bahariya

2026-11-08T16:48:34Z

Paweł: /* Dinozaury */

{{Formacja
|Autor = [[Paweł Konarzewski]]
|Korekta =
|nazwa = Formacja Bahariya
|wiek = {{Występowanie|100|94}}
ok. 100-94 [[Ma]] 
[[późna kreda]] ([[cenoman]])
|miejsce = [[Egipt]] - Oaza Bahariya
|podjednostki =
|underlies = [[formacja|formacje]] [[El Heiz]] i [[El Naqb]]
|overlies =
|miąższość = 90-500 m
|klimat = gorący i wilgotny z okresami suchymi
|litologia = piaskowce, iłowce, mułowce, pyłowce, ropa naftowa, gaz ziemny
|typowy =
|grafika = Bahariya Oasis in Egypt.jpg
|podpis = Zdjęcie przedstawiające wzgórze Gebel el Dist znajdujące się w północnej części Oazy Baharija. Na jej zboczach są widoczne odsłonięcia skał formacji Bahariya. Fot. Ahmedherz [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bahariya_Oasis_in_Egypt.jpg#]
|mapa =
}}
==Wstęp==
Formacja Bahariya to jednostka litologiczna położona na terenie dzisiejszego Egiptu. Powstanie jej osadów datuje się na [[późna kreda| późną kredę]], dokładniej na [[cenoman]].

==Etymologia==
Nazwa formacji wywodzi się od Oazy Baharija znajdującej się w Pustyni Zachodniej, gdzie odsłaniają się jej osady.

==Historia badań==
[[Plik:Ernst Stromer.jpg|thumb|[[Ernst Stromer]] stający obok kości udowej prawdopodobnie należącej do ''[[Bahariasaurus]]''. Źródło: [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Ernst_Stromer.jpg].]]
Pierwsze badania nad mezozoicznymi kręgowcami w Egipcie na początku XX wieku prowadzili niemiecki paleontolog [[Ernst Stromer]] oraz austriacko-węgierski kolekcjoner skamieniałości Richard Markgraf. [[Stromer]] odbył trzy wyprawy do Egiptu (1902, 1903 i 1910) w trakcie których odkrywał nowe stanowiska i zbierał szczątki kręgowców. Podczas trzeciej z nich, w 1911 roku, udał się do oazy Bahariya. Tam odnalazł pierwsze skamieniałości egipskich dinozaurów. W latach 1912-1914 Richard Markgraf prowadził dalsze wykopaliska w Bahariya, gromadząc bogatą kolekcję skamieniałości, w której znajdował się m.in. [[Spinosaurus|spinozaur]]. Markgraf zebrał również szczątki [[Theropoda|teropoda]] oraz [[Sauropoda|zauropoda]], które potem Stromer opisał jako ''[[Carcharodontosaurus|Carcharodontosaurus saharicus]]'' (okaz z Egiptu znany dziś jako ''[[Tameryraptor|Tameryraptor markgrafi]]'') oraz ''[[Aegyptosaurus|Aegyptosaurus baharijensis]]''. Po jego śmierci w 1916 zbiory wciąż stopniowo trafiały do Monachium, aż do 1922 roku. Niestety znaczna część kolekcji Stromera została zniszczona 24 kwietnia 1944 roku podczas bombardowania Monachium przez Królewskie Siły Powietrzne (Royal Air Force). Nowe prace badawcze w formacji Bahariya rozpoczęto w latach 70. i 80. XX wieku przez Uniwersytet Techniczny w Berlinie (Technische Universität Berlin). Później Uniwersytet w Pensylwanii (University of Pennsylvania) zainicjował Bahariya Dinosaur Project, w ramach którego odkryto m.in. ''[[Paralititan|Paralititan stromeri]]''. Ostatnio intensywne badania prowadzi również Uniwersytet w Mansurze zarówno w [[formacja|formacji]] Bahariya, jak i w młodszej formacji [[Quseir]] (Augustin i in., 2023).

==Litologia==
Skały formacji Bahariya gromadziły się w obrębie szelfu kontynentalnego. Powstały one w środowiskach rzecznych przybrzeżnych oraz płytkomorskich. W północnej części formacji skały są pochodzenia morskiego i rzecznego, natomiast w południowej - tylko rzecznego. Osady odkładały się w bardzo wolnym tempie (ok. 200 m w ciągu 3-6 mln lat). Warstwy formacji Bahariya cechują się dużą zmiennością w miąższości oraz licznymi przerwami w osadzaniu. W profilu typowej omawianej jednostki geologicznej (Gebel El-Dist) dominują iłowce, mułowce, pyłowce oraz piaskowce. Charakterystycznym elementem litologii są piaskowce żelaziste, które lokalnie wietrzeją i tworzą twarde skorupy. Piaskowce pochodzą z intensywnie zwietrzałych skał granitowych i gnejsowych powstałych w prekambrze. W formacji Bahariya znajdują się również bogate złoża ropy naftowej i gazu ziemnego (Catuneanu i in., 2006; Khalifa i Catuneanu, 2008; Tanner i Khalifa, 2010; Wanas i Assal, 2021; Shehata i in., 2023).

==Paleośrodowisko==
[[Plik:Bahariya Formation McAfee.jpg|thumb|Rekonstrukcja paleośrodowiska wraz ze zwierzętami odnalezionymi w formacji Bahariya. Autor: Andrew McAfee. Źródło: Salem i in., 2022 [https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsos.220106]]]
Paleośrodowiskiem formacji Bahariya były głównie środowiska rzecznych (delty) oraz obszary przybrzeżne płytkiego pradawnego Morza Tetydy. Wraz z biegiem czasu klimat ulegał zmianom. W dolnej i środkowej części formacji był ciepły i wilgotny, natomiast w górnej bardziej suchy. Średnie opady w przeciągu roku mogły wynosić ok. 2000 mam, choć ta wartość mogła być niższa. W związku z tym roślinność na początku była typowa dla terenów wilgotnych: paprocie, rośliny iglaste (Taxodiaceae, Araucariaceae). Jednak z upływem czasu pojawiała się roślinność tolerująca susze (''Elaterates'', ''Ephedra'' Cheirolepidiaceae). Gorący klimat oraz wysokie stężenie tlenu w cenomanie powodowały również częste pożary roślinności. Najczęściej paliły się paprocie, których zwęglone skamieniałości odnajdywano w dolnej i środkowej części formacji Bahariya. Żywioły powodowały duże spustoszenia wśród ekosystemów lądowych (Abdelhalim i in., 2025; El Afty i in., 2023a; 2019).

==Paleofauna==
Fauna formacji Bahariya wyróżniała się na tle innych obszarów dawnej Gondwany i charakteryzowała się wyjątkowo dużą bioróżnorodnością. Głównymi drapieżnikami żyjącymi w Oazie Baharija były [[Carcharodontosauridae|karcharodontozaurydy]] oraz [[Spinosauridae|spinozaurydy]]. Obok nich żyły mniejsze [[Abelisauroidea|abelizauroidy]]. Zapewne spinozaurydy zajmowały inne nisze ekologiczne niż karcharodontozaurydy, dzięki czemu nie musiały konkurować o pokarm. Według Kellermanna i in. (2025) teropody z formacji Bahariya nie były zbyt blisko spokrewnione z grupą [[Kem Kem]] jak dotychczas sądzono. Z kolei wśród roślinożerców dominowały [[Sauropoda|zauropody]] z grupy Titanosauria. W przestworzach latały pterozaury, a zbiorniki wodne zamieszkały plezjozaury, żółwie, łuskonośne, krokodylomorfy (część z nich również na lądzie), ryby oraz bezkręgowce.

===Dinozaury===
{| class="wikitable sortable" align="center" width="100%"
|-
! colspan="4" align="center" |'''Dinozaury
|-
!Takson
!Materiał kopalny
!Komentarz
!Grafika
|-
|
''[[Aegyptosaurus|Aegyptosaurus baharijensis]]'' <ref>Stromer, E. (1932). "Ergebnisse der Forschungsreisen Prof. E. Stromers in den Wüsten Ägyptens. II. Wirbeltierreste der Baharîje-Stufe (unterstes Cenoman)". 11. Sauropoda. Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften Mathematisch-naturwissenschaftliche Abteilung, Neue Folge, 10: 1-21.</ref>
|
1912VIII61- częściowy szkielet pozaczaszkowy
|
Przedstawiciel Titanosauria. [[Holotyp]] uległ zniszczeniu podczas II wojny światowej.
|
[[Plik:Aegyptosaurus LM.png|200px]]
|-
|
''[[Bahariasaurus|Bahariasaurus ingens]]'' <ref name=Stromer1934>Stromer, E. (1934). "Ergebnisse der Forschungsreisen Prof. E. Stromers in den Wüsten Ägyptens. II. Wirbeltier-Reste der Baharije-Stufe (unterstes Cenoman)." 13. Dinosauria. Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Mathematisch-naturwissenschaftliche Abteilung n.f., 22: 1-79</ref><ref>Cau, A., & Paterna, A. (2025). "Beyond the Stromer's Riddle: the impact of lumping and splitting hypotheses on the systematics of the giant predatory dinosaurs from northern Africa". Italian Journal of Geosciences, 144(2), 162-185. [[doi:10.3301/IJG.2025.10]]</ref>
|
kilka okazów
|
Bardzo duży teropod o niepewnej pozycji systematycznej. Cały materiał kopalny uległ zniszczeniu podczas II wojny światowej.
|
[[Plik:Bahariasaurus vertebra.png|200px]]
|-
|
''[[Paralititan|Paralititan stromeri]]'' <ref>Smith, J. B., Lamanna, M. C., Lacovara, K. J., Dodson, P., Smith, J. R., Poole, J. C., Giegengack, R., & Attia, Y. (2001). "A Giant sauropod dinosaur from an Upper Cretaceous mangrove deposit in Egypt". Science 292 (5522): 1704-1706. [[doi:10.1126/science.1060561]]</ref>
|
CGM 81119 - niekompletny szkielet
|
Tytanozaur mający jedną z najdłuższych znanych kości ramiennych (1,69 m).
|
[[Plik:Paralititan stromeri.jpg|200px]]
|-
|
?''[[Sigilmassasaurus|Sigilmassasaurus brevicollis]]'' <ref name=Stromer1934></ref><ref>Russell, D.A. (1996) "Isolated Dinosaur bones from the Middle Cretaceous of the Tafilalt, Morocco" Bulletin du Museum National d’histoire Naturelle. Section C, Sciences de la terre, Paleontologie, Geologie, Mineralogie, 18, 349-402.</ref><ref>Ibrahim, N., Sereno, P. C., Dal Sasso, C., Maganuco, S., Fabbri, M., Martill, D. M., Zouhri, S., Myhrvold, N. & Iurino, D. A. (2014) "Semiaquatic adaptations in a giant predatory dinosaur" Science, 345(6204), 1613-1616.[[ doi:10.1126/science.1258750]]</ref><ref>Evers, S. W., Rauhut, O. W. M., Milner, A. C., McFeeters, B., & Allain, R. (2015) "A reappraisal of the morphology and systematic position of the theropod dinosaur ''Sigilmassasaurus'' from the “middle” Cretaceous of Morocco" PeerJ, 3, e1323. [[doi:10.7717/peerj.1323]]</ref><ref>Mortimer, M. (online)[https://theropoddatabase.github.io/Megalosauroidea.htm#Spinosaurusaegyptiacus]</ref>
|
IPHG 1922 X 45 - niekompletny szkielet
|
Osobnik ten mógł należeć do ''[[Spinosaurus]]'' lub ''[[Sigilmassasaurus]]''. Skamieniałości uległy zniszczeniu podczas II wojny światowej.
|
[[Plik:Life reconstruction of Sigilmassasaurus brevicollis.png|200px]]
|-
|
''[[Spinosaurus|Spinosaurus aegyptiacus]]'' <ref>Stromer, E. (1915). "Ergebnisse der Forschungsreisen Prof. E. Stromers in den Wüsten Ägyptens. II. Wirbeltier-Reste der Baharije-Stufe (unterstes Cenoman). 3. Das Original des Theropoden ''Spinosaurus aegyptiacus'' nov. gen., nov. spec". Abhandlungen der Königlich Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Mathematisch-physikalische Klasse, 28, 1-32</ref><ref name=Stromer1934></ref><ref name=Smith2006>Smith, J. B., Lamanna, M. C., Mayr, H., & Lacovara, K. J. (2006). 'New information regarding the holotype of ''Spinosaurus aegyptiacus'' Stromer, 1915". Journal of Paleontology, 80(2), 400-406. [https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/abs/new-information-regarding-the-holotype-of-spinosaurus-aegyptiacus-stromer-1915/9FDDB86D49787D067B6830F8F4BC0AEB]</ref>
|
dwa okazy
|
Jeden z najbardziej znanych [[Spinosauridae|spinozaurydów]] i jednocześnie wszystkich nieptasich dinozaurów. Materiał kopalny uległ zniszczeniu podczas II wojny światowej.
|
[[Plik:Spinosaurus aegyptiacus life reconstruction.png|200px]]
|-
|
''[[Tameryraptor|Tameryraptor markgrafi]]'' <ref>Stromer, E. (1931). "Wirbeltier-Reste der Baharije-Stufe (unterstes Cenoman). 10. Ein Skelett-Rest von Carcharodontosaurus nov. gen. Abhandlungen der Bayerischen Akademie des Wissenschaften". Mathematisch-naturwissenschaftliche Abteilung, 9, 1-23.</ref><ref>Kellermann, M., Cuesta, E., & Rauhut, O. W. M. (2025). "Re-evaluation of the Bahariya Formation carcharodontosaurid (Dinosauria: Theropoda) and its implications for allosauroid phylogeny". PLoS ONE 20(1):e0311096. [[doi:10.1371/journal.pone.0311096]]</ref>
|
SNSB-BSPG 1922 X 46 - niekompletny szkielet
|
Okaz ten pierwotnie był zaliczany do ''[[Carcharodontosaurus]]''. [[Holotyp]] uległ zniszczeniu podczas II wojny światowej.
|
[[Plik:Tameryraptor (life restoration).png|200px]]
|-
|
? Niezidentyfikowany [[Abelisauroidea|abelizauroid]] <ref name=Stromer1934></ref>
|
IPHG 1912 VIII 177, 182 i 193 - kości ramienne
|
Prawdopodobnie dużej wielkości teropod. Potencjalny przedstawiciel [[Abelisauroidea]].
|-
|
Niezidentyfikowany [[Abelisauridae|abelizauryd]] <ref>Salem, B. S., Lamanna, M. C., O'Connor, P. M., El-Qot, G. M., Shaker, F., Thabet, W. A., El-Sayed, S., & Sallam, H. M. (2022). "First definitive record of Abelisauridae (Theropoda: Ceratosauria) from the Cretaceous Bahariya Formation, Bahariya Oasis, Western Desert of Egypt". Royal Society Open Science, 9(6), 220106. [[doi:10.1098/rsos.220106]]</ref>
|
MUVP 477 - dziesiąty kręg szyjny
|
Najstarszy znany [[Abelisauridae|abelizauryd]] z Afryki i pierwszy z omawianej formacji.
|-
|
Niezidentyfikowany ?[[Carcharodontosauridae|karcharodontozauryd]] <ref name=Stromer1934></ref>
|
IPHG 1912 VIII 63 - kręgi i kość śródstopia
|
Potencjalny przedstawiciel [[Carcharodontosauridae]].
|-
|
Niezidentyfikowany [[Theropoda|teropod]] <ref name=Stromer1934></ref><ref>Mortimer, M. (online) [https://theropoddatabase.github.io/Ceratosauria.htm#Elaphrosaurusbambergi]</ref>
|
IPHG 1911 XII 29 - kawałek kości udowej; IPHG 1912 VIII 76 i 192 - obydwie kości piszczelowe
|
Początkowo był przypisany do ''[[Elaphrosaurus]]''. Najprawdopodobniej przedstawiciel [[Tetanurae]]. Materiał kopalny uległ zniszczeniu podczas II wojny światowej.
|-
|
Niezidentyfikowany tytanozaur <ref>Stromer, E. (1932). "Ergebnisse der Forschungsreisen Prof. E. Stromers in den Wüsten Ägyptens. II. Wirbeltierreste der Baharîje-Stufe (unterstes Cenoman). 11. Sauropoda". Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften</ref><ref>Mannion, P. D., & Barrett, P. M. (2013). "Additions to the sauropod dinosaur fauna of the Cenomanian (early Late Cretaceous) Kem Kem beds of Morocco: palaeobiogeographical implications of the mid-Cretaceous African sauropod fossil record". Cretaceous Research, 45, 49-59. [[doi:10.1016/j.cretres.2013.07.007]]</ref>
|
łopatka i kręg ogonowy
|
Był początkowo uznawany za [[Dicraeosauridae|dikreozauryda]]. Materiał kopalny uległ zniszczeniu podczas II wojny światowej.
|}

===Pterozaury===
{| class="wikitable sortable" align="center" width="100%"
|-
! colspan="4" align="center" |'''Pterozaury
|-
!Takson
!Materiał kopalny
!Komentarz
!Grafika
|-
|
Niezidentyfikowany przedstawiciel Ornithocheiriformes <ref name=Salem2023>Salem, B. S. (2023). "Geological and Paleontological Studies on New Pterosaur and Crocodyliform Fossils From the Upper Cretaceous (Cenomanian) Bahariya Formation, Bahariya Oasis, Egypt". (dysertacja doktorska, Ohio University). [https://etd.ohiolink.edu/acprod/odb_etd/etd/r/1501/10?clear=10&p10_accession_num=ohiou1682072225862022]</ref><ref>Salem, B. S., O'Connor, P. M., Lamanna, M. C., Thabet, W. A., El-Sayed, S., & Sallam, H. M. (2026). "The first pterosaur fossil from Egypt". Acta Palaeontologica Polonica. 71 (2): 383–397. [[doi:10.4202/app.01344.2026]]</ref>
|
MUVP 507 - lewy pierwszy paliczek skrzydła
|
Pierwszy znany pterozaur z omawianej formacji.

|}

===Zauropterygi===
{| class="wikitable sortable" align="center" width="100%"
|-
! colspan="4" align="center" |'''Zauropterygi
|-
!Takson
!Materiał kopalny
!Komentarz
!Grafika
|-
|
Niezidentyfikowany przedstawiciel Polycotylidae <ref>Stromer, E. (1935). "Ergebnisse der Forschungsreisen Prof. E.Stromers in den Wüsten Aegyptens .II. Wirbeltierreste der Baharîje-Stufe (unterstes Cenoman)15. Plesiosauria". Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften. Mathematisch-naturwissenschaftliche Abteilung 26: 1-55</ref><ref>Cruikshank A. R. I. (1997). "A lower Cretaceous Pliosauroid from South Africa". Annals of the South African Museum. 105: 206-226.</ref><ref name=Ijouiher2016>Ijouiher, J. (2016). "A reconstruction of the palaeoecology and environmental dynamics of the Bahariya Formation of Egypt". PeerJ Preprints 4:e2470v1 [[doi:10.7287/peerj.preprints.2470v1]]</ref><ref>Bunker, G., Martill, D. M., Smith, R. E., Zouhri, S., & Longrich, N. L. (2022). Plesiosaurs from the fluvial Kem Kem Group (mid-Cretaceous) of eastern Morocco and a review of non-marine plesiosaurs. Cretaceous Research, 140, 105310. [[doi:10.1016/j.cretres.2022.105310]]</ref>
|
czaszka
|
Pierwotnie był znany jako ''Leptocleidus capensis'', lecz nie wykazywał cech diagnostycznych rodzaju ''Leptocleidus''.
|
[[Plik:Polycotylid from Morocco.jpg|200px]]
|}

===Krokodylomorfy===
{| class="wikitable sortable" align="center" width="100%"
|-
! colspan="4" align="center" |'''Krokodylomorfy
|-
!Takson
!Materiał kopalny
!Komentarz
!Grafika
|-
|
''Aegyptosuchus peyeri'' <ref>Stromer, E. (1933). "Ergebnisse der Forschungsreisen Prof. E. Stromers in den Würsten Ägyptens. II. Wirbeltierreste der Baharije-Stufe (unterstes Cenoman), 12; die procoelen Crocodilia". Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften. Mathematisch-naturwissenschaftliche Abteilung 15: 1-55.</ref><ref name=Smith2006</ref<ref>Holliday, C. M., & Gardner, N. M. (2012). "A new eusuchian crocodyliform with novel cranial integument and its significance for the origin and evolution of Crocodylia". PLoS One, 7(1), e30471. [[doi:10.1371/journal.pone.0030471]]</ref>
|
BSPG 1912 VIII 177 - czaszka
|
Krokodylomorf blisko spokrewniony z ''Aegisuchus''. [[Holotyp]] (BSPG 1912 VIII 177) przetrwał II wojnę światową, niestety materiał przypisany uległ zniszczeniu.
|
[[Plik:Aegyptosuchus peyeri.jpg|200px]]
|-
|
''Libycosuchus brevirostris'' <ref>Ford, T. (online) [http://www.paleofile.com/Mesosuchia/Libycosuchus.asp]</ref><ref name=Smith2006></ref>
|
BSP 1912 VIII 574 - czaszka i 3 kręgi; BSP 1912 VIII 575-578 - kręgi
|
Pierwszy opisany krokodylomorf przez Stromera z omawianej formacji. Materiał kopalny przetrwał II wojnę światową.
|
[[Plik:Libycosuchus brevirostris.jpg|200px]]
|-
|
''Stomatosuchus inermis'' <ref>Stromer, E. (1925). "Ergebnisse der Forschungsreisen Prof. E. Stromers in den Wüsten Ägyptens. II. Wirbeltier-Reste der Baharije-Stufe (unterstes Cenoman). 7. ''Stomatosuchus inermis'' Stromer, ein schwach bezahnter Krokodilier und 8. Ein Skelettrest des Pristiden ''Onchopristis numidus'' Haug sp". Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Mathematisch-naturwissenschaftliche Abteilung 30(6): 1–22.</ref>
|
czaszka i dwa kręgi ogonowe
|
Duży krokodylomorf osiągający ok. 10 m długości. Materiał kopalny uległ zniszczeniu podczas II wojny światowej.
|
[[Plik:Stomatosuchus2.jpg|200px]]
|-
|
''Stromerosuchus aegyptiacus'' <ref>Ford, T. (online) [http://www.paleofile.com/Eusuchia/Stromerosuchus.asp]</ref>
|
2 kręgi ogonowe
|
Ten krokodylomorf jest uważany za ''[[nomen dubium]]''.
|-
|
Niezidentyfikowany przedstawiciel Peirosauridae <ref name=Salem2023></ref>
|
MUVP 523 - niekompletna prawa kość zębowa
|
Potencjalnie nowy takson.
|}

===Żółwie===
{| class="wikitable sortable" align="center" width="100%"
|-
! colspan="4" align="center" |'''Żółwie
|-
!Takson
!Materiał kopalny
!Komentarz
!Grafika
|-
|
''Apertotemporalis baharijensis'' <ref>Gaffney, E. S., Tong, H., & Meylan, P. A. (2006). "Evolution of the side-necked turtles: the families Bothremydidae, Euraxemydidae, and Araripemydidae". Bulletin of the American Museum of Natural History, 2006(300), 1-698. </ref>
|
BSPG 1912 VIII 93 - niekompletna czaszka
|
Jedyna znana czaszka uległa zniszczeniu podczas II wojny światowej. Obecnie jest uważany za ''[[nomen dubium]]''.
|
[[Plik:Apertotemporalis restoration.jpg|200px]]
|-
|
[[cf.]] Araripemydidae <ref name=Muhammed2025>Muhammed, A. M., AbdelGawad, M. K., Hirayama, R., Sileem, A., & Aly, M. F. (2025). New materials on the late Cretaceous (Cenomanian) turtles' assemblages from Bahariya Depression, Western Desert, Egypt". Journal of African Earth Sciences, 105786. [[doi:10.1016/j.jafrearsci.2025.105786]]</ref>
|
CGM81182 - fragment kręgu i elementy skorupy
|
Na chwilę obecną niediagnostyczny takson.
|-
|
[[cf.]] Bothremydidae <ref name=Muhammed2025></ref>
|
CGM81190 - prawa kość ramienna; CGM84536 - elementy skorupy i kawałek miednicy
|
Na chwilę obecną niediagnostyczny takson
|-
|
[[cf.]] Chelonioidea <ref name=Muhammed2025></ref>
|
CGM81191 - fragment skorupy
|
Na chwilę obecną niediagnostyczny takson.
|}

===Łuskonośne===
{| class="wikitable sortable" align="center" width="100%"
|-
! colspan="3" align="center" |'''Łuskonośne
|-
!Takson
!Materiał kopalny
!Komentarz
|-
|
''Simoliophis'' [[sp.]] <ref>Rage, J. C., & Escuillié, F. (2003). "The Cenomanian: stage of hindlimbed snakes". Carnets de Géologie/Notebooks on Geology, Brest, Article, 1.</ref>
|
kręgi i żebra
|
Jedyny znany wąż morski z omawianej formacji. Część tych szczątków należy do różnych gatunków, w tym co najmniej do jednego nienazwanego.
|}

===Ryby kostnoszkieletowe===
{| class="wikitable sortable" align="center" width="100%"
|-
! colspan="4" align="center" |'''Ryby kostnoszkieletowe
|-
!Takson
!Materiał kopalny
!Komentarz
!Grafika
|-
|
''Bawitius bartheli'' <ref>Grandstaff, B. S., Smith, J. B., Lamanna, M. C., Lacovara, K. J., & Abdel-Ghani, M. S. (2012). "''Bawitius'', gen. nov., a giant polypterid (Osteichthyes, Actinopterygii) from the Upper Cretaceous Bahariya Formation of Egypt". Journal of Vertebrate Paleontology, 32(1), 17-26. [[doi:10.1080/02724634.2012.626823]]</ref>
|
elementy czaszki i łuski
|
Wcześniej był znany jako ''Polypterus bartheli''. Ryba ta osiągała długość ok 3 m.
|
[[Plik:Bawitius restoration.png|200px]]
|-
|
''Ceratodus'' [[sp.]] <ref name=Ijouiher2016></ref>
|
płytki zębowe
|
Nieokreślony gatunek z rodzaju ''Ceratodus''.
|-
|
''Coelodus'' [[sp.]] <ref name=Ijouiher2016></ref>
|
?
|
Nieokreślony gatunek z rodzaju ''Coelodus''.
|-
|
''Enchodus libycus'' <ref name=Smith2006></ref>
|
ząb
|
Okaz ten przetrwał II wojnę światową.
|-
|
''Enchodus'' [[sp.]] <ref name=Smith2006></ref><ref name=Ijouiher2016></ref>
|
ząb
|
Nieokreślony gatunek z rodzaju ''Enchodus''.
|
[[Plik:Enchodus sp.jpg|200px]]
|-
|
''Lepidotes'' [[sp.]] <ref name=Ijouiher2016></ref>
|
łuski
|
Łuski te mogą należeć do ryb z grupy Polypteridae (np. ''Bawitius'').
|-
|
''Mawsonia libyca'' <ref name=Stromer1936>Stromer, E. (1936). "Ergebnisseder Forschungsreisen Prof. E. Stromers in den Wüsten Ägyptens. VII. Baharije-Kessel und -Stufemitderen Fauna und Flora. Eineergänzende Zusammenfassung". Abhandlungender Bayerischen Akademieder Wissenschaften, Mathematischnaturwissenschaftliche Abteilung, NeueFolge33, 1-102. </ref><ref>Cupello, C., Batista, T. A., Fragoso, L. G., & Brito, P. M. (2016). "Mawsoniid remains (Sarcopterygii: Actinistia) from the lacustrine Missão Velha formation (Lower Cretaceous) of the Araripe Basin, North-east Brazil". Cretaceous Research, 65, 10-16. [[doi:10.1016/j.cretres.2016.04.009]]</ref><ref>Toriño, P., Soto, M., Perea, D., & de Carvalho, M. S. S. (2021). "New findings of the coelacanth Mawsonia Woodward (Actinistia, Latimerioidei) from the Late Jurassic–Early Cretaceous of Uruguay: Novel anatomical and taxonomic considerations and an emended diagnosis for the genus". Journal of South American Earth Sciences, 107, 103054. [[doi:10.1016/j.jsames.2020.103054]]</ref>
|
elementy czaszki
|
Materiał kopalny uległ zniszczeniu podczas II wojny światowej. Gatunek mogący być młodszym synonimem ''M. gigas''. Na chwilę obecną ważność '' M. libyca'' jest niepewna.
|-
|
''Neoceratodus africanus'' <ref>Churcher, C. S., & De Iuliis, G. (2001). "A new species of ''Protopterus'' and a revision of ''Ceratodus humei'' (Dipnoi: Ceratodontiformes) from the Late Cretaceous Mut Formation of eastern Dakhleh Oasis, Western desert of Egypt". Palaeontology, 44(2), 305-323. [[doi:10.1111/1475-4983.00181]]</ref> <ref name=Chucher2006></ref> <ref name=Ijouiher2016></ref>
|
wiele osobników
|
Część z tych osobników może reprezentować rodzaj ''Retodus''.
|-
|
''Obaichthys africanus'' <ref>Pimentel, R., Barroso-Barcenilla, F., Berrocal-Casero, M., Callapez, P. M., Ozkaya de Juanas, S., & dos Santos, V. F. (2023). "On the occurrence of the gar ''Obaichthys africanus Grande'' in the Cretaceous of Portugal: palaeoecological and palaeobiogeographical implications". Geosciences, 13(12), 372. [[doi:10.3390/geosciences13120372]]</ref>
|
łuski
|
Łuski tego gatunku dawniej przypisywano do ''Stromerichthys''. Jego szczątki odnaleziono również w Portugalii, Hiszpanii, Francji, Maroku oraz Algerii.
|-
|
''Palaeonotopterus greenwoodi'' <ref name=Ijouiher2016></ref>
|
płytki zębowe
|
Gatunek ten wykazywał podobieństwa w budowie do ''Plethodus''. Nazwa ta powinna być uznana za ''[[nomen conservandum]]''.
|-
|
''Paranogmius doederleini'' <ref>Taverne, L. (2003). "Redescription critique des genres Thryptodus, Pseudothryptodus et Paranogmius, poissons marins (Teleostei, Tselfatiiformes) du Crétacé supérieur des États-Unis, d'Egypte et de Libye". Belgian Journal of Zoology, 133(2), 163-174.</ref>
|
2 niekompletne czaszki i kręgi
|
Duża ryba mierząca ok. 3 m długości.
|
[[Plik:Paranogmius restoration.png|200px]]
|-
|
''Plethodus libycus'' <ref name=Smith2006></ref><ref name=Ijouiher2016></ref>
<hr>
''Plethodus tibniensis'' <ref name=Ijouiher2016></ref>
|
płytki zębowe
|
Materiał kopalny tych ryb uległ zniszczeniu podczas II wojny światowej, choć jedna płytka zębowa przetrwała. Nazwę te powinny być uznane za ''[[nomen oblitum]]''.
|-
|
''Retodus tuberculatus'' <ref name=Chucher2006>Churcher C. S., De Iuliis, G., & Kleindienst, M. R. (2006). "A new genus for the dipnoan species ''Ceratodus tuberculatus'' Tabaste, 1963". Geodiversitas, 28(4), 635-647.</ref>
|
płytki zębowe
|
Był znany wcześniej jako ''Ceratodus tuberculatus''.
|
[[Plik:Retodus restoration.png|200px]]
|-
|
''Stromerichthys aethiopicus'' <ref name=Stromer1936></ref><ref>Cavin, L., Boudad, L., Tong, H., Läng, E., Tabouelle, J., & Vullo, R. (2015). "Taxonomic composition and trophic structure of the continental bony fish assemblage from the early Late Cretaceous of southeastern Morocco". PLoS One, 10(5), e0125786. [[doi:10.1371/journal.pone.0125786]]</ref>
|
elementy czaszki i łuski
|
[[Holotyp]] uległ zniszczeniu podczas II wojny światowej. Ryba ta okazała się być [[chimera|chimerą]]. [[Holotyp|Okaz typowy]] mógł należeć do ''Bawitius'' oraz przedstawicieli Mawsoniidae, natomiast łuski do bliskich krewnych ''Obaichthys''. Zatem ''Stromerichthys'' jest nieważnym rodzajem.
|-
|
Niezidentyfikowany przedstawiciel Enchodontidae <ref name=Smith2006></ref>
|
zęby
|
Okazy te przetrwały II wojnę światową.
|-
|
Niezidentyfikowany przedstawiciel Ichthyodectidae <ref name=Ijouiher2016></ref>
|
?
|
Wcześniej uważano, że był to przedstawiciel rodzaju ''Saurodon''.
|}

===Ryby chrzęstnoszkieletowe===
{| class="wikitable sortable" align="center" width="100%"
|-
! colspan="4" align="center" |'''Ryby chrzęstnoszkieletowe
|-
! Takson
! Materiał kopalny
! Komentarz
! Grafika
|-
|
''Aegyptobatus kuehnei'' <ref name=Werner1989>Werner, C. (1989). "Die Elasmobranchier-Fauna des Gebel Dist Member der Bahariya Formation (Obercenoman) der Oase Bahariya, Ägypten". PalaeoIchthyologica, 5: 1-112. </ref>
|
ząb
|
Przedstawiciel grupy Distobatidae (rekiny).
|-
|
''Asteracanthus aegyptiacus'' <ref name=Stromer1927>Stromer, E. (1927). "Ergebnisse der Forschungsreisen Prof. E. Stromers in den Wüsten Ägyptens. II. Wirbeltier-Reste der Baharije-Stufe (Unterstes Cenoman). 9. Die Plagiostomen mit einem Anhang über Käno- und mesozoische Rückenflossenstacheln von Elasmobranchiern". Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Mathematisch-naturwissenschaftliche Abteilung, Neue Folge 31: 1-64.</ref><ref name=Smith2006></ref><ref name=Ijouiher2016></ref>
|
kolce głowowe i grzbietowe
|
Rekin mogący być taksonem wątpliwym (''[[nomen dubium]]'').
|-
|
''Baharipristis bastetiae'' <ref name=Werner1989></ref>
|
zęby
|
Przedstawiciel wymarłej grupy Sclerorhynchoidei (płaszczki).
|-
|
''Cretodus longiplicatus'' <ref name=Werner1989></ref><ref>Amalfitano, J., Dalla Vecchia, F. M., Carnevale, G., Fornaciari, E., Roghi, G., & Giusberti, L. (2022). "Morphology and paleobiology of the Late Cretaceous large-sized shark ''Cretodus crassidens'' (Dixon, 1850) (Neoselachii; Lamniformes)". Journal of Paleontology, 96(5), 1166-1188. [[doi:10.1017/jpa.2022.23]]</ref>
|
zęby
|
Rekin mogący być młodszym synonimem ''Cretodus sulcatus''.
|-
|
''Cretolamna appendiculata'' <ref name=Smith2006></ref><ref name=Ijouiher2016></ref>
|
zęby
|
Przedstawiciel grupy Lamniformes (rekiny).
|-
|
''Distobatus nutiae'' <ref name=Werner1989></ref><ref name=Ijouiher2016></ref>
|
zęby
|
Przedstawiciel grupy Hybodontidae (rekiny).
|-
|
''Gymnura laterialata'' <ref name=Werner1989></ref><ref name=Ijouiher2016></ref>
|
ząb
|
Przedstawiciel grupy Gymnuridae (płaszczki).
|-
|
''Haimirichia amonensis'' <ref name=Ijouiher2016></ref><ref>Vullo, R., Guinot, G., & Barbe, G. (2016). "The first articulated specimen of the Cretaceous mackerel shark ''Haimirichia amonensis'' gen. nov. (Haimirichiidae fam. nov.) reveals a novel ecomorphological adaptation within the Lamniformes (Elasmobranchii)". Journal of Systematic Palaeontology, 14(12), 1003-1024. [[doi:10.1080/14772019.2015.1137983]]</ref>
|
zęby
|
Przedstawiciel grupy Lamniformes (rekiny). Gatunek ten został odnaleziony również w Stanach Zjednoczonych, Francji, Hiszpanii, Portugalii, Maroku, Libii, Libanie, Nigerii, Angoli oraz Japonii.
|-
|
''Isidobatus tricarinatus'' <ref name=Werner1989></ref><ref name=Ijouiher2016></ref>
|
ząb
|
Przedstawiciel grupy Rhinobatidae (płaszczki).
|-
|
''Lamna planidens'' <ref name=Smith2006></ref><ref
|
ząb
|
Przedstawiciel grupy Lamniformes (rekiny).
|-
|
''Marckgrafia lybica'' <ref name=Weiler1935>Weiler, W. (1935). "Ergebnisse der Forschungsreisen Prof. E. Stromers in den Wüsten Ägyptens. II. Wirbeltierreste der Baharije-Stufe (unterstes Cenoman). 16. Neue Untersuchungen an den Fischresten". Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Mathematisch-naturwissenschaftliche Abteilung, Neue Folge 32: 1–57.</ref><ref name=Smith2006></ref><ref name=Ijouiher2016></ref>
|
zęby
|
Przedstawiciel wymarłej grupy Sclerorhynchoidei (płaszczki).
|-
|
''Onchopristis numida'' <ref>Stromer, E. (1917). "Ergebnisse der Forschungsreisen Prof. E. Stromers in den Wüsten Ägyptens. II. Wirbeltier-Reste der Baharije-Stufe (unterstes Cenoman). 4: Die Säge des Pristiden ''Onchopristis numidus'' Haug sp. und über die Sägen der Sägehaie". Abhandlungen der Königlich Bayerischen Akademie der Wissenschaften, Mathematisch-Naturwissenschaftliche Abteilung 28: 1-28</ref><ref name=Stromer1927></ref><ref name=Ijouiher2016></ref>
|
czaszka oraz kręgi
|
Przedstawiciel wymarłej grupy Sclerorhynchoidei, podobnych do dzisiejszych rekinów pił.
|
[[Plik:Onchopristis numida.png|200px]]
|-
|
?''Ptychodus'' [[sp.]] <ref name=Smith2006></ref>
|
ząb
|
Nieokreślony gatunek z rodzaju ''Ptychodus''. Okaz ten przetrwał II wojnę światową.
|-
|
''Ptychotrygon henkeli'' <ref name=Werner1989></ref><ref name=Ijouiher2016></ref>
|
ząb
|
Przedstawiciel wymarłej grupy Sclerorhynchoidei (płaszczki).
|-
|
''Renpetia labiicarinata'' <ref name=Werner1989></ref><ref name=Ijouiher2016></ref>
|
ząb
|
Przedstawiciel wymarłej grupy Sclerorhynchoidei (płaszczki).
|-
|
''Rhinoptera'' [[sp.]] <ref name=Smith2006></ref><ref name=Ijouiher2016></ref>
|
zęby
|
Nieokreślony gatunek z rodzaju ''Rhinoptera''. Przedstawiciel grupy Rhinopteridae (płaszczki).
|-
|
''Scapanorhynchus subulatus'' <ref name=Smith2006></ref><ref name=Ijouiher2016></ref>
|
zęby
|
Przedstawiciel grupy Lamniformes (rekiny)
|-
|
''Schizorhiza stromeri'' <ref name=Smith2006></ref><ref name=Ijouiher2016></ref>
|
zęby
|
Przedstawiciel wymarłej grupy Sclerorhynchoidei (płaszczki).
|
[[Plik:Schizorhiza (7992001442).jpg|200px]]
|-
|
''Squalicorax baharijensis'' <ref name=Smith2006></ref><ref name=Ijouiher2016></ref>
|
zęby
|
Jeden z największych rekinów odnalezionych w omawianej formacji.
|
[[Plik:Squalicorax2DB.jpg|200px]]
|-
|
''Squatina'' [[sp.]] <ref name=Ijouiher2016></ref>
|
?
|
Nieokreślony gatunek z rodzaju ''Squatina''. Przedstawiciel grupy Squatinidae (spodouste).
|-
|
''Tribodus aschersoni'' <ref name=Smith2006></ref><ref name=Ijouiher2016></ref>
|
zęby
|
Przedstawiciel grupy Hybodontiformes (rekiny). Dokładna pozycja systematyczna w obrębie wspomnianej grupy jest niepewna.
|-
|
[[cf.]] ''Trygon'' <ref name=Smith2006></ref>
|
ząb
|
Okaz ten przetrwał II wojnę światową.
|}

===Bezkręgowce===
Znanymi grupami bezkręgowców z formacji Bahariya są ślimaki, koralowce (''Exogyra'' [[sp.]], ''Nucula'' [[sp.]], ''Cardium'' [[sp.]], ''Gastrochaena'' [[sp.]] i ''Ostrea flabellata''), amonity (''Neolobites vibrayeanus'' i ''Baculites'' [[sp.]]), kraby (Necrocarcinidae) oraz małżoraczki (''Amphicytherura sexta'', ''Anticythereis gaensis'', ''Bairdia bassiounii'', ''Bairdia elongata'', ''Bairdia'' [[sp.]] A, ''Bairdia'' [[sp.]] B, ''Brachycythere ledaforma porosa'', ''Bythoceratina avnonensis'', ''Bythoceratina tamarae'', ''Bythocypris eskeri'', ''Cythereis algeriana'', ''Cythereis bicornis levis'', ''Cythereis canteriolata'', ''Cytherella ovata'', ''Cytherella paenovata'', ''Cytherella parallela'', ''Cytherella sulcata'', ''Fabanella'' [[sp.]] A, ''Fabanella'' [[sp.]] B, ''Loxoconcha clinocosta'', ''Loxoconcha fletcheri'', ''Looneyella sohni'', ''Metacytheropteron berbericum'', ''Ovocytheridea caudata'', ''Ovocytheridea producta'', ''Ovocytheridea reniformis'', ''Paracypris acutocaudata'', ''Paracypris angusta'', ''Paracypris mdaouerensis'', ''Paracypris triangularis'', ''Pterigocythere raabi'', ''Veeniacythereis jezzineensis'' i ''Xestoleberis obesa''), które były najbardziej zróżnicowaną grupą stawonogów. Owady były rzadko odnajdywane, choć są znane liście, na których była widoczna ich działalność. Z formacji Bahariya są znane również fragmentaryczne szczątki homarów (Ijouiher, 2016).

==Paleoflora==
[[Plik:Bahariya plants.PNG|thumb|Schemat przedstawiający wybrane morfotypy roślin z formacji Bahariya. Źródło: El Atfy i in., 2023a [https://doi.org/10.1371/journal.pone.0281008]]]
Roślinność formacji Bahariya cechowała się dużą różnorodnością. Znanych jest 30 rodzajów, z czego część z nich należała do megaflory. Część roślin nie została jeszcze w pełni opisana. Obecnie wyróżnia się pięć typów zbiorowisk roślinności. W środowiskach bagiennych dominowały rośliny wodne, takie jak lotosowate (Nelumbonaceae), paprocie wodne (Salviniaceae i Marsileaceae), a także słonolubne jednoliścienne oraz dużo drzew. Roślinność nadrzeczną stanowiły okrytonasienne, prawdopodobnie z paprociami tolerującymi wilgotne podszycia. Na otwartych terenach rosły niskie rośliny, w tym paprocie. Lasy na słabych glebach tworzyły przedstawiciele Araucariaceae, ''Cycadales'', ''Gnetales'', a być może też ''Ginkgoales'' i niektóre rośliny okrytonasienne. Podszycie takich lasów mogły stanowić paprocie zarodnikowe (Anemiaceae), które były zdolne do przetrwania na glebach suchych i ubogich. Z kolei roślinność nadbrzeżna była przystosowana do okresowych zalewów wodami słonymi lub słonawymi. W takich środowiskach dominowały rośliny z rodzaju ''Weichselia'', mogły także rosnąć przedstawiciele Cheirolepidiaceae (znane z pyłku Classopollis) i miłorzęby (''Ginkgoales''). W stanowisku Naqb as Sallam odnaleziono szczątki roślin okrytonasiennych, które zachowały się w osadach zalewowych. Ich obecność wskazuje, że w paleośrodowisku formacji Bahariya dominowały rośliny okrytonasienne (Ijouiher, 2016; El Afty i in., 2023a; 2023b).

Na podstawie dodatkowej analizy flory z omawianej formacji zauważono zależność między trzema zespołami roślinnymi a charakterem osadów. Zespoły laurolistne występowały w piaskowcach, zespoły wodne (m.in. rośliny podobne do lotosów) tworzyły się w okolicach zbiornikach wodnych a zespoły lądowe (np. rośliny podobne do pałki wodnej, paprocie) były związane z mułowcami. Flora Bahariya była podobna do innych z Gondwany, co wskazuje na istnienie dwóch typów stref roślinności: wilgotnej oraz suchej. Jest to zgodne z danymi sedymentologicznymi. Zatem środowisko kształtowało się w strefie klimatu ciepłego i wilgotnego, przerywanego okresami znacznie suchszymi (Coiffard i in., 2025).

==Mikroorganizmy==
Znanymi mikroorganizmami z formacji Bahariya są protisty. Dzielą się one na dwie główne grupy: bruzdnice (''Botryococcus'' [[sp.]], ''Coronifera oceanica'', ''Cyclonephelium edwardsii'', ''Cyclonephelium vannophorum'', ''Dinopterygium cladoides'', ''Exochosphaeridium'' [[sp.]], ''Florentinia cooksoniae'', ''Florentinia mantlii'', ''Florentinia'' [[sp.]], ''Kallosphaeridium'' [[sp.]], ''Mudrongia simplex'', ''Palaeoperidinium cretaceum'', ''Pediastrum'' [[sp.]], ''Peseudoceratium anaphrissum'', ''Peseudoceratium securigerum'', ''Scenedesmus'' [[sp.]], ''Spiniferites'' [[sp.]], ''Subtilisphaera perlucida'', ''Subtilisphaera senegalensis'' i ''Xiphophoridium alatum'') oraz otwornice (''Charentia cuvillieri'', ''Favusella washitensis'', ''Mayncina orbignyi'', ''Rotalipora cushmani'', ''Rotalipora reicheli'', ''Thomasinella aegyptia'', ''Thomasinella fragmentaria'', ''Thomasinella punica'' i ''Whiteinella archaeocretacea'') (Ijouiher, 2016).

==Bibliografia==

Abdelhalim, L. A., Mansour, A., Tahoun, S. S., Abdelrahman, K., & Wagreich, M. (2025). "Paleoenvironmental and paleoclimatic trends during the early-middle Cenomanian in northeastern Africa (Egypt): Insights from palynomorph and palynofacies analyses". Review of Palaeobotany and Palynology, 335, 105297. [[doi:10.1016/j.revpalbo.2025.105297]]

Augustin, F. J., Hartung, J., & Kampouridis, P. (2023). "Dinosaur faunas of Egypt - the Terrestrial Late Cretaceous Vertebrate Record". [w:] Hamimi, Z., Khozyem, H., Adatte, T., Nader, F. H., Oboh-Ikuenobe F., Zobaa, M. K., & El Atfy, H. (red.). "The Phanerozoic Geology and Natural Resources of Egypt". Cham: Springer International Publishing, pp. 253-284

Catuneanu, O., Khalifa, M. A., & Wanas, H. A. (2006). "Sequence stratigraphy of the Lower Cenomanian Bahariya Formation, Bahariya Oasis, Western Desert, Egypt". Sedimentary Geology, 190(1-4), 121-137. [[doi:10.1016/j.sedgeo.2006.05.010]]

Coiffard, C., El Atfy, H., Darwish, M.H., & Mohamed, A. (2025). "A reappraisal of the vegetation from the dinosaur-bearing Bahariya Formation (lower Cenomanian; Cretaceous), Egypt". Swiss Journal of Palaeontology, 144, 57 [[doi:10.1186/s13358-025-00387-0]]

El Atfy, H., Anan, T., Jasper, A., & Uhl, D. (2019). "Repeated occurrence of palaeo-wildfires during deposition of the Bahariya Formation (early Cenomanian) of Egypt". Journal of Palaeogeography, 8(1), 28. [[doi:10.1186/s42501-019-0042-6]]

El Atfy, H., Coiffard, C., El Beialy, S. Y., & Uhl, D. (2023a). "Vegetation and climate change at the southern margin of the Neo-Tethys during the Cenomanian (Late Cretaceous): Evidence from Egypt". PLoS One, 18(1), e0281008. [[doi:10.1371/journal.pone.0281008]]

El Atfy, H., Coiffard, C., Uhl, D., Spiekermann, R., El Khoriby, E. M., Aleraky, H., & Mohamed, A. (2023b). "A new florula dominated by angiosperms from the Cenomanian of Egypt". Cretaceous Research, 149, 105554. [[doi:10.1016/j.cretres.2023.105554]]

Khalifa, M. A., & Catuneanu, O. (2008). "Sedimentology of the fluvial and fluvio-marine facies of the Bahariya Formation (early Cenomanian), Bahariya Oasis, Western Desert, Egypt". Journal of African Earth Sciences, 51(2), 89-103. [[doi:10.1016/j.jafrearsci.2007.12.004]]

Shehata, A. A., Abdel-Fattah, M. I., Hamdan, H. A., & Sarhan, M. A. (2023). "Seismic interpretation and sequence stratigraphic analysis of the Bahariya Formation in the South Umbaraka oilfields (Western Desert, Egypt): insights into reservoir distribution, architecture, and evaluation". Geomechanics and Geophysics for Geo-Energy and Geo-Resources, 9(1), 135. [[doi:10.1007/s40948-023-00673-6]]

Tanner, L. H., & Khalifa, M. A. (2010). "Origin of ferricretes in fluvial-marine deposits of the lower Cenomanian Bahariya formation, Bahariya Oasis, Western Desert, Egypt". Journal of African Earth Sciences, 56(4-5), 179-189. [[doi:10.1016/j.jafrearsci.2009.07.004]]

Wanas, H. A., & Assal, E. M. (2021). "Provenance, tectonic setting and source area-paleoweathering of sandstones of the Bahariya Formation in the Bahariya Oasis, Egypt: An implication to paleoclimate and paleogeography of the southern Neo-Tethys region during Early Cenomanian". Sedimentary Geology, 413, 105822. [[doi:10.1016/j.sedgeo.2020.105822]]
<references/>

[[Kategoria:Formacje]]
[[Kategoria:Formacje kredowe]]
[[Kategoria:Formacje Afryki]]
[[Kategoria:Formacje Egiptu]]

Paralititan

2026-11-08T16:47:49Z

Paweł: /* Paleoekologia */

{{DISPLAYTITLE:''Paralititan''}}
{{Opis
|Autor = [[Marcin Szermański]]
|Korekta = [[Maciej Ziegler]], [[Jakub Kowalski]], [[Tomasz Singer]]
|nazwa = ''Paralititan'' (paralitytan)
|długość = 27 m <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R., & Larramendi, A. (2020). "Dinosaur Facts and Figures: The Sauropods and Other Sauropodomorphs". Princeton University Press. </ref>
|masa = 30 t <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|wysokość = 5,4 m (w ramionach) <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Egipt]] - Al-Wahat al-Bahrijja
([[formacja]] [[Baharija]])
|czas = {{Występowanie|99|94}}
ok. 99-94 [[Ma]] 
[[późna kreda]] ([[cenoman]])
|systematyka = [[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Sauropodomorpha]]

[[Sauropoda]]

[[Macronaria]]

[[Titanosauriformes]]

[[Somphospondyli]]

[[Titanosauria]]
|grafika = Paralititan stromeri.jpg
|podpis = Rekonstrukcja paralitytana. Autor: DiBgd [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paralititan_stromeri.jpg]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=4>
28.3° N, 29.0° E~formacja [[Baharija]], Al-Wahat al-Bahrijja, [[Egipt]]|''[[Paralititan]] stromeri'' - '''CGM 1119'''([[holotyp]]). 
</display_points>
}}
==Wstęp==
''Paralititan'' to duży [[rodzaj]] zauropoda z grupy [[Titanosauria]]. Żył na terenie dzisiejszego [[Egipt]]u na początku późnej kredy, ok. 99-94 milionów lat temu ([[cenoman]]).

Jako nowy [[rodzaj]] i [[gatunek]] (''P. stromeri'') został opisany przez Smitha i jego współpracowników w [[2001]] roku. Co ciekawe, paralitytan jest pierwszym [[tetrapod]]em (zwierzęciem czworonożnym) odnalezionym na terenie [[Egipt]]u od [[1935]] roku.

==Materiał kopalny==
[[Holotyp]] (CGM 81119) to 2 zrośnięte kręgi (?)krzyżowo-ogonowe (''caudal sacral''; prawdopodobnie 5 i 6), pierwszy kręg ogonowy, proksymalny krąg ogonowy, żebra grzbietowe i krzyżowe, niekompletne obie kości łopatkowe, kompletna prawa i niekompletna lewa kość ramienna, dystalna kość śródręcza i kilka(naście) dodatkowych elementów.

Smith i in. ([[2001]]) uznają za materiał przypisany bardzo duży kręg grzbietowy (1912VIII64), który był szerszy niż wyższy. Został on opisany przez [[Ernst Stromer|Stromer]]a ([[1932]]) i prawdopodobnie został zniszczony podczas II Wojny Światowej.

==Paleoekologia==
''Paralititan'' zamieszkiwał obszary strefy pływowej, porośnięte wysoką roślinnością namorzynową, którą miał się pożywiać. Były to zielone tereny, poprzecinane meandrującymi rzekami, pełne jezior i rozlewisk – istna oaza, gdyż wewnątrz kontynentu panował klimat gorący i suchy.

Tereny te zamieszkiwało prócz niego wiele zwierząt, takie jak: ryby (liczne rekiny, ryby dwudyszne), płazy (reprezentowane przez liczne żaby), żółwie, plezjozaury, pterozaury, łuskonośne, krokodylomorfy (''Laganosuchus'', ''Stomatosuchus'') oraz pozostałe 4 gatunki dinozaurów: [[teropod]]y ''[[Bahariasaurus]]'', ''[[Tameryraptor]]'' i ''[[Spinosaurus]]'' oraz zauropod ''[[Aegyptosaurus]]''. Zobacz również: [[Bahariya#Paleośrodowisko]].

Istnieją dowody na to, że ''Paralititan'' mógł padać ofiarą ''[[Tameryraptor]]''. Odnaleziono bowiem wśród szczątków tego zauropoda koronę zęba należącego do karcharodontozaura. Prawdopodobnie albo upolował on (nie wiadomo czy sam, czy stadnie) paralitytana, albo spożywał jego padlinę.

==Rozmiary==
''Paralititan'' był być może jednym z największych znanych dinozaurów. W momencie jego opisania ([[2001]]) jego prawa kość ramienna o długości 1,69 metra była najdłuższą znaną kością ramienną kredowego dinozaura. Jest ona o ok. 12,5 % dłuższa od analogicznej kości należącej do znanego z długich ramion ''[[Isisaurus]] colberti'' (1,48 m).

Większa (o 7,5 %) ma być kość ramienna należąca do ''[[Argentinosaurus]]'' (1,81 m), ale jest to wartość ekstrapolowana – nie jest zatem pewne, czy odnaleziony okaz argentynozaura za życia miał te obie kości tej długości. Jak zresztą sugerują [[Smith]] i in. ([[2001]]), ''Paralititan'' prawdopodobnie nie osiągał rozmiarów argentynozaura. Jeżeli przyjmiemy, że te oba tytanozaury miały te same proporcje oraz to, że wartość 1,81 metra jest prawidłowa, to mógł osiągać 28-32 metry długości. Jednak na podstawie ''[[Saltasaurus]]'' [[Kenneth Carpenter |Carpenter]] szacuje jego rozmiary na ok. 26 metrów, a w swojej książce [[Gregory Paul|Paul]] ([[2010]]) na zaledwie >20 m i 20 ton. Z kolei na podstawie szacowań argentynozaura przez Mazzettę i in. ([[2004]]) można przyjąć przedział 39-57 ton (najbardziej prawdopodobne 48 t). Molina-Perez i Larramendi (2020) ocenili, że ''Paralititan'' mógł mieć 27 m długości, 30 t masy oraz 5,4 m wysokości w ramionach.

==Etymologia==
Nazwa [[rodzaj]]owa bierze się z greckich słów: ''paralos'' (nadmorski) oraz ''titan'' (olbrzym z mitologii greckiej), co znaczy w wolnym tłumaczeniu "nadmorski gigant". Epitet gatunkowy honoruje niemieckiego paleontologa, Ernsta Freiherra Stromera von Reichenbacha (odkrywcę m.in. ''[[Aegyptosaurus]]'', ''[[Bahariasaurus]]'' czy ''[[Spinosaurus]]'').

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Paralititan''}}
| {{Kpt|Smith, Lamanna, Lacovara, [[Peter Dodson|Dodson]], Smith, Poole, Giegengack}} i {{Kpt|Attia}}, [[2001]]
|-
| {{V|''P. stromeri''}}
| {{Kpt|Smith, Lamanna, Lacovara, [[Peter Dodson|Dodson]], Smith, Poole, Giegengack}} i {{Kpt|Attia}}, [[2001]]
|}

==Bibliografia==

Mazzetta, G.V., Christiansen, P., Fariña, R.A. (2004) "Giants and Bizarres: Body Size of Some Southern South American Cretaceous Dinosaurs" Historical Biology 65 (2-4): 1–13.

Smith, J.B., Lamanna, M.C., Lacovara, K.J., Dodson, P., Smith, J.R., Poole, J.C., Giegengack, R. & Attia, Y. (2001) "A Giant sauropod dinosaur from an Upper Cretaceous mangrove deposit in Egypt". Science 292 (5522): 1704–1706. [[doi:10.1126/science.1060561. PMID 11387472]]

Paul, G.S. (2010) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" wyd. Princeton University - Princeton i Oxford.
<references/>

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Sauropodomorpha]]
[[Kategoria:Sauropoda]]
[[Kategoria:Macronaria]]
[[Kategoria:Somphospondyli]]
[[Kategoria:Afryka]]
[[Kategoria:Egipt]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Cenoman]]

Paralititan

2026-11-08T16:46:43Z

Paweł:

{{DISPLAYTITLE:''Paralititan''}}
{{Opis
|Autor = [[Marcin Szermański]]
|Korekta = [[Maciej Ziegler]], [[Jakub Kowalski]], [[Tomasz Singer]]
|nazwa = ''Paralititan'' (paralitytan)
|długość = 27 m <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R., & Larramendi, A. (2020). "Dinosaur Facts and Figures: The Sauropods and Other Sauropodomorphs". Princeton University Press. </ref>
|masa = 30 t <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|wysokość = 5,4 m (w ramionach) <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Egipt]] - Al-Wahat al-Bahrijja
([[formacja]] [[Baharija]])
|czas = {{Występowanie|99|94}}
ok. 99-94 [[Ma]] 
[[późna kreda]] ([[cenoman]])
|systematyka = [[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Sauropodomorpha]]

[[Sauropoda]]

[[Macronaria]]

[[Titanosauriformes]]

[[Somphospondyli]]

[[Titanosauria]]
|grafika = Paralititan stromeri.jpg
|podpis = Rekonstrukcja paralitytana. Autor: DiBgd [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paralititan_stromeri.jpg]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=4>
28.3° N, 29.0° E~formacja [[Baharija]], Al-Wahat al-Bahrijja, [[Egipt]]|''[[Paralititan]] stromeri'' - '''CGM 1119'''([[holotyp]]). 
</display_points>
}}
==Wstęp==
''Paralititan'' to duży [[rodzaj]] zauropoda z grupy [[Titanosauria]]. Żył na terenie dzisiejszego [[Egipt]]u na początku późnej kredy, ok. 99-94 milionów lat temu ([[cenoman]]).

Jako nowy [[rodzaj]] i [[gatunek]] (''P. stromeri'') został opisany przez Smitha i jego współpracowników w [[2001]] roku. Co ciekawe, paralitytan jest pierwszym [[tetrapod]]em (zwierzęciem czworonożnym) odnalezionym na terenie [[Egipt]]u od [[1935]] roku.

==Materiał kopalny==
[[Holotyp]] (CGM 81119) to 2 zrośnięte kręgi (?)krzyżowo-ogonowe (''caudal sacral''; prawdopodobnie 5 i 6), pierwszy kręg ogonowy, proksymalny krąg ogonowy, żebra grzbietowe i krzyżowe, niekompletne obie kości łopatkowe, kompletna prawa i niekompletna lewa kość ramienna, dystalna kość śródręcza i kilka(naście) dodatkowych elementów.

Smith i in. ([[2001]]) uznają za materiał przypisany bardzo duży kręg grzbietowy (1912VIII64), który był szerszy niż wyższy. Został on opisany przez [[Ernst Stromer|Stromer]]a ([[1932]]) i prawdopodobnie został zniszczony podczas II Wojny Światowej.

==Paleoekologia==
''Paralititan'' zamieszkiwał obszary strefy pływowej, porośnięte wysoką roślinnością namorzynową, którą miał się pożywiać. Były to zielone tereny, poprzecinane meandrującymi rzekami, pełne jezior i rozlewisk – istna oaza, gdyż wewnątrz kontynentu panował klimat gorący i suchy.

Tereny te zamieszkiwało prócz niego wiele zwierząt, takie jak: ryby (liczne rekiny, ryby dwudyszne), płazy (reprezentowane przez liczne żaby), żółwie, plezjozaury, pterozaury (''[[Alanqa]]'', ''[[Coloborhynchus]]''), łuskonośne, krokodylomorfy (''Laganosuchus'', ''Stomatosuchus'') oraz pozostałe 4 gatunki dinozaurów: [[teropod]]y ''[[Bahariasaurus]]'', ''[[Tameryraptor]]'' i ''[[Spinosaurus]]'' oraz zauropod ''[[Aegyptosaurus]]''.

Istnieją dowody na to, że ''Paralititan'' mógł padać ofiarą ''[[Tameryraptor]]''. Odnaleziono bowiem wśród szczątków tego zauropoda koronę zęba należącego do karcharodontozaura. Prawdopodobnie albo upolował on (nie wiadomo czy sam, czy stadnie) paralitytana, albo spożywał jego padlinę.

==Rozmiary==
''Paralititan'' był być może jednym z największych znanych dinozaurów. W momencie jego opisania ([[2001]]) jego prawa kość ramienna o długości 1,69 metra była najdłuższą znaną kością ramienną kredowego dinozaura. Jest ona o ok. 12,5 % dłuższa od analogicznej kości należącej do znanego z długich ramion ''[[Isisaurus]] colberti'' (1,48 m).

Większa (o 7,5 %) ma być kość ramienna należąca do ''[[Argentinosaurus]]'' (1,81 m), ale jest to wartość ekstrapolowana – nie jest zatem pewne, czy odnaleziony okaz argentynozaura za życia miał te obie kości tej długości. Jak zresztą sugerują [[Smith]] i in. ([[2001]]), ''Paralititan'' prawdopodobnie nie osiągał rozmiarów argentynozaura. Jeżeli przyjmiemy, że te oba tytanozaury miały te same proporcje oraz to, że wartość 1,81 metra jest prawidłowa, to mógł osiągać 28-32 metry długości. Jednak na podstawie ''[[Saltasaurus]]'' [[Kenneth Carpenter |Carpenter]] szacuje jego rozmiary na ok. 26 metrów, a w swojej książce [[Gregory Paul|Paul]] ([[2010]]) na zaledwie >20 m i 20 ton. Z kolei na podstawie szacowań argentynozaura przez Mazzettę i in. ([[2004]]) można przyjąć przedział 39-57 ton (najbardziej prawdopodobne 48 t). Molina-Perez i Larramendi (2020) ocenili, że ''Paralititan'' mógł mieć 27 m długości, 30 t masy oraz 5,4 m wysokości w ramionach.

==Etymologia==
Nazwa [[rodzaj]]owa bierze się z greckich słów: ''paralos'' (nadmorski) oraz ''titan'' (olbrzym z mitologii greckiej), co znaczy w wolnym tłumaczeniu "nadmorski gigant". Epitet gatunkowy honoruje niemieckiego paleontologa, Ernsta Freiherra Stromera von Reichenbacha (odkrywcę m.in. ''[[Aegyptosaurus]]'', ''[[Bahariasaurus]]'' czy ''[[Spinosaurus]]'').

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Paralititan''}}
| {{Kpt|Smith, Lamanna, Lacovara, [[Peter Dodson|Dodson]], Smith, Poole, Giegengack}} i {{Kpt|Attia}}, [[2001]]
|-
| {{V|''P. stromeri''}}
| {{Kpt|Smith, Lamanna, Lacovara, [[Peter Dodson|Dodson]], Smith, Poole, Giegengack}} i {{Kpt|Attia}}, [[2001]]
|}

==Bibliografia==

Mazzetta, G.V., Christiansen, P., Fariña, R.A. (2004) "Giants and Bizarres: Body Size of Some Southern South American Cretaceous Dinosaurs" Historical Biology 65 (2-4): 1–13.

Smith, J.B., Lamanna, M.C., Lacovara, K.J., Dodson, P., Smith, J.R., Poole, J.C., Giegengack, R. & Attia, Y. (2001) "A Giant sauropod dinosaur from an Upper Cretaceous mangrove deposit in Egypt". Science 292 (5522): 1704–1706. [[doi:10.1126/science.1060561. PMID 11387472]]

Paul, G.S. (2010) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" wyd. Princeton University - Princeton i Oxford.
<references/>

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Sauropodomorpha]]
[[Kategoria:Sauropoda]]
[[Kategoria:Macronaria]]
[[Kategoria:Somphospondyli]]
[[Kategoria:Afryka]]
[[Kategoria:Egipt]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Cenoman]]

Plik:Paralititan stromeri.jpg

2026-11-08T16:43:23Z

Paweł: Rekonstrukcja paralitytana. Autor: DiBgd. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paralititan_stromeri.jpg Licencja: CC BY 3.0 https://creativecommons.org/licenses/by/3.0/deed.en

== Opis ==
Rekonstrukcja paralitytana. Autor: DiBgd.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paralititan_stromeri.jpg

Licencja: CC BY 3.0
https://creativecommons.org/licenses/by/3.0/deed.en

Plik:Bahariasaurus vertebra.png

2026-11-08T16:37:45Z

Paweł: Schemat przedstawiający kręg ''Bahariasaurus'' (IPHG 1912 VIII 62). Źródło: Stromer, 1934

== Opis ==
Schemat przedstawiający kręg ''Bahariasaurus'' (IPHG 1912 VIII 62). Źródło: Stromer, 1934

Plik:Life reconstruction of Sigilmassasaurus brevicollis.png

2026-11-08T16:35:59Z

Paweł: Rekonstrukcja ''Sigilmassasaurus ''. Autor: Connor Ashbridge. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Life_reconstruction_of_Sigilmassasaurus_brevicollis.png Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

== Opis ==
Rekonstrukcja ''Sigilmassasaurus ''. Autor: Connor Ashbridge.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Life_reconstruction_of_Sigilmassasaurus_brevicollis.png

Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Plik:Spinosaurus aegyptiacus life reconstruction.png

2026-11-08T16:27:31Z

Paweł: Rekonstrukcja ''Spinosaurus aegyptiacus''. Autor: Connor Ashbridge. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Spinosaurus_aegyptiacus_life_reconstruction.png Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

== Opis ==
Rekonstrukcja ''Spinosaurus aegyptiacus''. Autor: Connor Ashbridge.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Spinosaurus_aegyptiacus_life_reconstruction.png

Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Plik:Sinornithomimus skull.jpg

2026-11-08T16:16:09Z

Paweł: Czaszka okazu typowego sinornitomima. Źródło: Kobayashi i Lü, 2003 Kobayashi, Y. & Lü, J.−C. (2003) "A new ornithomimid dinosaur with gregarious habits from the Late Cretaceous of China" Acta Palaeontologica Polonica, 48(2), 235–259 Licencja...

== Opis ==
Czaszka okazu typowego sinornitomima. Źródło: Kobayashi i Lü, 2003

Kobayashi, Y. & Lü, J.−C. (2003) "A new ornithomimid dinosaur with gregarious habits from the Late Cretaceous of China" Acta Palaeontologica Polonica, 48(2), 235–259

Licencja: CC BY 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Plik:Sinornithomimus skeletal.jpg

2026-11-08T16:06:21Z

Paweł: Holotyp i młody osobnik ''Sinornithomimus'' IVPP−V11797−11. Skala = 30 cm. Źródło: Kobayashi i Lü, 2003. Kobayashi, Y. & Lü, J.−C. (2003) "A new ornithomimid dinosaur with gregarious habits from the Late Cretaceous of China" Acta Palaeonto...

== Opis ==
Holotyp i młody osobnik ''Sinornithomimus'' IVPP−V11797−11. Skala = 30 cm. Źródło: Kobayashi i Lü, 2003.

Kobayashi, Y. & Lü, J.−C. (2003) "A new ornithomimid dinosaur with gregarious habits from the Late Cretaceous of China" Acta Palaeontologica Polonica, 48(2), 235–259

Licencja: CC BY 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Plik:Sinornithomimus.jpg

2026-11-08T15:54:43Z

Paweł: Rekonstrukcja ''Sinornithomimus''. Autor: FunkMonk (Michael B. H.). Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sinornithomimus.jpg Licencja: CC BY-SA 3.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.en

== Opis ==
Rekonstrukcja ''Sinornithomimus''. Autor: FunkMonk (Michael B. H.).

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sinornithomimus.jpg

Licencja: CC BY-SA 3.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.en

Plik:Tyrannotitan chubutensis, Museo Egidio Feruglio.jpg

2026-11-08T15:49:47Z

Paweł: Zrekonstruowany szkielet ''Tyrannotitan''. Fot. Jl FilpoC. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tyrannotitan_chubutensis,_Museo_Egidio_Feruglio.jpg Licencja: CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

== Opis ==
Zrekonstruowany szkielet ''Tyrannotitan''. Fot. Jl FilpoC.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tyrannotitan_chubutensis,_Museo_Egidio_Feruglio.jpg

Licencja: CC BY-SA 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

Plik:Tyrannotitan skull reconstruction.png

2026-11-08T15:47:39Z

Paweł: Rekonstrukcja czaszki ''Tyrannotitan''. Na biało zostały zaznaczone odnalezione kości. Autor: Eotyrannu5. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tyrannotitan_skull_reconstruction.png Licencja: CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/l...

== Opis ==
Rekonstrukcja czaszki ''Tyrannotitan''. Na biało zostały zaznaczone odnalezione kości. Autor: Eotyrannu5.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tyrannotitan_skull_reconstruction.png

Licencja: CC BY-SA 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

Plik:Tyrannotitan chubutensis.png

2026-11-08T15:44:47Z

Paweł: Rekonstrukcja ''Tyrannotitan''. Autor: Connor Ashbridge. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tyrannotitan_chubutensis.png Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

== Opis ==
Rekonstrukcja ''Tyrannotitan''. Autor: Connor Ashbridge.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tyrannotitan_chubutensis.png

Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Sinotyrannus

2026-11-07T19:08:36Z

Paweł:

{{DISPLAYTITLE:''Sinotyrannus''}}
{{Opis
|Autor = [[Kamil Kamiński]]
|Korekta = [[Paweł Konarzewski]]
|nazwa = ''Sinotyrannus'' (sinotyran)
|długość = 7,5 m <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press. </ref>
|masa = 1,2 t <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|wysokość = 2 m (w biodrach) <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|dieta = mięsożerny
|miejsce = Chiny - Liaoning

([[formacja]] [[Jiufotang]])
|czas = {{Występowanie|124.1|124}}
ok. 124 [[Ma]] 

[[wczesna kreda]] ([[barrem]])
|systematyka = [[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Theropoda]]

[[Tetanurae]]

[[Coelurosauria]]

[[Tyrannosauroidea]]

[[Proceratosauridae]]
|grafika = Sinotyrannus kazuoensis.png
|podpis = Rekonstrukcja ''Sinotyrannus''. Autor: Connor Ashbridge [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sinotyrannus_kazuoensis.png]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
}}
==Wstęp==
''Sinotyrannus'' był dużym [[Tyrannosauroidea|tyranozauroidem]] z wczesnej kredy współczesnych Chin. W momencie odkrycia był pierwszym wczesnokredowym przedstawicielem tej grupy zwierząt porównywalnym wielkością z późniejszymi o kilkadziesiąt milionów lat, zaawansowanymi [[Tyrannosauridae|tyranozaurydami]] z Ameryki Północnej i Azji. Jego duże rozmiary wyewoluowały jednak prawdopodobnie niezależnie od nich ([[Stephen Brusatte|Brusatte]] i in., 2010).

==Etymologia==
Nazwa ''Sinotyrannus'' powstała z połączenia łacińskiego słowa ''Sino'', oznaczającego Chiny, oraz greckiego ''tyrannus'', czyli „tyran”. Ten drugi człon bardzo często znajduje się w nazwach teropodów spokrewnionych z [[Tyrannosaurus|tyranozaurem]]. Epitet gatunkowy (''kazuoensis'') pochodzi od nazwy prefektury Kazuo.

==Odkrycie i opis==
Szczątki ''Sinotyrannus'' zostały odkryte w zachodniej części prowincji Liaoning w Chinach, w okolicach miasta Dachegzi. Teropod ten został następnie nazwany i opisany na podstawie fragmentarycznego szkieletu jednego osobnika w 2009 r. na łamach „Geological Bulletin of China” przez zespół paleontologów w składzie: [[Ji Qiang]], [[Ji Shu'an]] i [[Zhang Lijun]].

==Materiał kopalny==
[[Plik:Sinotyrannus kazuoensis skeletal.png|thumb|Sylwetka ''Sinotyrannus'' z zaznaczanymi na biało odnalezionymi kośćmi. Autor: SirBlameson [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sinotyrannus_kazuoensis_skeletal.png
]]]
Holotyp (KZV-001) to przednia część czaszki i żuchwy (kości przedszczękowe, niekompletne k. szczękowe, nosowe i zębowe), trzy niekompletne kręgi grzbietowe, kilka żeber grzbietowych, niekompletne kości biodrowe, bliższa część kości łonowej, fragmenty kości łonowej, niekompletne paliczki i pazur przedniej kończyny. Jak podają Zheng i in. (2026) czaszka [[holotyp]]u jest niemal kompletna. Odnalezione kości zaznaczono kolorem biało na ilustracji obok. Okaz ten znajduje się w Bureau of Land and Resources of Kazuo County w prowincji Liaonong. Według Zhenga i współpracowników (2026) wiek osadów, w których odnaleziono szczątki sinotyrana wynosi ok. 124 [[Ma]].

==Budowa==
Czaszka sinotyrana znana jest jedynie fragmentarycznie, jednak wg najnowszych doniesień jest ona niemal kompletna (Zheng i in., 2026). Zachowana część była silnie bocznie spłaszczona i mierzyła 458 mm, co wskazuje, że całkowita długość czaszki mogła wynosić ok. 1 m. Kości przedszczękowe były krótkie i wysokie, jak u późniejszych tyranozaurydów. Nozdrza zewnętrzne były niezwykle duże, długie i owalne. Mierzyły one aż 212 mm, znacznie więcej niż u przedstawicieli [[Tyrannosauridae]]. Kości szczękowe i zębowe nie zachowały się w całości, przez co nie można określić dokładnej liczby zębów. Brzuszna krawędź przedniej części kości szczękowej była nieco wklęsła, co odróżnia sinotyrana od tyranozaurydów, u których krawędź ta była wypukła. Zęby miały piłkowane krawędzie z przodu i tyłu, a struktura ząbkowania była podobna jak u tyranozaurydów (Ji i in., 2009). Jednak wg [[Stephen Brusatte|Brusattego]] i [[Thomas Carr|Carra]] (2016) były one cieńsze niż u późniejszych krewniaków, takich jak ''[[Daspletosaurus]]'' czy ''[[Albertosaurus]]''. Okno przedoczodołowe było duże i miało owalny kształt. Na nosie sinotyrana znajdował się grzebień, tak jak u bazalnych tyranozauroidów ''[[Guanlong]]'' i ''[[Proceratosaurus]]''. Czaszka była płytsza i mniej wytrzymała niż u tyranozaurydów, a mięśnie szczęk słabiej rozwinięte (Brusatte i Carr, 2016). Wg tych autorów ''Sinotyrannus'' prawdopodobnie przypominał przerośniętą wersję [[Guanlong|guanlonga]].

Nieliczne zachowane kręgi grzbietowe miały wysokie i masywne wyrostki kolczyste, zwrócone pionowo lub nieznacznie ku tyłowi. Trzony w widoku bocznym były prawie prostokątne (Ji i in., 2009).
[[Velociraptorinae|welociraptorynów]], ''[[Eotyrannus]]'' i młodych [[Tyrannosauridae|tyranozaurydów]] (Xu i in., 2004).

==Filogeneza==
Ji i in. (2009) umieścili ''Sinotyrannus'' w nadrodzinie [[Tyrannosauroidea]] i sugerowali, że mógł on być najstarszym tyranozaurydem. Przemawiały za tym duże rozmiary oraz wielkość i pozycja okna przedoczodołowego. Jednak jak stwierdzili sami autorzy opisu, istniały także wyraźne różnice w wielkości nozdrzy zewnętrznych, kształcie brzusznej krawędzi kości szczękowej czy budowie kości biodrowej. Późniejsze analizy wskazywały, że sinotyran nie był tyranozaurydem, ale bazalnym tyranozauroidem, należącym do rodziny [[Proceratosauridae]]. Wg różnych badań jego najbliższymi krewniakami mogły być znacznie mniejsze rodzaje ''[[Juratyrant]]'', ''[[Stokesosaurus]]'', ''[[Guanlong]]'' lub ''[[Proceratosaurus]]''. Z kolei praca [[Stephen Brusatte|Brusattego]] i [[Thomas Carr|Carra]] (2016) sugeruje, że był on taksonem siostrzanym zbliżonego pod względem rozmiarów ''[[Yutyrannus]]''. Według Cau i Paterny (2025) sinotyran powinien być uznany za młodszy synonim ''[[Huaxiagnathus]]''.

==Paleoekologia i paleobiologia==
Osady formacji [[Jiufotang]], gdzie znaleziono szczątki sinotyrana, obfitują w pozostałości wielu gatunków pterozaurów, prymitywnych ptaków i z reguły drobnych, pierzastych teropodów, jak np. [[Dromaeosauridae|dromeozauryd]] ''[[Microraptor]]''. Jednocześnie nie znaleziono tam wielu roslinożerców. Ofiarami omawianego tyranozauroida mogły padać niewielkie prymitywne ceratopsy ''[[Psittacosaurus]]'' i ankylozaurydy ''[[Chuanqilong]]''. ''Sinotyrannus'' musiał być dominującym drapieżnikiem w tym środowisku.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Sinotyrannus''}}
| {{Kpt|[[Ji Qiang|Qiang]], [[Ji Shu-an|Shu-an]] }} i {{Kpt|[[Zhang Li-jun|Li-jun]]}}, [[2009]]
|-
| {{V|''S. kazouensis''}}
| {{Kpt|[[Ji Qiang|Qiang]], [[Ji Shu-an|Shu-an]] }} i {{Kpt|[[Zhang Li-jun|Li-jun]]}}, [[2009]]
|}

Bibliografia

Brusatte, S.L., Chure, D., J., Benson, R., B., J., Xu, X. (2010) "The osteology of Shaochilong maortuensis, a carcharodontosaurid (Dinosauria: Theropoda) from the Late Cretaceous of Asia." „Zootaxa”. 2334, s. 1–46 [http://www.ivpp.ac.cn/qt/papers/201403/P020140313395378192632.pdf]

Brusatte, S.L., Carr, T.D. (2016) "The phylogeny and evolutionary history of tyrannosauroid dinosaurs". Scientific Reports, 6, 20252. [[doi:10.1038/srep20252]]

Cau, A., & Paterna, A. (2025). "Beyond the Stromer's Riddle: the impact of lumping and splitting hypotheses on the systematics of the giant predatory dinosaurs from northern Africa". Italian Journal of Geosciences, 144(2), 162-185. [[doi:10.3301/IJG.2025.10]]

He, H.,Y., Wang, X, .L., Zhou, Z., H., Wang, F., Boven, A., Shi, G., H., Zhu, R., X. (2004). "Timing of the Jiufotang Formation (Jehol Group) in Liaoning, northeastern China, and its implications". Geophysical Research Letters. 31 (13): 1709. [[doi:10.1029/2004GL019790]]

Ji, Q., Ji., S., Zhang L.. (2009) "First large tyrannosauroid theropod from the Early Cretaceous Jehol Biota in northeastern China. „Geological Bulletin of China” ". 28 (10), s. 1369–1374. [http://en.cnki.com.cn/Article_en/CJFDTotal-ZQYD200910002.htm]

Loewen, M., A., Irmis, R., B., Sertich, J., J.W., Currie, P., J., Sampson, S.,D. (2013) "Tyrant Dinosaur Evolution Tracks the Rise and Fall of Late Cretaceous Oceans" PLoS ONE 8(11), e79420. [[doi:10.1371/journal.pone.0079420]]

Mortimer, M. (2016) online. https://theropoddatabase.github.io/Tyrannosauroidea.html#Sinotyrannuskazuoensis

Zheng, D., Zhang, L., Qu, Z., Wu, B., Ji, S., Zhang, S., Xia, Y., Fang, R., Zhang, H., & Chang, S.-C. (2026). "U-Pb calibrating the evolution of the tyrannosauroid theropod ''Sinotyrannus kazuoensis'' Ji et al., 2009, with a review on the spatiotemporal distribution of the late Jehol Biota in western Liaoning, China". Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology, 680, 113868 [[doi:10.1016/j.palaeo.2026.114323]]
<references/>

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Theropoda]]
[[Kategoria:Tetanurae]]
[[Kategoria:Coelurosauria]]
[[Kategoria:Tyrannosauroidea]]
[[Kategoria:Chiny]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Barrem]]

Rinconraptor

2026-11-05T08:37:50Z

Paweł:

{{DISPLAYTITLE:''Rinconraptor''}}
{{Opis
|Autor = [[Stanisław Kopeć]]
|Korekta = [[Paweł Konarzewski]]
|nazwa = ''Rinkonraptor''
|długość = ok. 7 m
|wysokość =
|masa =
|dieta = mięsożerny
|miejsce = [[Argentyna]] - Neuquén
([[formacja]] [[Bajo de la Carpa]])
|czas = {{Występowanie|85.7|83.6}}
ok. 85.7 – 83.6 [[Ma]] 
późna [[kreda]] ([[santon]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Theropoda]]

[[Tetanurae]]

[[Coelurosauria]]

[[Megaraptora]]

[[Megaraptoridae]]
|grafika = Rinconraptor pipoae.png
|podpis = Przyżyciowa rekonstrukcja ''Rinconraptor''. Autor: Connor Ashbridge. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rinconraptor_pipoae.png]
}}
==Wstęp==
''Rinconraptor'' to drapieżny [[Theropoda|teropod]] z rodziny [[Megaraptoridae]] żyjący w [[późna kreda|późnej kredzie]] na terenie dzisiejszej Patagonii (Argentyna). Jest on znany z częściowego szkieletu pozaczaszkowego.

==Etymologia==
Nazwa rodzajowa odnosi się do patagońskiej miejscowości Rincón de los Sauces oraz zawiera łacińskie słowo ''raptor'' (rabuś lub złodziej). Nazwa gatunkowa upamiętnia zmarłą w 2020 roku Laurę Pipo, doktorantkę i przyjaciółkę autorów opisu, która brała udział w badaniach terenowych, które doprowadziły do odkrycia rinkonraptora

==Materiał kopalny==
[[Plik:Rinconraptor Skeletal.svg.webp|thumb|Sylwetka ''Rinconraptor'' z zaznaczanymi na biało odnalezionymi kośćmi. Autor: SlvrHwk. Źródło: [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rinconraptor_Skeletal.svg]]]
[[Holotyp]] (MAU-Pv-CO-659) składa się z 10 izolowanych trzonów kręgów ogonowych, bliższego końca szewronu, dalszego końca lewej kości ramiennej oraz bliższego końca prawej kości piszczelowej. Wszystkie skamieniałości odnaleziono na obszarze 4 m².

W okolicach miejsca odnalezienia ''Rinconraptor'' odkryto również inne skamieniałości niezidentyfikowanych [[Megaraptoridae|megaraptorydów]] (częściowy kręg grzbietowy, trzon bliższego kręgu ogonowego, paliczek dłoni I-1, bliższa część lewej kości łokciowej oraz słabo zachowany tylny kręg grzbietowy). Brak pokrywających się szczątków tych okazów z ''Rinconraptor'' oraz ''[[Tratayenia]]'' uniemożliwia ich dokładną identyfikację

==Budowa i systematyka==
''Rinconraptor'' był dość dużym megaraptorem mogącym mieć około 7 m długości. Charakteryzował się następującymi [[autapomorfia|cechami diagnostycznymi]]: bocznym nadkłykiem oddzielonym od dalszego końca kości ramiennej, prostym bocznym brzegiem kości piszczelowej w widoku od strony bliższej oraz podprostokątnym kształtem grzebienia piszczelowego i kłykcia przyśrodkowego tej kości. Ponadto od pozostałych kuzynów różnił się również grzebieniem na przednio-dalszej części kości ramiennej oraz wcięciem piszczelowym tworzącym kąt prosty.

Analiza filogenetyczna przeprowadzona przez Méndeza i współpracowników (2026) klasyfikuje ''Rinconraptor'' jako zaawansowanego megaraptoryda, blisko spokrewnionego z ''[[Megaraptor]]'', ''[[Murusraptor]]'' oraz nienazwanym taksonem z formacji [[Bajo Barreal]].

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Rinconraptor''}}
| {{Kpt|Méndez, Paulina-Carabajal, [[Filippi]], Gianechini, González-Dionis, Vettorazzi, Seculi-Pereyra, Ulloa-Guaiquin, Barrios, Cruzado-Caballero, Bellardini, Previtera, Valdez, Heredia, Cárdenas, [[Garrido]], Kim}} i {{Kpt|Lee}}, [[2026]]
|-
| {{V|''R. pipoae''}}
| {{Kpt|Méndez, Paulina-Carabajal, [[Filippi]], Gianechini, González-Dionis, Vettorazzi, Seculi-Pereyra, Ulloa-Guaiquin, Barrios, Cruzado-Caballero, Bellardini, Previtera, Valdez, Heredia, Cárdenas, [[Garrido]], Kim}} i {{Kpt|Lee}}, [[2026]]
|}

==Bibliografia==

Méndez, A. H., Paulina-Carabajal, A., Filippi, L. S., Gianechini, F. A., González-Dionis, J., Vettorazzi, L. F., Seculi-Pereyra, E. E., Ulloa-Guaiquin, K., Barrios, F. T., Cruzado-Caballero, P., Bellardini, F., Previtera, M. E., Valdez, H., Heredia, A. M., Cárdenas, M., Garrido, A. C., Kim, D.-K., & Lee, Y.-N. (2026). "Expanding the dinosaur diversity of the Cerro Overo–La Invernada area (Bajo de la Carpa Formation, Santonian), Northern Patagonia: Description of a new species and additional megaraptorid remains". Palaeontologia Electronica, 29(3), Article a41. [[doi:10.26879/1738]]

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Theropoda]]
[[Kategoria:Tetanurae]]
[[Kategoria:Coelurosauria]]
[[Kategoria:Megaraptora]]
[[Kategoria:Ameryka Południowa]]
[[Kategoria:Argentyna]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Santon]]

Plik:Rinconraptor Skeletal.svg.webp

2026-11-05T08:33:48Z

Paweł: Sylwetka ''Rinconraptor'' z zaznaczanymi na biało odnalezionymi kośćmi. Autor: SlvrHwk. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rinconraptor_Skeletal.svg Licencja: CC BY 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

== Opis ==
Sylwetka ''Rinconraptor'' z zaznaczanymi na biało odnalezionymi kośćmi. Autor: SlvrHwk.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rinconraptor_Skeletal.svg

Licencja: CC BY 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Plik:Sinotyrannus kazuoensis skeletal.png

2026-11-05T08:30:39Z

Paweł: Sylwetka ''Sinotyrannus'' z zaznaczanymi na biało odnalezionymi kośćmi. Autor: SirBlameson. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sinotyrannus_kazuoensis_skeletal.png Licencja: CC0 1.0 https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0...

== Opis ==
Sylwetka ''Sinotyrannus'' z zaznaczanymi na biało odnalezionymi kośćmi. Autor: SirBlameson.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sinotyrannus_kazuoensis_skeletal.png

Licencja: CC0 1.0
https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en

Plik:Sinotyrannus kazuoensis.png

2026-11-05T08:27:45Z

Paweł: Rekonstrukcja ''Sinotyrannus''. Autor: Connor Ashbridge. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sinotyrannus_kazuoensis.png Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

== Opis ==
Rekonstrukcja ''Sinotyrannus''. Autor: Connor Ashbridge.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sinotyrannus_kazuoensis.png

Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Plik:Sapeornis 41HIII0405 pes.png

2026-11-03T08:20:10Z

Paweł: Schemat przedstawiający stopę sapeornisa wraz z tkankami miękkimi. Źródło: Pittman i in., 2022. Pittman, M., Bell, P. R., Miller, C. V., Enriquez, N. J., Wang, X., Zheng, X., Tsang, L. R., Tse, Y. T., Landes, M., & Kaye, T. G. (2022). "Exception...

== Opis ==
Schemat przedstawiający stopę sapeornisa wraz z tkankami miękkimi. Źródło: Pittman i in., 2022.

Pittman, M., Bell, P. R., Miller, C. V., Enriquez, N. J., Wang, X., Zheng, X., Tsang, L. R., Tse, Y. T., Landes, M., & Kaye, T. G. (2022). "Exceptional preservation and foot structure reveal ecological transitions and lifestyles of early theropod flyers". Nature Communications, 13(1), 7684. [[doi:10.1038/s41467-022-35039-1]]

Licencja: CC BY 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Plik:Anhui Geological Museum 20240811 145054.jpg

2026-11-03T08:17:41Z

Paweł: Szkielet nieokreślonego gatunku ''Sapeornis'' wraz z zachowanymi odciskami piór. Fot. Dlyj0604. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Anhui_Geological_Museum_20240811_145054.jpg Licencja: CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/li...

== Opis ==
Szkielet nieokreślonego gatunku ''[[Sapeornis]]'' wraz z zachowanymi odciskami piór. Fot. Dlyj0604.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Anhui_Geological_Museum_20240811_145054.jpg

Licencja: CC BY-SA 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

Plik:Sapeornis sp.jpg

2026-11-03T08:15:21Z

Paweł: Szkielet nieokreślonego gatunku ''Sapeornis''. Fot. Dlyj0604. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sapeornis_sp.jpg Licencja: CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

== Opis ==
Szkielet nieokreślonego gatunku ''[[Sapeornis]]''. Fot. Dlyj0604.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sapeornis_sp.jpg

Licencja: CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

Plik:Sapeornis chaoyangensis NMNS.jpg

2026-11-03T08:13:27Z

Paweł: Skamieniały szkielet sapeornisa (okaz BMNHC Ph1206). Fot. Tiouraren. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sapeornis_chaoyangensis_NMNS.jpg Licencja: CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

== Opis ==
Skamieniały szkielet [[sapeornis]]a (okaz BMNHC Ph1206). Fot. Tiouraren.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sapeornis_chaoyangensis_NMNS.jpg

Licencja: CC BY-SA 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

Plik:Liaoning Palaeontological Museum 20250103 104003.jpg

2026-11-03T08:07:40Z

Paweł: Skamieniały szkielet sapeornisa (holotyp "''Shenshiornis primita''"). Fot. Dlyj0604. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Liaoning_Palaeontological_Museum_20250103_104003.jpg Licencja: CC BY 4.0 https://creativecommons.org/licenses...

== Opis ==
Skamieniały szkielet [[sapeornis]]a (holotyp "''Shenshiornis primita''"). Fot. Dlyj0604.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Liaoning_Palaeontological_Museum_20250103_104003.jpg

Licencja: CC BY 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Plik:Sapeornis Holotype IVPP.jpg

2026-11-03T07:55:20Z

Paweł: Płyta skalna z holotypem sapeornisa. Fot. Jonathan Chen. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sapeornis_chaoyangensis_Holotype_IVPP.jpg Licencja: CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

== Opis ==
Płyta skalna z holotypem [[sapeornis]]a. Fot. Jonathan Chen.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sapeornis_chaoyangensis_Holotype_IVPP.jpg

Licencja: CC BY-SA 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

Plik:Taurovenator violantei.png

2026-11-03T07:27:38Z

Paweł: Rekonstrukcja głowy. Autor: César Díaz Frías. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Restauraci%C3%B3n_en_vida_de_Taurovenator_violantei.png Licencja: CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

== Opis ==
Rekonstrukcja głowy. Autor: César Díaz Frías.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Restauraci%C3%B3n_en_vida_de_Taurovenator_violantei.png

Licencja: CC BY-SA 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

Jakapil

2026-11-03T07:26:26Z

Paweł:

{{DISPLAYTITLE: ''Jakapil''}}
{{Opis
|Autor = [[Kamil Kamiński]]
|Korekta = [[Maciej Ziegler]]
|nazwa = ''Jakapil''
|długość = <1,5 m (osobnik prawie dorosły)
|wysokość =
|masa = 4,5-7 kg (osobnik prawie dorosły)
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Argentyna]] - Rio Negro
([[formacja]] [[Candeleros]])
|czas = {{Występowanie|111.4|106.2}}
ok. 111,4-106,2 [[Ma]] <ref>Zobacz więcej: [[Candeleros#Wiek]].</ref> 
[[wczesna kreda]] ([[alb]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Ornithischia]]

?[[Thyreophora]]

?? [[Ankylosauria]]
|grafika = Jakapil UDL.png
|podpis = Rekonstrukcja przyżyciowa jakapila, przedstawiająca go jako bazalnego tyreofora. Autor: UnexpectedDinoLesson. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jakapil_UDL.png]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
}}
==Wstęp==
''Jakapil'' to rodzaj niewielkiego roślinożernego dinozaura z grupy [[Thyreophora]], żyjącego na początku późnej kredy na obszarach dzisiejszej Argentyny. Wykazuje on cechy wspólne ze znacznie wcześniejszym ''[[Scelidosaurus]]'', będąc prawdopodobnie członkiem nieznanej dotąd linii prymitywnych tyreoforów, która przetrwała aż do wczesnej kredy w Ameryce Południowej.

==Etymologia==
Nazwa ''Jakapil'' pochodzi z języka Puelczów lub Tehuelczów i oznacza „tarczownik”. Jest to oczywiście nawiązanie do pancerza skórnego tego zwierzęcia. Epitet gatunkowy wywodzi się od słów ''kaniu'' oraz ''kura'', w języku mapudungun oznaczających odpowiednio „grzebień” oraz „kamień”. Nawiązuje on do jednej z cech diagnostycznych – brzusznego grzebienia żuchwy.

==Materiał kopalny ==
[[Plik:Jakapil_skeletal.webp|300px|thumb|right|Rekonstrukcja szkieletu z zaznaczeniem znanych elementów. Źródło: Riguetti i in. (2022). [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jakapil_skeletal.webp].]]
[[Holotyp]] (MPCA-PV-630) to niekompletny szkielet osobnika prawie dorosłego (ang. ''subadult''). Obejmuje on fragmenty czaszki (kość przedszczękowa, szczękowa, klinowa dolna, zęby, lewa część dolnej szczęki, k. kątowa górna), 12 częściowych kręgów, kompletne żebro i fragmenty innych żeber, fragmentaryczną k. kruczą, niepełne łopatki, niepełne k. ramienne, prawdopodobny fragment k. łokciowej, kości śródręcza, fragmenty k. kulszowej, udowej, piszczelowej i strzałkowej, 3 paliczki stopy, ponad 40 osteoderm.

Materiał przypisany (MPCA-PV-371) to dwie niepełne osteodermy.

==Budowa i paleobiologia==
''Jakapil'' był niewielkim dwunożnym roślinożercą o ciele pokrytym pancerzem. Czaszka była stosunkowo krótka i pozbawiona okna przedoczodołowego i żuchwowego, jak u [[Ankylosauria|ankylozaurów]]. Ciekawą cechą jest obecność kości przedzębowej, co jest pierwszym takim przypadkiem u [[bazalny]]ch tyreoforów. Nie miały jej np. ''[[Scelidosaurus]]'' czy ''[[Scutellosaurus]]'', choć u tego pierwszego mogła być ona zbudowana z chrząstki. Kość przedzębowa ''Jakapil'' była stosunkowo prymitywna i przypominała stan obserwowany o ''[[Lesothosaurus]]'', a także w pewnym stopniu u [[Stegosauria|stegozaurów]]. Różniła się za to od szerokiej kości u ankylozaurów. Bezzębny przód pyska prawdopodobnie wieńczył keratynowy dziób. Tylna część żuchwy była silnie rozwinięta i głęboka, przypominając w tym względzie bazalne [[Ceratopsia|ceratopsy]]. Zęby były raczej niewielkie i liściokształtne, jak u prymitywnych przedstawicieli [[Ornithischia]] i tyreoforów. W kości zębowej było 11 pozycji zębowych. Stosunkowo wąski pysk może wskazywać na selektywny sposób żerowania.

Szkielet pozaczaszkowy przypominał ''[[Scelidosaurus]]''. ''Jakapil'' był prawdopodobnie dwunożny, jednak kości kończyn nie zachowały się zbyt kompletnie, a wykazuje on także cechy charakterystyczne dla zwierząt czworonożnych, takie jak masywne kości śródręcza. Ciało ''Jakapil'' pokrywało aż 5 rodzajów osteoderm. Są wśród nich zarówno płaskie tarcze z niskim grzebieniem, jak i struktury przypominające kolce. Większość z nich była jednak wyjątkowo niska, inaczej niż u bazalnych tyreoforów.

==Filogeneza==
W jednej z analiz filogenetycznych przeprowadzonych przez Riguettiego i in. (2022) ''Jakapil'' okazał się bazalnym tyreoforem i był przedstawicielem nieznanej dotąd linii rozwojowej tego kladu. Inne analizy - w których ''[[Scelidosaurus]]'' należy do [[Ankylosauria]], plasowały ''Jakapil'' w Ankylosauria, w pobliżu ''Scelidosaurus''.

Wątpliwości co do takiej klasyfikacji wyraziła Maidment (2022 online). Wskazuje ona, że m.in. czaszka, zęby i kręgi szyjne ''Jakapil'' nie przypominają stanu znanego u tyreoforów, a ponadto szkielet pozaczaszkowy jest bardzo niekompletny. Jej zdaniem ''Jakapil'' mógł być opancerzonym [[Ceratopsia|ceratopsem]] lub przedstawicielem nienazwanego jeszcze [[klad]]u.

Swoje wątpliwości wyrazili też Raven i in. (2023). Zwrócili oni uwagę, że bezzębna kość przedszczękowa jest nieznana u wczesnych tyreoforów, a układ rzędów zębowych w żuchwie przypomina stan obserwowany u prymitywnych [[Neoceratopsia|neoceratopsów]]. Autorzy ci uznali, że ''Jakapil'' mógł być opancerzonym [[Marginocephalia|marginocefalem]] lub przedstawicielem nieznanego dotąd kladu dinozaurów ptasiomiednicznych.

Fonseca i in. (2024) ponownie uznali jakapila za tyreofora bardziej zaawansowanego od scelidozaura i [[Yuxisaurus|juksizaura]], bądź za najbardziej bazalnego z ankylozaurów.

==Paleoekologia==
Jakapil żył w suchym lub półsuchym klimacie formacji Candeleros, razem z wieloma większymi od siebie dinozaurami i innymi zwierzętami. Zob. też [[Candeleros#Paleośrodowisko]].

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Jakapil''}}
| {{Kpt|Riguetti, Apesteguia}} i {{Kpt|Pereda-Suberbiola}}, [[2022]]
|-
| {{V|''J. kaniukura''}}
| {{Kpt|Riguetti, Apesteguia}} i {{Kpt|Pereda-Suberbiola}}, [[2022]]
|}

==Bibliografia==

Fonseca, A.O., Reid, I.J., Venner, A., Duncan, R.J., Garcia, M.S., Müller, R.T. (2024). "A comprehensive phylogenetic analysis on early ornithischian evolution". Journal of Systematic Palaeontology. 22 (1). 2346577. [https://doi.org/10.1080%2F14772019.2024.2346577]

Maidment, S. (2022 online) [https://twitter.com/Tweetisaurus/status/1557796087758725120].

Raven, T.J., Barrett, P.M., Joyce, C.B. & Maidment, S.C.R. (2023) "The phylogenetic relationships and evolutionary history of the armoured dinosaurs (Ornithischia: Thyreophora)". Journal of Systematic Palaeontology, 21:1, 2205433. [[DOI:10.1080/14772019.2023.2205433]].

Riguetti, F.J., Apesteguía, S. & Pereda-Suberbiola, X. (2022). "A new Cretaceous thyreophoran from Patagonia supports a South American lineage of armoured dinosaurs". Scientific Reports. 12 (1): 11621. [[doi:10.1038/s41598-022-15535-6]].
<references/>

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Ornithischia]]
[[Kategoria:Ornithischia bazalne]]
[[Kategoria:Ameryka Południowa]]
[[Kategoria:Argentyna]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Alb]]

Plik:Jakapil skeletal.webp

2026-11-03T07:25:07Z

Paweł: Rekonstrukcja szkieletu z zaznaczeniem znanych elementów. Źródło: Riguetti i in. (2022) Riguetti, F.J., Apesteguía, S. & Pereda-Suberbiola, X. (2022). "A new Cretaceous thyreophoran from Patagonia supports a South American lineage of armoured din...

== Opis ==
Rekonstrukcja szkieletu z zaznaczeniem znanych elementów. Źródło: Riguetti i in. (2022)

Riguetti, F.J., Apesteguía, S. & Pereda-Suberbiola, X. (2022). "A new Cretaceous thyreophoran from Patagonia supports a South American lineage of armoured dinosaurs". Scientific Reports. 12 (1): 11621. [[doi:10.1038/s41598-022-15535-6]]

Licencja: CC BY 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Sapeornis

2026-11-01T13:02:46Z

Paweł: Wang i in., 2026

{{DISPLAYTITLE:''Sapeornis''}}
{{Opis
|Autor = [[Paweł Konarzewski]]
|Korekta =
|nazwa = ''Sapeornis'' (sapeornis)
|długość = 40 cm <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press. </ref>
|masa = 880 g <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|wysokość = 20 cm (w biodrach) <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Chiny]] - Liaoning

([[formacja|formacje]] [[Yixian]] i [[Jiufotang]])
|czas = {{Występowanie|125.76|120}}
ok. 125,76-120 [[Ma]] 
[[wczesna kreda]] ([[barrem]]-[[apt]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Theropoda]]

[[Avialae]]

[[Pygostylia]]

[[Omnivoropterygidae]]
|grafika = Sapeornis Holotype IVPP.jpg
|podpis = Płyta skalna z [[holotyp]]em sapeornisa. Fot. Jonathan Chen [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sapeornis_Holotype_IVPP.jpg]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
}}
==Wstęp==
''Sapeornis'' to prymitywny ptak z grupy [[Pygostylia]] żyjący we [[wczesna kreda|wczesnej kredzie]] na terenie dzisiejszych Chin. Sapeornis jest znany wielu okazów, dzięki czemu jest jedynym z najlepiej poznanych chińskich ptaków ery mezozoicznej.

==Taksonomia==
[[Plik:Liaoning Palaeontological Museum 20250103 104003.jpg|thumb|Skamieniały szkielet sapeornisa ([[holotyp]] "''Shenshiornis primita''"). Fot. Dlyj0604 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Liaoning_Palaeontological_Museum_20250103_104003.jpg].]]
Zhou i Zhang (2002) nazwali ''Sapeornis chaoyangensis'' na postawie niekompletnego szkieletu pozaczaszkowego. W latach 2008-2010 naukowcy opisywali kolejnych przedstawicieli [[Sapeornithidae]] (kolejno ''Didactylornis jii'', ''Sapeornis angustis'' oraz ''Shenshiornis primita''). W 2012 roku Gao i współpracownicy porównali znane okazy sapeornitydów. Według badaczy wspomniane taksony okazały się być tym samym zwierzęciem co ''S. chaoyangensis'', a różnice wynikały głównie z ontogenezy, [[tafonomia|tafonomii]] oraz błędnymi spostrzeżeniami wcześniejszych naukowców. Podobne zdanie o synonimacji mają również Pu i współpracownicy (2013).

''Omnivoropteryx sinousaorum'' to ptak opisany kilka miesięcy później niż ''Sapeornis'' przez Czerkasa i Ji. Omniworopteryks jest znany z bardzo kompletnego, lecz niewypreparowanego szkieletu (CAGS-02-IG-gausa-3/DM 609). Badacze nazwali również dwa nowe klady: Omnivoropterygiformes oraz Omnivoropterygidae. Niestety w literaturze naukowej wspomniane grupy były ignorowane przez naukowców. Jak podaje [[Mortimer]] (online) oraz Pomeroy (2013) według zasad [[ICZN]], Omnivoropterygidae jest ważnym kladem i ma pierwszeństwo przed Sapeornithidae, gdyż został zdefiniowany wcześniej. Według wspomnianych naukowców ''Omnivoropteryx'' jest [[młodszy synonim|młodszym synonimem]] omawianego rodzaju, a różnice mogą mieścić się w zakresie zmienności osobniczej lub być spowodowane [[tafonomia|zjawiskami tafonomicznymi]].

==Materiał kopalny==
[[Plik:Sapeornis chaoyangensis NMNS.jpg|thumb|Skamieniały szkielet sapeornisa (okaz BMNHC Ph1206). Fot. Tiouraren [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sapeornis_chaoyangensis_NMNS.jpg]]]
[[Holotyp]] (IVPP V12698) to szkielet pozaczaszkowy obejmujący kręgi, [[pygostyl]], obręcz barkową, widełki, skrzydła, obręcz miedniczną oraz nogi.

W sumie jest znanych ponad 100 okazów sapeornisa w tym dawniej uznawane za ''Omnivoropteryx'', ''Didactylornis'', ''S. angustis'' oraz ''Shenshiornis'' (Gao i in., 2012; Pomeroy, 2013; Pu i in., 2013; Zheng i in., 2014; Wang i in., 2017).

==Budowa==
[[Plik:Sapeornis sp.jpg|thumb|Szkielet nieokreślonego gatunku ''Sapeornis''. Fot. Dlyj0604 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sapeornis_sp.jpg]]]
===Czaszka===
Czaszka ''Sapeornis'' miała podobny kształt jak ''[[Archaeopteryx]]'' oraz większość [[Enantiornithes|enantiornitów]]. W kości przedszczękowej znajdowały się 4 zęby, podobnie jak u [[Archaeopteryx|archeopteryksa]] oraz [[Enantiornithes|enantiornitów]]. Krótkie zęby miały stożkowaty kształt. Żuchwa była masywna i prosta. Okazy IVPP V13275 i IVPP V13276 nie miały zębów w żuchwie. Okno przedoczodołowe było stosunkowo duże, jak u innych ''[[Archaeopteryx]]'', ''[[Confuciusornis]]'' oraz ''[[Jeholornis]]'' (Zhou i Zhang, 2003).

Wang i in. (2017) szczegółowo zbadali uzębienie ''Sapeornis''. Naukowcy zauważyli, że część osobników nie miała zębów w żuchwie. Brak zębów w dolnej szczęce mógł wynikać z [[tafonomia|procesów tafonomicznych]]. Chińscy badacze sądzą, że ''Sapeornis'' standardowo mógł mieć 4 zęby w kości przedszczękowej, 3 w szczękowej oraz 2 w zębowej.

Hu i współpracownicy (2019) zrekonstruowali kość lemieszową oraz podniebienie sapeornisa. Badacze zauważyli, ze struktura ta bardzo przypominała obecną u współczesnych ptaków paleognatycznych (np. strusie, kiwi, kazuary). Na tej podstawie wywnioskowano, że czaszka ''Sapeornis'' była akinetyczna. Takie założenie potwierdza również obecność kości skrzydłowej zewnętrznej (''ectopterygoid''). Hu i współautorzy (2020) zidentyfikowali kilka dotąd nieznanych cech czaszki sapeornisa, które potwierdzają jej akinetyczość. W odróżnieniu od współczesnych ptaków, ''Sapeornis'' miał sztywne i prymitywne połączenia między kośćmi czaszki.

===Szkielet pozaczaszkowy===
[[Plik:Sapeornis 41HIII0405 pes.png|thumb|Schemat przedstawiający stopę sapeornisa wraz z tkankami miękkimi. Źródło: Pittman i in., 2022 [https://doi.org/10.1038/s41467-022-35039-1]]]
Odcinek szyjny ''Sapeornis'' mógł liczyć 10 lub 11 [[centrum|heterocelicznych]] i wydłużonych kręgów. Podobnie jak ''[[Archaeopteryx]]'', omawiamy rodzaj miał 13 kręgów piersiowych. Ich trzony były wklęsłe po obydwu swoich stronach. Większość kręgów grzbietowych sapeornisa nie miała pleuroceli (otworów pneumatycznych). Odcinek krzyżowy liczył 7 kręgów. Z kolei wolnych kręgów ogonowych mogło być 6 lub 7. [[Pygostyl]] był długi i trójkątny, podobnie jak u ''[[Confuciusornis]]'' oraz inne wczesne [[Enantiornithes|enantiornity]]. Widełki miały masywną budowę. Sapeornis charakteryzował się wyjątkowo jak na wczesnego ptaka skrzydłami. Ich długość stanowiła ok. 154% długości nóg. Kości tworzące miednicę nie były ze sobą zrośnięte. Podobne jak ''[[Longipteryx]]'', sapeornis miał krótkie nogi. Kość udowa mierzyła 96% długości ''[[tibiotarsus]]''. Stopa była zakończona 4 palcami z ostrymi pazurami (Zhou i Zhang, 2003). Według Pittmana i współautorów (2022) pazury sapeornisa umożliwiały siedzenie na gałęziach.

Zheng i współpracownicy (2014) chcieli zbadać budowę mostka sapeornisa. Jak zauważyli badacze wiele okazów, nawet tych z zachowanymi tkankami miękkimi nie miało tej struktury w klatce piersiowej. Według naukowców brak chrzęstnego lub kostnego mostka był normą u ''Sapeornis'', a cecha ta była [[plezjomorfia|plezjomorficzną]] ptaków. Z taką opinią nie zgadza się Foth (2014). Ten naukowiec uważa, że brak zachowanego mostka nie świadczy o jego rzeczywistej nieobecności, a hipoteza o całkowitym braku tej struktury u wczesnych ptaków może być błędną. Foth (2014) podaje również, że istnieją przesłanki na obecność chrzęstnego mostka u ''[[Archaeopteryx]]''. Wang i współpracownicy (2022) zauważyli, że łopatka oraz kość krucza sapeornisa były połączone ze sobą dwoma stawami - większym oraz mniejszym. Taka budowa występowała również u wielu teropodów z grupy [[Pennaraptora]] oraz współczesnych ptaków.

==Opierzenie==
[[Plik:Anhui Geological Museum 20240811 145054.jpg|thumb|Szkielet nieokreślonego gatunku ''Sapeornis'' wraz z zachowanymi odciskami piór. Fot. Dlyj0604 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Anhui_Geological_Museum_20240811_145054.jpg]]]
U sapeornisa (osobnik DNHM-D3078) zachowały się dość dobrze odciski piór na skrzydłach. Widoczne są lotki pierwszorzędowe, drugorzędowe oraz pokrywowe. Lotki miały mocne stosiny które oddzielały niesymetryczne, złożone z promieni chorągiewki. Lotki pierwszorzędowe mogły być bardziej asymetryczne niż drugorzędowe oraz różniły się od siebie długością (pierwszorzędowe dłuższe niż drugorzędowe). Na każdym skrzydle mogło znajdować się po 13 lotek pierwszorzędowych. Z kolei dokładna liczba lotek drugorzędowych jest niepewna. Nad lotkami pierwszorzędowymi i drugorzędowymi znajdowały się pokrywy. Pokrywy lotek pierwszorzędowych były cienkie i małe. Nie wiadomo również, czy sapeornis miał [[alula|alulę]]<ref>lub inaczej skrzydełko - mały zestaw piór znajdujących się na pierwszym palcu skrzydła ptaka</ref> (Gao i in., 2012). Brak wspinaniej struktury potwierdzili Serrano i in. (2020).

==Paleobiologia==
===Lot===
Jak na wczesnego ptaka, ''Sapeornis'' był dobrym lotnikiem. Badania aerodynamiczne przeprowadzone Serrano i [[Chiappe]] (2017) wykazały, że omawiany rodzaj miał ograniczone zdolności lotu czynnego, machając cały czas skrzydłami. Zamiast lotu aktywnego, sapeornis do przemieszania się w powietrzu wykorzystywał ciepłe prądy powietrzne jak współczesne sępy, kruki czy czubacze. Taki sposób lotu umożliwiały duże skrzydła dające dużą siłę nośną oraz odpowiedni kształt kości ramiennej. Serrano i współpracownicy (2020) potwierdzają wyżej opisany sposób lotu sapeornisa. Badacze zaznaczają jednak, że brak aluli ograniczał zwrotność, szczególnie przy wolnych prędkościach lotu.

===Dieta===
Zheng i współpracownicy (2011) zbadali wnętrze jamy brzusznej sapeornisa (okazy STM 15-15 i STM 15-29). Jak się okazało te ptaki miały rozszerzoną część przełyku zwaną wolem. Ta struktura występuje u współczesnych roślinożernych ptaków. Na tej podstawie można wywnioskować, że dietę sapeornisa stanowiły nasiona roślin. Pittman i in. (2022) uważają również, że ''Sapeornis'' swoją dietę mógł uzupełniać niewielkimi zwierzętami, podobnie jak dzisiejszy palmojad. Nowe okazy ''Sapeornis'' wskazują, że ten ptak oprócz nasion odżywiał się również owocami. W ich szkieletach były obecne nierównomiernie rozmieszczone gastrolity. To odkrycie sugeruje, że sapeornis miał bardziej złożoną dietę, niż dotychczas sądzono (Wang i in., 2026).

==Etymologia==
Nazwa [[rodzaj]]owa ''Sapeornis'' wywodzi się od akronimu SAPE (Society of Avian Paleontology and Evolution) oraz zawiera greckie słowo ''ornis'' (ptak). Piąta konferencja SAPE odbyła się w Chinach w czerwcu 2000 roku, na krótko przed wykopaniem [[holotyp]]u. Epitet gatunkowy ''chaoyangensis'' nawiązuje do miasta Chaoyang, w którym zostały odnalezione pierwsze skamieniałości sapeornisa.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
|{{V| ''Sapeornis''}}
| {{Kpt|Zhou}} i {{Kpt|Zhang}}, [[2002]]
|-
|= ''Omnivoropteryx''
|{{Kpt|Czerkas}} i {{Kpt|Ji}}, [[2002]]
|-
|= ''Didactylornis''
|{{Kpt|Yuan}}, [[2008]]
|-
|= ''Shenshiornis''
|{{Kpt|Hu, Li, Hou}} i {{Kpt|[[Xu]]}}, [[2010]]
|-
|{{V|''S. chaoyangensis''}}
| {{Kpt|Zhou}} i {{Kpt|Zhang}}, [[2002]]
|-
|= ''Omnivoropteryx sinousaorum''
|{{Kpt|Czerkas}} i {{Kpt|Ji}}, [[2002]]
|-
|= ''Didactylornis jii''
|{{Kpt|Yuan}}, [[2008]]
|-
|= ''Sapeornis angustis''
|{{Kpt|Provini, Zhou}} i {{Kpt|Zhang}}, [[2009]]
|-
|= ''Shenshiornis primita''
|{{Kpt|Hu, Li, Hou}} i {{Kpt|[[Xu]]}}, [[2010]]
|}

==Bibliografia==

Czerkas, S. A., & Ji, Q. (2002). "A preliminary report on an omnivorous volant bird from northeast China". [w]: Czerkas, S. J. (red). "Feathered Dinosaurs and the Origin of Flight". The Dinosaur Museum, Blanding, U.S.A: The Dinosaur Museum Journal. pp. 127–135.

Foth, C. (2014). "Comment on the absence of ossified sternal elements in basal paravian dinosaurs". Proceedings of the National Academy of Sciences, 111(50), E5334-E5334. [[doi:10.1073/pnas.1419023111]]

Gao, C., Chiappe, L. M., Zhang, F., Pomeroy, D. L., Shen, C., Chinsamy, A., & Walsh, M. O. (2012). "A subadult specimen of the Early Cretaceous bird ''Sapeornis chaoyangensis'' and a taxonomic reassessment of sapeornithids". Journal of Vertebrate Paleontology, 32(5), 1103-1112. [[doi:10.1080/02724634.2012.693865]]

Hu, D., Li, L., Hou, L., & Xu, X. (2010). "A new sapeornithid bird from China and its implication for early avian evolution". Acta Geologica Sinica‐English Edition, 84(3), 472-482.

Hu, H., O'Connor, J. K., McDonald, P. G., & Wroe, S. (2020). "Cranial osteology of the early cretaceous ''Sapeornis chaoyangensis'' (Aves: Pygostylia)". Cretaceous Research, 113, 104496. [[doi:10.1016/j.cretres.2020.104496]]

Hu, H., Sansalone, G., Wroe, S., McDonald, P. G., O’Connor, J. K., Li, Z., Xu, X., & Zhou, Z. (2019). "Evolution of the vomer and its implications for cranial kinesis in Paraves". Proceedings of the National Academy of Sciences, 116(39), 19571-19578. [[doi:10.1073/pnas.1907754116]]

Mortimer, M. (online) [https://theropoddatabase.github.io/Avialae.htm#Sapeornischaoyangensis]

Pittman, M., Bell, P. R., Miller, C. V., Enriquez, N. J., Wang, X., Zheng, X., Tsang, L. R., Tse, Y. T., Landes, M., & Kaye, T. G. (2022). "Exceptional preservation and foot structure reveal ecological transitions and lifestyles of early theropod flyers". Nature Communications, 13(1), 7684. [[doi:10.1038/s41467-022-35039-1]]

Pomeroy, D. L. (2013). "A morphological and taxonomic revision of the Early Cretaceous Sapeornithidae (Aves: Pygostylia) of Liaoning Province, China". (dysertacja doktorska, California State University, Long Beach)

Provini, P., Zhou, Z, & Zhang, F. (2009). "A new species of the basal bird ''Sapeornis'' from the Early Cretaceous of Liaoning, China". Vertebrata PalAsiatica, 47(3), 194-207

Pu, H., Chang, H., Lü, J., Wu, Y., Xu, L., Zhang, J., & Jia, S. (2013). "A new juvenile specimen of ''Sapeornis'' (Pygostylia: Aves) from the Lower Cretaceous of Northeast China and allometric scaling of this basal bird". Paleontological Research, 17(1), 27-38. [[doi:10.2517/1342-8144-17.1.27]]

Serrano, F. J., & Chiappe, L. M. (2017). "Aerodynamic modelling of a Cretaceous bird reveals thermal soaring capabilities during early avian evolution". Journal of the Royal Society Interface, 14(132), 20170182. [[doi:10.1098/rsif.2017.0182]]

Serrano, F. J., Pittman, M., Kaye, T. G., Wang, X., Zheng, X., & Chiappe, L. M. (2020). "Laser-stimulated fluorescence refines flight modeling of the Early Cretaceous bird ''Sapeornis''". Bulletin of the American Museum of Natural History, 400; 333-344.

Wang, S., Ma, Y., Wu, Q., Wang, M., Hu, D., Sullivan, C., & Xu, X. (2022). "Digital restoration of the pectoral girdles of two Early Cretaceous birds and implications for early-flight evolution". Elife, 11, e76086. [[doi:10.7554/eLife.76086]]

Wang, Y., Hu, H., O'Connor, J. K., Wang, M., Xu, X., Zhou, Z., Wang, X., & Zheng, X. (2017). "A previously undescribed specimen reveals new information on the dentition of ''Sapeornis chaoyangensis''". Cretaceous Research, 74, 1-10. [[doi:10.1016/j.cretres.2016.12.012]]

Wang, Y., O'Connor, J. K., Wang, X., Zheng, X., & Zhou, Z. (2026). "Frugivory in ''Sapeornis'' Zhou & Zhang, 2002b indicates diverse herbivorous trophic habits". Comptes Rendus Palevol. 25 (23): 427-440. [[doi:10.5852/cr-palevol2026v25a23]]

Yuan, C. (2008). "A new genus and species of Sapeornithidae from Lower Cretaceous in western Liaoning, China". Acta Geologica Sinica. 82 (1): 48–55. [[doi:10.1111/j.1755-6724.2008.tb00323.x]]

Zheng, X., Martin, L. D., Zhou, Z., Burnham, D. A., Zhang, F., & Miao, D. (2011). "Fossil evidence of avian crops from the Early Cretaceous of China". Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(38), 15904-15907. [[doi:10.1073/pnas.1112694108]]

Zheng, X., O’Connor, J., Wang, X., Wang, M., Zhang, X., & Zhou, Z. (2014). "On the absence of sternal elements in ''Anchiornis'' (Paraves) and ''Sapeornis'' (Aves) and the complex early evolution of the avian sternum". Proceedings of the National Academy of Sciences, 111(38), 13900-13905. [[doi:10.1073/pnas.1411070111]]

Zhou, Z., & Zhang, F. (2002). "Largest bird from the Early Cretaceous and its implications for the earliest avian ecological diversification". Naturwissenschaften, 89, 34-38. [[doi:10.1007/s00114-001-0276-9]]

Zhou, Z., & Zhang, F. (2003). "Anatomy of the primitive bird ''Sapeornis chaoyangensis'' from the Early Cretaceous of Liaoning, China". Canadian Journal of Earth Sciences, 40(5), 731-747. [[doi:10.1139/e03-011]]
<references/>

[[Kategoria:Avialae]]
[[Kategoria:Pygostylia]]
[[Kategoria:Omnivoropterygidae]]
[[Kategoria:Azja (ptaki)]]
[[Kategoria:Chiny (ptaki)]]
[[Kategoria:Mezozoik (ptaki)]]
[[Kategoria:Kreda (ptaki)]]
[[Kategoria:Barrem (ptaki)]]
[[Kategoria:Apt (ptaki)]]

Paludohadros

2026-10-31T08:47:42Z

Paweł:

{{DISPLAYTITLE:''Paludohadros''}}
{{Opis
|Autor = [[Paweł Konarzewski]]
|Korekta =
|nazwa = ''Paludohadros''
|długość =
|wysokość =
|masa =
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Wielka Brytania]] - Surrey i wyspa Wight
([[formacja]] [[Wessex]])
|czas = {{Występowanie|125.7|121.4}}
[[wczesna kreda]] ([[barrem]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Ornithischia]]

[[Ornithopoda]]

[[Iguanodontia]]

[[Hadrosauroidea]]
|grafika = Paludohadros proudlovii.png
|podpis = Rekonstrukcja. Autor: Connor Ashbridge [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paludohadros_proudlovii.png]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
}}
==Wstęp==
''Paludohadros'' to [[rodzaj]] [[Iguanodontia|iguanodonta]] żyjącego we [[wczesna kreda|wczesnej kredzie]] na terenie Wielkiej Brytanii. Jest to nazwany pierwszy iguanodont z [[formacja|formacji]] [[Weald Clay]].

==Materiał kopalny==
[[Holotyp]] (NHMUK PV R 16396) to częściowy szkielet obejmujący niekompletną czaszkę (obie kości przedszczękowe, lewa kość łzowa, prawa kość przedczołowa, prawa kość czołowa, prawa kość zaoczodołowa, obie kości powiekowe, obie kości jarzmowe, lewa kość łuskowa, obie kości czworoboczne, lewa kość czworoboczna jarzmowa, prawa kość podniebienna, prawa kość skrzydłowa, lewa kość nadskrzydłowa, kość potyliczna podstawna, obie kości potyliczne boczne i tylne, kość przedzębowa, obie kości zębowe, prawa kość kątowa górna i lewa kość stawowa) oraz niekompletny szkielet pozaczaszkowy (dwa [[intercentrum|intercentra]], fragmenty żeber szyjnych, fragmenty żeber grzbietowych, trzy kręgi ogonowe, prawa łopatka, prawa kość krucza, obie płytki mostkowe, obie kości ramienne, obie kości łokciowe, obie kości promieniowe, lewy nadgarstek, prawa II kość śródręcza, lewa IV kość śródręcza, V kość śródręcza, lewy pazur kciuka, trzy paliczki, prawa kość kulszowa, lewa kość udowa, prawa kość piszczelowa, obie kości strzałkowe, II kość śródstopia, III kość śródstopia i IV kość śródstopia). Osobnik w chwili śmierci nie był w pełni dojrzały, prawdopodobnie młodociany.

Materiał przypisany obejmuje cztery niekompletne kości piszczelowej oraz ramienne. Dodatkowo do omawianego rodzaju należy również częściowa prawa kość kątowa górna (NHMUK PV R 105a) z wyspy Wight.

==Budowa i systematyka==
''Paludohadros'' cechował się niespotykaną budową zębów żuchwy, kości kątowej górnej, kości ramiennej, kulszowej i piszczelowej. Kość ramienna miała grzebień na przednio-przyśrodkowej powierzchni przyśrodkowego kłykcia, który biegł w stronę bliższego końca kości. Kość kulszowa miała trzon zakrzywiony ku tyłowi i dołowi oraz dobrze rozwiniętą stopę. Ponadto na bocznej powierzchni bliższej części trzonu występował wystający grzebień. Zachowana kość udowa mierzyła ok. 63 cm długości. Na przyśrodkowej powierzchni bliższego końca kości piszczelowej znajdował się guzek. Według Sacamoto i in. (2026) najbliższym krewnym ''Paludohadros'' był ''[[Istiorachis]]''.

==Etymologia==
Nazwa [[rodzaj]]owa ''Paludohadros'' to połączenie łacińskich słów ''palus'' (w dopełniaczu ''paludis'' - bagno) oraz ''hadros'' (solidny lub krzepki). Nawiązuje ona do bagnistych paleośrodowisk z formacji [[Weald Clay]] oraz dużej ilości błota w kamieniołomie Smokejacks Pit. Epitet gatunkowy ''proudlovii'' honoruje zmarłego w 2000 roku Williama Proudlove’a, byłego kierownika zakładu Ewhurst Works.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Paludohadros''}}
| {{Kpt|Sacamoto, Lockwood, Langer, Clark, Barrett, [[Turner]]}} i {{Kpt|[[Maidment]]}}, [[2026]]
|-
| {{V|''P. proudlovii''}}
| {{Kpt|Sacamoto, Lockwood, Langer, Clark, Barrett, [[Turner]]}} i {{Kpt|[[Maidment]]}}, [[2026]]
|}

==Bibliografia==

Sacamoto, R. J., Lockwood, J. A. F., Langer, M. C., Clark, B., Barrett, P. M., Turner, A., & Maidment, S. C. R. (2026). "A new iguanodontian dinosaur from the Weald Clay Formation (Lower Cretaceous) of Smokejacks Brickworks, southern England". Journal of Systematic Palaeontology. 24 (2). [[doi:10.1080/14772019.2026.2726221]]


[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Ornithischia]]
[[Kategoria:Ornithopoda]]
[[Kategoria:Iguanodontia]]
[[Kategoria:Iguanodontia bazalne]]
[[Kategoria:Europa]]
[[Kategoria:Wielka Brytania]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Barrem]]

Paludohadros

2026-10-31T08:40:19Z

Paweł: Utworzono nową stronę "{{DISPLAYTITLE:''Paludohadros''}} {{Opis |Autor = Paweł Konarzewski |Korekta = |nazwa = ''Paludohadros'' |dł..."

{{DISPLAYTITLE:''Paludohadros''}}
{{Opis
|Autor = [[Paweł Konarzewski]]
|Korekta =
|nazwa = ''Paludohadros''
|długość =
|wysokość =
|masa =
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Wielka Brytania]] - Surrey i wyspa Wight
([[formacja]] [[Wessex]])
|czas = {{Występowanie|125.7|121.4}}
[[wczesna kreda]] ([[barrem]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Ornithischia]]

[[Ornithopoda]]

[[Iguanodontia]]

[[Hadrosauroidea]]
|grafika = Paludohadros proudlovii.png
|podpis = Rekonstrukcja. Autor: Connor Ashbridge [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paludohadros_proudlovii.png]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
}}
==Wstęp==
''Paludohadros'' to [[rodzaj]] [[Iguanodontia|iguanodonta]] żyjącego we [[wczesna kreda|wczesnej kredzie]] na terenie Wielkiej Brytanii. Jest to pierwszy Iguanodont nazwany z [[formacja|formacji]] [[Weald Clay]].

==Materiał kopalny==
[[Holotyp]] (NHMUK PV R 16396) to częściowy szkielet obejmujący niekompletną czaszkę (obie kości przedszczękowe, lewa kość łzowa, prawa kość przedczołowa, prawa kość czołowa, prawa kość zaoczodołowa, obie kości powiekowe, obie kości jarzmowe, lewa kość łuskowa, obie kości czworoboczne, lewa kość czworoboczna jarzmowa, prawa kość podniebienna, prawa kość skrzydłowa, lewa kość nadskrzydłowa, kość potyliczna podstawna, obie kości potyliczne boczne i tylne, kość przedzębowa, obie kości zębowe, prawa kość kątowa górna i lewa kość stawowa) oraz niekompletny szkielet pozaczaszkowy (dwa [[intercentrum|intercentra]], fragmenty żeber szyjnych, fragmenty żeber grzbietowych, trzy kręgi ogonowe, prawa łopatka, prawa kość krucza, obie płytki mostkowe, obie kości ramienne, obie kości łokciowe, obie kości promieniowe, lewy nadgarstek, prawa II kość śródręcza, lewa IV kość śródręcza, V kość śródręcza, lewy pazur kciuka, trzy paliczki, prawa kość kulszowa, lewa kość udowa, prawa kość piszczelowa, obie kości strzałkowe, II kość śródstopia, III kość śródstopia i IV kość śródstopia). Osobnik w chwili śmierci nie był w pełni dojrzały, prawdopodobnie młodociany.

Materiał przypisany obejmuje cztery niekompletne kości piszczelowej oraz ramienne. Dodatkowo do omawianego rodzaju należy również częściowa prawa kość kątowa górna (NHMUK PV R 105a) z wyspy Wight.

==Budowa i systematyka==
''Paludohadros'' charakteryzował się budową zębów żuchwy, kości kątowej górnej, kości ramiennej, kulszowej i piszczelowej. Kość ramienna miała grzebień na przednio-przyśrodkowej powierzchni przyśrodkowego kłykcia, który biegł w stronę bliższego końca kości. Kość kulszowa miała trzon zakrzywiony ku tyłowi i dołowi oraz dobrze rozwiniętą stopę. Ponadto na bocznej powierzchni bliższej części trzonu występował wystający grzebień. Zachowana kość udowa mierzyła ok. 63 cm długości. Na przyśrodkowej powierzchni bliższego końca kości piszczelowej znajdował się guzek. Według Sacamoto i in. (2026) najbliższym krewnym ''Paludohadros'' był ''[[Istiorachis]]''.

==Etymologia==
Nazwa [[rodzaj]]owa ''Paludohadros'' to połączenie łacińskich słów ''palus'' (w dopełniaczu ''paludis'' - bagno) oraz ''hadros'' (solidny lub krzepki). Nawiązuje ona do bagnistych paleośrodowisk z formacji [[Weald Clay]] oraz dużej ilości błota w kamieniołomie Smokejacks Pit. Epitet gatunkowy ''proudlovii'' honoruje zmarłego w 2000 roku Williama Proudlove’a, byłego kierownika zakładu Ewhurst Works.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Paludohadros''}}
| {{Kpt|Sacamoto, Lockwood, Langer, Clark, Barrett, [[Turner]]}} i {{Kpt|[[Maidment]]}}, [[2026]]
|-
| {{V|''P. proudlovii''}}
| {{Kpt|Sacamoto, Lockwood, Langer, Clark, Barrett, [[Turner]]}} i {{Kpt|[[Maidment]]}}, [[2026]]
|}

==Bibliografia==

Sacamoto, R. J., Lockwood, J. A. F., Langer, M. C., Clark, B., Barrett, P. M., Turner, A., & Maidment, S. C. R. (2026). "A new iguanodontian dinosaur from the Weald Clay Formation (Lower Cretaceous) of Smokejacks Brickworks, southern England". Journal of Systematic Palaeontology. 24 (2). [[doi:10.1080/14772019.2026.2726221]]


[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Ornithischia]]
[[Kategoria:Ornithopoda]]
[[Kategoria:Iguanodontia]]
[[Kategoria:Iguanodontia bazalne]]
[[Kategoria:Europa]]
[[Kategoria:Wielka Brytania]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Barrem]]

Plik:Royal Tyrrell Museum Stegoceras.jpg

2026-10-29T15:08:22Z

Paweł: Zrekonstruowane szkielety ''Stegoceras''. Fot. Cherrysweetdeal Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_Tyrrell_Museum_Stegoceras.jpg Licencja: CC BY 2.0 https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/deed.en

== Opis ==
Zrekonstruowane szkielety ''Stegoceras''. Fot. Cherrysweetdeal

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Royal_Tyrrell_Museum_Stegoceras.jpg

Licencja: CC BY 2.0
https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/deed.en

Plik:The Childrens Museum of Indianapolis - Prenoceratops pieganensis.jpg

2026-10-29T15:05:46Z

Paweł: Zrekonstruowany szkielet ''Prenoceratops''. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Prenoceratops_pieganensis.jpg Licencja: CC BY-SA 3.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.en

== Opis ==
Zrekonstruowany szkielet ''Prenoceratops''.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Prenoceratops_pieganensis.jpg

Licencja: CC BY-SA 3.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.en

Plik:Gryposaurus notabilis.png

2026-10-29T15:02:31Z

Paweł: Rekonstrukcja ''Gryposaurus notabilis''. Autor: Connor Ashbridge. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gryposaurus_notabilis.png Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

== Opis ==
Rekonstrukcja ''Gryposaurus notabilis''. Autor: Connor Ashbridge.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gryposaurus_notabilis.png

Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

2026

2026-10-29T14:59:34Z

Paweł: /* Dinosauria */

{{Szablon:202X}}

==Wydarzenia==
*21 lutego zmarł [[Hans-Dieter Sues]], amerykański paleontolog zajmujący się m.in. badaniem mezozoicznych oraz paleozoicznych kręgowców
*23 czerwca zmarł [[Khishigjav Tsogtbaatar]], mongolski paleontolog specjalizujący się w badaniach nad dinozaurami, ich systematyką, ewolucją oraz paleobiogeografią
*2 lipca zmarł [[Yuri Bolotsky]], rosyjski paleontolog znany z m.in. z opisania ''[[Amurosaurus]]'' i ''[[Olorotitan]]''
*2 września zmarł [[Yoshikazu Hasegawa]], japoński paleontolog zajmujący się wymarłymi kręgowcami, w tym dinozaurami
*9 września zmarł [[Andrzej Elżanowski]], polski zoolog i paleontolog znany z m.in. z opisania ''[[Potamornis]]'' i ''[[Gobipteryx]]''

==Dinosauria==
{{Szablon:Pomoc_spis}}
W 2026 roku opisano '''41''' nowych [[nazwa|nazwy]] [[Dinosauria|dinozaurów]] ('''36''' nowych [[rodzaj|rodzajów]], '''33''' nowych gatunków i 2 nowe [[kombinacja|kombinacje]]).

Obecnie za [[Takson ważny|ważne]] [[takson]]y nieptasich dinozaurów uznawanych są '''40''' z nich.

{| class="sortable"
|-
! width="200px"|Nazwa
! Autorzy
! width="185px"|Klasyfikacja
! Kraj
! width="100px"|Wiek
!width="250px" class=unsortable|Uwagi
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Bicharracosaurus|{{U|Bicharracosaurus dionidei}}]]'''''
|{{Kpt|Reutter, Carballido, Windholz, Pol & [[Rauhut]]}}, 2026
|[[Sauropoda]]: ?[[Brachiosauridae]]
|[[Argentyna]]
|{{pJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Ceratocaudia|{{U|Ceratocaudia antiqua}}]]'''''
|{{Kpt|Natarajan, Bhosale, Rakshit & Dasgupta}}, 2026
|[[Sauropoda]]: [[Macronaria]]
|[[Indie]]
|{{wJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Changzhousaurus |{{U|Changzhousaurus sinensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Xu]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Paraves]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Corythosaurus|Corythosaurus stebingeri]]'''''
|({{Kpt|[[Currie]] & [[Horner]]}}, [[1994]]) {{Kpt|Brown & Shape, 2026}}
|[[Ornithopoda]]: [[Hadrosauridae]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|Wcześniej ''[[Hypacrosaurus]] stebingeri''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Cryptarcus|{{U|Cryptarcus}} russelli]]'''''
|({{Kpt|[[Sternberg]], [[1940]]}}) {{Kpt|Holmes, Mallon, [[Ryan]] & [[Evans]]}}, 2026
|[[Ceratopsia]]: [[Chasmosaurinae]]
|[[Kanada]]
|{{pKreda}}
|Wcześniej ''[[Chasmosaurus]] russelli''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Dasosaurus|{{U|Dasosaurus tocantinensis}}]]'''''
|{{Kpt|Mayer, Silva Junior, Kerber, Navarro, Bandeira, Cisneros, Sousa, Pereira, Medeiros, Lindoso, Cavalcanti Neto, Ghilardi, Aureliano, Godoy, Ferreira & [[Langer]]}}, 2026
|[[Sauropoda]]: [[Somphospondyli]]
|[[Brazylia]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Dinevenator|{{U|Dinevenator}} robustus]]'''''
|{{Kpt|({{Kpt|[[Robert Sullivan|Sullivan]], [[2006]]) Jasinski & [[Robert Sullivan|Sullivan]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Troodontidae]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|Wcześniej ''"[[Saurornitholestes]]" robustus'' i ?''[[Xenovenator]] robustus''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Doolysaurus|{{U|Doolysaurus huhmini}}]]'''''
|{{Kpt|Jung, Kim, Jo & Clarke}}, 2026
|[[Ornithischia]]: [[Thescelosauridae]]
|[[Korea Południowa]]
|{{sKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Eopinacosaurus|{{U|Eopinacosaurus}} mephistocephalus]]'''''
|({{Kpt|[[Godefroit]], [[Pereda Superbiola]], [[Li]] & [[Dong]], [[1999]]}}) {{Kpt|Penkalski}}, 2026
|[[Thyreophora]]: [[Ankylosauridae]]
|[[Chiny]]
|{{pKreda}}
|Wcześniej ''[[Pinacosaurus]] mephistocephalus''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Falcarius|Falcarius suarezarum]]'''''
|({{Kpt|Senter, [[Kirkland]], Bird & Bartlett, [[2010]]}}) {{Kpt|Freimuth, Lively & [[Zanno]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Therizinosauria]]
|[[USA]]
|{{wKreda}}
|Wcześniej ''Geminiraptor suarezarum''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Ferenceratops|{{U|Ferenceratops}} shqiperorum]]'''''
|({{Kpt|[[Weishampel]], Jianu, Csiki & Norman, [[2003]]}}) {{Kpt|[[Maidment]], Butler, [[Brusatte]], Meade, Augustin, Csiki-Sava & Ősi}}, 2026
|?[[Ceratopsia]]: ?[[Ceratopsoidea]]
|[[Rumunia]]
|{{pKreda}}
|Wcześniej ''[[Zalmoxes]] shqiperorum''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Foskeia|{{U|Foskeia pelendonum}}]]'''''
|{{Kpt|Dieudonné, Becerra, Zanesco, Tortosa, Cruzado-Caballero, Stein & Fernández-Baldor}}, 2026
|[[Ornithopoda]]: [[Iguanodontia]]
|[[Hiszpania]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Gilmoretyrannus|{{U|Gilmoretyrannus}} lethaeus]]'''''
|({{Kpt|[[Zanno]] & [[Napoli]], [[2025]]}}) {{Kpt|Sancarlo & [[Paul]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Tyrannosauroidea]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|Wcześniej ''[[Nanotyrannus]] lethaeus''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Gongshuilong|{{U|Gongshuilong fanwei}}]]'''''
|{{Kpt|Yao, Qiu, Yu, Yang, Wang, Cao, Zhao, Xu, Shi, Lou, Zeng, Lu, Wu, [[Xu]], Han & Xing}}, 2026
|[[Ornithopoda]]: [[Hadrosauridae]]
|[[Chiny]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Haolong|{{U|Haolong dongi}}]]'''''
|{{Kpt|Huang, Wu, Mao, Bertozzo, Dhouailly, Robin, Pittman, Kaye, Manucci, He, Wang & [[Godefroit]]}}, 2026
|[[Ornithopoda]]: [[Iguanodontia]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Infernogallus|{{U|Infernogallus jamesi}}]]'''''
|{{Kpt|Funston, Dudgeon, Simon, Dufault, Boyd, Fowler, [[Currie]] & [[Evans]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Oviraptorosauria]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Invictibellatrix|{{U|Invictibellatrix amberina}}]]'''''
|{{Kpt|Morrison, Scherer, Mannion, Porro, Clark, Folkes & [[Barrett]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Megaraptora]]
|[[Wielka Brytania]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Jian|{{U|Jian changmaensis}}]]'''''
|{{Kpt|Zhou, Lamanna, Poust, Li, You & [[O'Connor]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Dromaeosauridae]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Kank|{{U|Kank australis}}]]'''''
|{{Kpt|Motta, Aranciaga Rolando, Rozadilla, Agnolín, Brissón Egli, Álvarez Herrera, Chimento, Lo Coco, Tsuihiji, Manabe, Pol & [[Novas]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Unenlagiidae]]
|[[Argentyna]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Kayrasaurus|{{U|Kayrasaurus changliensis}}]]'''''
|{{Kpt|Liao, Freimuth, [[Zanno]] & [[Xu]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Therizinosauria]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Kryptohadros|{{U|Kryptohadros kallaiae}}]]'''''
|{{Kpt|Magyar, Ősi, Csiki-Sava, Budai & Botfalvai}}, 2026
|[[Ornithopoda]]: [[Hadrosauroidea]]
|[[Rumunia]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Larsonvenator|{{U|Larsonvenator elegans}}]]'''''
|{{Kpt|Sancarlo & [[Paul]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Tyrannosauroidea]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Mesetasaurus|{{U|Mesetasaurus protector}}]]'''''
|{{Kpt|Soto Núñez, Montenegro & Perea}}, 2026
|[[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
|[[Urugwaj]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Musango|{{U|Musango matusadonaensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Barrett]], Botha, Sciscio, Stuart, Lovegrove, Munyikwa, Zondo, Broderick, Edwards, Mbambo, Chapelle, Dollman, Tolan & Choiniere}}, 2026
|[[Sauropodomorpha]]
|[[Zimbabwe]]
|{{pTrias}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Nagatitan|{{U|Nagatitan chaiyaphumensis}}]]'''''
|{{Kpt|Sethapanichsakul, Khansubha, Manitkoon, Hanta, Mannion & [[Upchurch]]}}, 2026
|[[Sauropoda]]: [[Somphospondyli]]
|[[Tajlandia]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Nipponopelta|{{U|Nipponopelta yezoensis}}]]'''''
|{{Kpt|Oyabu, [[Kobayashi]], [[Zelenitsky]], Fiorillo & Kano}}, 2026
|[[Thyreophora]]: [[Nodosauridae]]
|[[Japonia]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Norellraptor|{{U|Norellraptor barsboldi}}]]'''''
|{{Kpt|Wang, Ji, Cau, Kundrát, Liu, Wang & Ji}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Dromaeosauridae]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Paludohadros|{{U|Paludohadros proudlovii}}]]'''''
|{{Kpt|Sacamoto, Lockwood, Langer, Clark, [[Barrett]], Turner & [[Maidment]]}}, 2026
|[[Ornithopoda]]: [[Iguanodontia]]
|[[Wielka Brytania]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Phosphatotitan|{{U|Phosphatotitan khouribgaensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Longrich]], Pérez-Moreno, Díez Díaz, Pereda-Suberbiola, Bardet & Jalil}}, 2026
|[[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
|[[Maroko]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Pinacosaurus|Pinacosaurus {{U|hilwitnorum}}]]'''''
|{{Kpt|Penkalski}}, 2026
|[[Thyreophora]]: [[Ankylosauridae]]
|[[Mongolia]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Plesiolophus|{{U|Plesiolophus warnerensis}}]]'''''
|{{Kpt|McFeeters, [[Evans]], [[Ryan]] & Maddin}}, 2026
|[[Ornithopoda]]: [[Hadrosauridae]]
|[[Kanada]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Ptychotherates|{{U|Ptychotherates bucculentus}}]]'''''
|{{Kpt|Srivastava & Nesbitt}}, 2026
|[[Saurischia]]: [[Herrerasauria]]
|[[USA]]
|{{pTrias}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Rinconraptor |{{U|Rinconraptor pipoae}}]]'''''
|{{Kpt|Méndez, Paulina Carabajal, [[Filippi]], Gianechini, González-Dionis, Vettorazzi, Seculi-Pereyra, Ulloa-Guaiquin, Barrios, Cruzado-Caballero, Bellardini, Previtera, Valdez, Heredia, Cárdenas, [[Garrido]], Kim & Lee}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Megaraptora]]
|[[Argentyna]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Spinosaurus|Spinosaurus {{U|mirabilis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Sereno]], Vidal, Myhrvold, Johnson-Ransom, Ciudad Real, Baumgart, Sánchez Fontela, Green, Saitta, Adamou, Bop, Keillor, Fitzgerald, Dutheil, Laroche, Demers-Potvin, Simarro, Gascó-Lluna, Lázaro, Gamonal, Beightol, Reneleau, Vautrin, Bertozzo, Granados, Kinney-Broderick, Mallon, Lindoso & Ramezani}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Spinosauridae]]
|[[Niger]]
|{{pKreda}}
|Drugi ważny gatunek ''[[Spinosaurus]]''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Tromerosaurus|{{U|Tromerosaurus solumons}}]]'''''
|{{Kpt|Powers, Napoli, Coppock, Sharpe, Garros, Demers-Potvin, Raun, Stock, Miyashita & [[Currie]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Tyrannosauridae]]
|[[Kanada]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Uragasaurus|{{U|Uragasaurus kalasinensis}}]]'''''
|{{Kpt|Nilpanapan, Manitkoon, Suteethorn & Lauprasert}}, 2026
|[[Sauropoda]]: [[Mamenchisauridae]]
|[[Tajlandia]]
|{{pJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Xenovenator|{{U|Xenovenator espinosai}}]]'''''
|{{Kpt|[[Rivera-Sylva]], Aguillón-Martinez, Flores-Ventura, Sánchez-Uribe, Guzman-Gutierrez & [[Longrich]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Troodontidae]]
|[[Meksyk]]
|{{pKreda}}
|-
|''[[Xenovenator|{{U|Xenovenator}}? robustus]]''
|{{Kpt|({{Kpt|[[Robert Sullivan|Sullivan]], [[2006]]) [[Rivera-Sylva]], Aguillón-Martinez, Flores-Ventura, Sánchez-Uribe, Guzman-Gutierrez & [[Longrich]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Troodontidae]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|Wcześniej ''"[[Saurornitholestes]]" robustus''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Xiangyunloong|{{U|Xiangyunloong fengming}}]]'''''
|{{Kpt|Hu, Wang, Mo, Zhang, Zeng, Wang, Sun, Dong, Guan, Liu, Zhang, Bing, Wang & You}}, 2026
|[[Sauropodomorpha]]
|[[Chiny]]
|{{wJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Yantaloong|{{U|Yantaloong lini}}]]'''''
|{{Kpt|Zhang, Wang, Wang, Wang, Wang, Wang, Zou, Dong, Su, Jiang, Wang & You}}, 2026
|[[Sauropoda]]: ?[[Turiasauria]]
|[[Chiny]]
|{{sJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Yeneen|{{U|Yeneen houssayi}}]]'''''
|{{Kpt|[[Filippi]], Bellardini, Carballido, Méndez & [[Garrido]]}}, 2026
|[[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
|[[Argentyna]]
|{{pKreda}}
|}

==[[Dinosauromorpha]]==
{| class="sortable"
|-
! width="200px"|Nazwa
! Autorzy
! width="185px"|Klasyfikacja
! Kraj
! width="100px"|Wiek
!width="250px" class=unsortable|Uwagi
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Rewasaurus|{{U|Rewasaurus minori}}]]'''''
|{{Kpt|Sen, Basu & Ray}}, 2026
|[[Silesauridae]]
|[[Indie]]
|{{pTrias}}
|}

==Mezozoiczne [[Avialae]]==
{| class="sortable"
|-
! width="200px"|Nazwa
! Autorzy
! width="185px"|Klasyfikacja
! Kraj
! width="100px"|Wiek
!width="250px" class=unsortable|Uwagi
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Gorgonavis|{{U|Gorgonavis alcyone}}]]'''''
|{{Kpt|Nebreda, [[Chiappe]], Navalón, Terol, Serrano, Buscalioni & Marugán-Lobón}}, 2026
|[[Ornithothoraces]]: [[Enantiornithes]]
|[[Hiszpania]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Kunpengornis|{{U|Kunpengornis anhuimusei}}]]'''''
|{{Kpt|Huang, Wang, [[Cau]], Mao, Liu & Wang}}, 2026
|[[Ornithothoraces]]: [[Euornithes]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Plumadraco|{{U|Plumadraco bankoorum}}]]'''''
|{{Kpt|Clark, [[O'Connor]], Wang, Wang, Pruett-Jones, Zhang, Wang, Zheng & Zhou}}, 2026
|[[Ornithothoraces]]: [[Enantiornithes]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Pujatopouli|{{U|Pujatopouli soberana}}]]'''''
|{{Kpt|Irazoqui, Acosta Hospitaleche, Gelfo, Paulina Carabajal, Bona & Acosta Burlaille}}, 2026
|[[Ornithothoraces]]: [[Neornithes]]
|[[Antarktyda]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Tenuicruris|{{U|Tenuicruris piscanexum}}]]'''''
|{{Kpt|White, Bevitt, Petersen & Herne}}, 2026
|[[Ornithothoraces]]: [[Enantiornithes]]
|[[Australia]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Vegavis|Vegavis {{U|geitononesos}}]]'''''
|{{Kpt|Irazoqui, Acosta Hospitaleche, Paulina-Carabajal, Bona & Vega}}, 2026
|[[Ornithothoraces]]: ?[[Neornithes]]
|[[Antarktyda]]
|{{pKreda}}
|Drugi ważny gatunek ''[[Vegavis]]''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Vegavis|Vegavis {{U|notopothousa}}]]'''''
|{{Kpt|Irazoqui, Acosta Hospitaleche, Paulina-Carabajal, Bona & Vega}}, 2026
|[[Ornithothoraces]]: ?[[Neornithes]]
|[[Antarktyda]]
|{{pKreda}}
|Trzeci ważny gatunek ''[[Vegavis]]''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Yuezhuornis|{{U|Yuezhuornis yangyuanensis}}]]'''''
|{{Kpt|Xu, Wang, Lin, Dong, Deng, [[Xu]], Du, Lin, Chen & Zhou}}, 2026
|[[Avialae]]
|[[Chiny]]
|{{pJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Zhengheornis|{{U|Zhengheornis buyu}}]]'''''
|{{Kpt|Wang, Tang, Deng, Dong, Xu, [[Xu]], Lin, Du, Lin, Chen, Zhang, Zhou}}, 2026
|[[Avialae]]
|[[Chiny]]
|{{pJura}}
|}

R ważne

2026-10-29T14:53:06Z

Paweł:

{{Szablon:ABC ważne}}
{| class="wikitable" style="text-align:center" align="center"
| ''[[R|Pokaż wszystkie taksony]]''
|}
{{Szablon:Pomoc_spis}}
#''[[Rahiolisaurus]]''
#''[[Rahonavis]]''
#''[[Rajasaurus]]''
#''[[Rapator]]''
#''[[Rapetosaurus]]''
#''[[Raptorex]]'' (?''[[nomen dubium]]'')
#''[[Ratchasimasaurus]]''
#''[[Rativates]]''
#''[[Rayososaurus]]''
#''[[Rebbachisaurus]]''
#''[[Regaliceratops]]''
#''[[Rhabdodon]]''
#''[[Rhinorex]]''
#''[[Rhoetosaurus]]''
#''[[Rhomaleopakhus]]''
#''[[Riabininohadros]]''
#''[[Richardoestesia]]''
#''[[Rinchenia]]''
#''[[Rinconraptor]]''
#''[[Rinconsaurus]]''
#''[[Riojasaurus]]''
#''[[Riojavenatrix]]''
#''[[Riparovenator]]''
#''[[Rocasaurus]]''
#''[[Ruehleia]]''
#''[[Rugops]]''
#''[[Ruixinia]]''
#''[[Rukwatitan]]''
#''[[Ruyangosaurus]]''

{{Szablon:ABC ważne}}

R

2026-10-29T14:52:33Z

Paweł:

{{Szablon:ABC}}
{| class="wikitable" style="text-align:center" align="center"
| ''[[R_ważne|Pokaż tylko '''ważne''' taksony]]''
|}
{{Szablon:Pomoc_spis}}
#''[[Rachitrema]]'' - ichtiozaur
#'''''[[Rahiolisaurus]]'''''
#''[[Rahona]]'' = ''[[Rahonavis]]''
#'''''[[Rahonavis]]'''''
#'''''[[Rajasaurus]]'''''
#'''''[[Rapator]]'''''
#'''''[[Rapetosaurus]]'''''
#'''''[[Raptorex]]''''' (?''[[nomen dubium]]'')
#'''''[[Ratchasimasaurus]]'''''
#'''''[[Rativates]]'''''
#'''''[[Rayososaurus]]'''''
#''[[Razanandrongobe]]'' - krokodylomorf
#'''''[[Rebbachisaurus]]'''''
#'''''[[Regaliceratops]]'''''
#''[[Regnosaurus]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#"[[Revueltoraptor]]" = ''[[Gojirasaurus]]''
#''[[Revueltosaurus]]'' - archozaur
#'''''[[Rhabdodon]]'''''
#''[[Rhadinosaurus]]'' - niepewna przynależność (być może ankylozaur)
#'''''[[Rhinorex]]'''''
#''[[Rhodanosaurus]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#'''''[[Rhoetosaurus]]'''''
#'''''[[Rhomaleopakhus]]'''''
#''[[Rhopalodon]]'' - terapsyd
#'''''[[Riabininohadros]]'''''
#'''''[[Richardoestesia]]'''''
#''[[Rileya]]'' = ''[[Rileyasuchus]]''
#''[[Rileyasuchus]]'' (''[[nomen dubium]]'') - ?fitozaur
#'''''[[Rinchenia]]'''''
#'''''[[Rinconraptor]]'''''
#'''''[[Rinconsaurus]]'''''
#''[[Rioarribasaurus]]'' = ''[[Coelophysis]]''
#'''''[[Riojasaurus]]'''''
#''[[Riojasuchus]]'' - ornitozuchid
#'''''[[Riojavenatrix]]'''''
#'''''[[Riparovenator]]'''''
#'''''[[Rocasaurus]]'''''
#"[[Roccosaurus]]" (''[[nomen nudum]]'') = ''[[Melanorosaurus]]''
#''[[Rubeosaurus]]'' = '''''[[Styracosaurus]]'''''
#'''''[[Ruehleia]]'''''
#''[[Rugocaudia]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#'''''[[Rugops]]'''''
#'''''[[Ruixinia]]'''''
#'''''[[Rukwatitan]]'''''
#"[[Rutellum]]" (''[[nomen oblitum]]'')
#'''''[[Ruyangosaurus]]'''''

{{Szablon:ABC}}

Strona główna

2026-10-29T14:50:16Z

Paweł:

__INDEX__
{| id="mp-topbanner" style="width:100%; background:#e0d79d; margin:1.2em 0 6px 0; border:1px solid #204000; -moz-border-radius: 10px; -webkit-border-radius: 10px; border-radius: 10px; background-color: #e0d79d; padding: 5px 5px 5px 0px;"
| <div style="top:+0.2em; font-size:95%; text-align:center;"> '''[http://www.dinozaury.com/ Dinozaury.com] • [http://www.encyklopedia.dinozaury.com/ Encyklopedia Dinozaury.com] • [http://www.forum.dinozaury.com/ Forum Dinozaury.com]'''</div>
|}
{| id="mp-topbanner" style="width:100%; background:#e0d79d; margin:1.2em 0 6px 0; border:1px solid #204000; -moz-border-radius: 10px; -webkit-border-radius: 10px; border-radius: 10px; background-color: #e0d79d; padding: 5px 5px 5px 0px;"
|

{| style="width:100%; border:none; background:none;"
| style="width:100%; text-align:center; white-space:nowrap; color:#000;" |
<div style="font-size:162%; border:none; margin:0; padding:.1em; color:#000;">Witaj w [[Dinozaury.com|Encyklopedii Dinozaury.com]],</div>
<div style="top:+0.2em; font-size:95%;">gdzie przybliżamy świat prehistorii.</div> 
<div id="articlecount" style="font-size:95%;">Obecnie znajdziesz tu [[Specjalna:Statystyki|{{NUMBEROFARTICLES}}]] {{PLURAL:{{NUMBEROFARTICLES}}|hasło|hasła|haseł}} z dziedziny paleontologii.</div>
|}

| style="width:20%; font-size:95%;" |
* {{U|[[Dinozaury|Encyklopedia dinozaurów]]}} {{PAGESINCAT:Dinosauria}} {{PLURAL:{{PAGESINCAT:Dinosauria}}|hasło|hasła|haseł}}
* {{U|[[Słownik|Słownik paleontologiczny]]}} {{PAGESINCAT:Słownik}} {{PLURAL:{{PAGESINCAT:Słownik}}|hasło|hasła|haseł}}
* [[Paleontolodzy|Sylwetki naukowców]] {{PAGESINCAT:Paleontolodzy}} {{PLURAL:{{PAGESINCAT:Paleontolodzy}}|hasło|hasła|haseł}}
* [[Stratygrafia|Stratygrafia]] {{PAGESINCAT:Stratygrafia}} {{PLURAL:{{PAGESINCAT:Stratygrafia}}|hasło|hasła|haseł}}
* [[:Kategoria:Anatomia|Terminy anatomiczne]] {{PAGESINCAT:Anatomia}} {{PLURAL:{{PAGESINCAT:Anatomia}}|hasło|hasła|haseł}}


| style="width:20%; font-size:95%;" |
* {{U|[[Artykuły paleontologiczne|Artykuły paleontologiczne]]}} {{PAGESINCAT:Artykuły_paleontologiczne}} {{PLURAL:{{PAGESINCAT:Artykuły_paleontologiczne}}|hasło|hasła|haseł}}
* [[Lokacje|Lokacje i geografia]] {{PAGESINCAT:Lokacje}} {{PLURAL:{{PAGESINCAT:Lokacje}}|hasło|hasła|haseł}}
* [[Historia dinozaurologii|Historia dinozaurologii]] {{PAGESINCAT:Historia_dinozaurologii}} {{PLURAL:{{PAGESINCAT:Historia_dinozaurologii}}|hasło|hasła|haseł}}
'''''[[Specjalna:Kategorie|Wszystkie kategorie]]'''''
|}


<div style="
float: left;
margin-top: 10px;
margin-right: 1%;
height: 100%;
width: 49.5%;
background-color: transparent;
overflow-x: hidden;
">
<div style="
border: 1px solid #204000;
-moz-border-radius: 10px;
-webkit-border-radius: 10px;
border-radius: 10px;
background-color: #e0d79d;
padding: 5px 5px 5px 0px;
"><blockquote>
== Polecane hasło ==
[[Plik:Velocipes_guerichi.jpg|link=Velocipes|thumb|200px|''[[Velocipes|Velocipes guerichi]]'' © [[Jakub Kowalski]], [[Edyta Felcyn]]]]
=== {{U|''[[Velocipes]]''}} ===
''[[Velocipes]]'', czyli "szybka stopa" to historycznie pierwszy [[rodzaj]] [[dinozaur]]a opisany na podstawie szczątków z terenów dzisiejszej [[Polska|Polski]]. Po raz pierwszy został opublikowany w [[1932]] roku przez niemieckiego paleontologa, [[von Huene|von Huenego]], a jego status jako dinozaura został potwierdzony w 2016 przez redakcję Dinozaury.com. Był średniej wielkości dinozaurem drapieżnym i żył w późnym [[trias]]ie.

'''''[[Velocipes|Czytaj więcej!]]'''''
</blockquote>
</div>
<div><div style="
float: left;
margin-top: 10px;
margin-right: 1%;
height: 100%;
width: 100%;
background-color: transparent;
overflow-x: hidden;
">
<div style="
border: 1px solid #204000;
-moz-border-radius: 10px;
-webkit-border-radius: 10px;
border-radius: 10px;
background-color: #e0d79d;
padding: 5px 5px 5px 0px;
">

<blockquote>

__INDEX__== Ostatnio nazwane dinozaury ==
__BEZSPISU__
[[Plik:Rinconraptor pipoae.png|link=Rinconraptor|thumb|150px|''[[Rinconraptor|Rinconraptor pipoae]]'']]
[[Plik:Paludohadros proudlovii.png|link=Paludohadros|thumb|150px|''[[Paludohadros|Paludohadros proudlovii]]'']]
[[Plik:Invictibellatrix amberina.png|link=Invictibellatrix|thumb|150px|''[[Invictibellatrix|Invictibellatrix amberina]]'']]
[[Plik:Infernogallus jamesi.png|link=Infernogallus|thumb|150px|''[[Infernogallus|Infernogallus jamesi]]'']]
#'''''[[Rinconraptor|Rinconraptor pipoae]]''''' Méndez i in., 2026
#'''''[[Paludohadros|Paludohadros proudlovii]]''''' Sacamoto i in., 2026
#'''''[[Invictibellatrix|Invictibellatrix amberina]]''''' Morrison i in., 2026
#'''''[[Infernogallus|Infernogallus jamesi]]''''' Funston i in., 2026
#'''''[[Tromerosaurus|Tromerosaurus solumons]]''''' Powers i in., 2026
#'''''[[Falcarius|Falcarius suarezarum]]''''' (Senter i in., 2010) Freimuth i in., 2026
#'''''[[Norellraptor|Norellraptor barsboldi]]''''' Wang i in., 2026
#'''''[[Larsonvenator|Larsonvenator elegans]]''''' Sancarlo i [[Paul]], 2026
#'''''[[Gilmoretyrannus|Gilmoretyrannus lethaeus]]''''' ([[Zanno]] i [[Napoli]], 2025) Sancarlo i [[Paul]], 2026
#'''''[[Kayrasaurus|Kayrasaurus changliensis]]''''' Liao i in., 2026
#'''''[[Nipponopelta|Nipponopelta yezoensis]]''''' Oyabu i in., 2026
#'''''[[Dinevenator|Dinevenator robustus]]''''' ([[Robert Sullivan|Sullivan]], 2006) Jasinski i [[Robert Sullivan|Sullivan]], 2026
#'''''[[Musango|Musango matusadonaensis]]''''' [[Barrett]] i in., 2026
#'''''[[Ceratocaudia|Ceratocaudia antiqua]]''''' Natarajani in., 2026
#'''''[[Plesiolophus|Plesiolophus warnerensis]]''''' McFeeters i in., 2026
#'''''[[Mesetasaurus|Mesetasaurus protector]]''''' Soto Núñez i in., 2026
#'''''[[Uragasaurus|Uragasaurus kalasinensis]]''''' Nilpanapan i in., 2026
#'''''[[Changzhousaurus|Changzhousaurus sinensis]]''''' [[Xu]], 2026
#'''''[[Jian|Jian changmaensis]]''''' Zhou i in., 2026
#'''''[[Kank|Kank australis]]''''' Motta i in., 2026

{| class= "wikitable" rules="all" cellpadding=1 style="border: 1px solid #000000; margin-left:40px; font-size:90%;"
|-
! [[Historia dinozaurologii]]
|-
| align="center" | [[Historia dinozaurologii|...]] [[2017]] • [[2018]] • [[2019]] • [[2020]] • [[2021]] • [[2022]] • [[2023]] • [[2024]] • [[2025]] • '''[[2026]]''' [[Historia dinozaurologii|...]]
|}
</blockquote>
</div>
</div>
</div>
</div>

<div><div style="
float: right;
margin-top: 10px;
height: 100%;
width: 49.5%;
background-color: transparent;
overflow-x: hidden;
">
<div style="
border: 1px solid #204000;
-moz-border-radius: 10px;
-webkit-border-radius: 10px;
border-radius: 10px;
background-color: #e0d79d;
padding: 5px 5px 5px 0px;
">

<blockquote>

== Jak zacząć? ==

Na przestrzeni lat naukowcy nadali '''1966''' [[nazwa|nazwy]] [[rodzaj]]owe i '''2229''' [[gatunek|gatunkowe]] [[dinozaur]]ów.

Obecnie za [[Takson ważny|ważnych]] przedstawicieli [[nieptasi]]ch Dinosauria uznaje się około '''1338''' [[gatunek|gatunki]] w '''1224''' [[rodzaj]]ach.

W ''Encyklopedii Dinozaury.com'' na chwilę obecną znajdziesz opisy '''{{PAGESINCAT:Dinosauria}}''' rodzajów dinozaurów.
* przejdź do dinozaurów na literę:

{{ABC}}

* przeglądaj według systematyki:
{{klad| style=font-size:95%;
|label1=[[Dinosauromorpha]]
|1={{klad
|label1=[[Dinosauriformes]]
|1={{klad
|label1='''[[Dinosauria]]'''
|1={{klad
|1= [[Saurischia]] [[Plik:Saurischia.jpg|link=Saurischia|75px]]
|2= [[Ornithischia]] [[Plik:Ornithischia.jpg|link=Ornithischia|75px]]
}}
|2=[[Silesauridae]] }}
|2=[[Lagerpetidae]] }}
}}

* klasyfikacja wg Barona i in., 2017:
{{klad| style=font-size:95%;
|label1='''[[Dinosauria]]'''
|1={{klad
|label1=[[Saurischia]]
|1= {{klad
|1=[[Herrerasauridae]]
|2=[[Sauropodomorpha]]
}}
|label2= [[Ornithoscelida]]
|2={{klad
|1=[[Theropoda]]
|2=[[Ornithischia]]
}}}}
}}

* klasyfikacja wg Müllera i Garcii, 2020:
{{klad| style=font-size:95%;
|label1='''[[Dinosauria]]'''
|1={{klad
|1= [[Saurischia]]
|2={{klad
|1="[[Silesauridae]]"
|2=[[Ornithischia]]
}}}}}}

* przeglądaj według [[stratygrafia|stratygrafii]]:
{| style="width:207px;border-width:0px; border-style:solid" cellpadding=0 cellspacing=1
| <div style="width:51px; background-color:{{barwa okresu geologicznego|triassic}};text-align:center">[[Trias|{{kolor|#ffffff|Trias}}]]</div>252
| <div style="width:56px; background-color:{{barwa okresu geologicznego|jurassic}};text-align:center">[[Jura|{{kolor|#ffffff|Jura}}]]</div>201,4
| <div style="width:79px; background-color:{{barwa okresu geologicznego|cretaceous}};text-align:center">[[Kreda|{{kolor|#ffffff|Kreda}}]]</div>143,1
|<div style="width:50px;> 66 [[Ma]]
|}

* albo przejdź do [[Historia_dinozaurologii|historycznego]] lub [[Lokacje|geograficznego]] spisu dinozaurów.

<hr>

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| '''Dowiedz się, [[jak czytać hasła]] w naszej encyklopedii.'''
|}
<hr>
W razie wątpliwości prosimy Cię o pisanie na [http://www.forum.dinozaury.com Forum] lub o kontakt e-mail:
lukaszczepinski@gmail.com

</blockquote></div>

Plik:Rinconraptor pipoae.png

2026-10-29T14:47:18Z

Paweł: Rekonstrukcja ''Rinconraptor''. Autor: Connor Ashbridge. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rinconraptor_pipoae.png Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

== Opis ==
Rekonstrukcja ''Rinconraptor''. Autor: Connor Ashbridge.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rinconraptor_pipoae.png

Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Daspletosaurus

2026-10-27T21:20:07Z

Paweł: /* Bibliografia */

{{DISPLAYTITLE:''Daspletosaurus''}}
{{Opis
|Autor = [[Kamil Kamiński]], [[Maciej Ziegler]], [[Eryk Sroka]]
|Korekta = [[Paweł Konarzewski]]
|nazwa = ''Daspletosaurus'' (daspletozaur)
|długość = ok. 8,8-9,5 (11?) m
|wysokość =
|masa = 2-3 t
|dieta = mięsożerny
|miejsce = [[Kanada]] - Alberta

([[formacja|formacje]] [[Oldman]] i [[Dinosaur Park]])

<hr>
[[USA]] - Montana

([[formacja|formacje]] [[Two Medicine]] i [[Judith River]])

|czas = {{Występowanie|80|74.4}}
ok. 80-74,4 [[Ma]] <ref>Rogers, R.R., Horner, J.R., J., Ramezani, J., Roberts, E. M., & Varricchio, D. J. (2024) "Updating the Upper Cretaceous (Campanian) Two Medicine Formation of Montana: Lithostratigraphic revisions, new CA-ID-TIMS U-Pb ages, and a calibrated framework of dinosaur occurrences". GSA Bulletin [[doi:10.1130/B37498.1]]</ref> 
[[późna kreda]] ([[kampan]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Theropoda]]

[[Tetanurae]]

[[Coelurosauria]]

[[Tyrannosauroidea]]

[[Tyrannosauridae]]

[[Tyrannosaurinae]]

[[Daspletosaurini]]
|grafika = Daspletosaurus_torosus_steveoc_flipped.jpg
|podpis = Rekonstrukcja ''D. torosus''. Autor: Stephen O'Connor. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_torosus_steveoc_flipped.jpg]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
}}
==Wstęp==
''Daspletosaurus'' to [[rodzaj]] dużego [[Tyrannosauridae|tyranozauryda]]. Jak dotąd, za ważne uznaje się trzy jego [[gatunek|gatunki]] - ''D. torosus'', ''D. horneri'' oraz ''D. wilsoni'' (ale zob. dalej), choć może ich być jeszcze więcej. Daspletozaur wykazuje duże podobieństwo np. do swojego większego i szerzej znanego w popkulturze krewniaka – [[Tyrannosaurus|tyranozaura]]. Niekiedy był nawet uważany za jego przodka.

==Etymologia==
Nazwa ''Daspletosaurus'' została utworzona z połączenia greckich słów ''dasplet'' co znaczy „straszny" i ''sauros'' czyli „jaszczur". Epitet gatunkowy typowego gatunku - ''torosus'' pochodzi z łaciny i oznacza „mięsisty”, co odnosi się do dużego ciała (Russell, 1970), natomiast w przypadku ''D. horneri'' honoruje on słynnego paleontologa [[John Horner|Johna Hornera]]. Epitet gatunkowy ''wilsoni'' honoruje odkrywcę skamieniałości Johna Wilsona.

==Odkrycia i historia badań==
Pierwsze szczątki daspletozaura (niekompletny szkielet o numerze katalogowym CMN 8506) odkrył w osadach formacji [[Oldman]] w Albercie w 1921 r. [[Charles M. Sternberg]]. Dopiero 1970 roku [[Dale Russell]] uznał, że reprezentują one nowy rodzaj tyranozauryda, którego opisał pod nazwą ''Daspletosaurus torosus''.

Russell przypisał też do tego gatunku kilka okazów z formacji [[Dinosaur Park]], m.in. AMNH 5438 ([[paratyp]]). [[Philip Currie|Currie]] (2003A) uznał, powołując się swoje niepublikowane badania z [[Robert Bakker|Bakkerem]], że skamieniałości z formacji Dinosaur Park należą do nowego, nienazwanego jeszcze gatunku daspletozaura (''D''. [[sp.]] [[nov.]]). Od gatunku typowego miały się one różnić morfologią czaszki.

W 1992 r. [[John Horner]] i in. uznali szczątki tyranozauryda z formacji [[Two Medicine]] za formę pośrednią między ''Daspletosaurus'' i ''[[Tyrannosaurus]]''. Nazwano go ''D. horneri'' (Carr i in., 2017).
[[Plik:FMNH Daspletosaurus White Background.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja szkieletu ''D''. [[sp.]] - FMNH PR308 z Dinosaur Park (Currie, 2003A, por. Carr, 1999, ryc. 1). Autor zdjęcia: ScottRobertAnselmo [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:FMNH_Daspletosaurus_White_Background.jpg].]]

W 2017 roku John Wilson w formacji Judith River odnalazł niekompletną czaszkę wówczas nieznanego tyranozauryda. 5 lat później Warshaw i Fowler opisali szczątki i utworzyli nowy gatunek ''D. wilsoni''. W 2024 r. Warshaw i współpracownicy przypisali do tego gatunku okazy z Dinosaur Park.

[[Tyrannosauroidea#Loewen_i_in..2C_2013|Analiza Loewena i in. (2013)]] - wówczas jedyna zawierająca te trzy gatunki - zasugerowała, że nie tworzą one [[klad|monofiletycznej grupy]]. Według nich szkielety tyranozauryda z formacji Dinosaur Park (TMP 85.62.1 i TMP 94.143.1) mogą należeć do ''D. torosus'', którego zakodowali także na podstawie okazów z Dinosaur Park (NMC 1154 [prawdopodobnie chodzi o 11594] i NMC 350 [Currie, 2003A]). Wg Vorisa i in. (2019) TMP 94.143.1 należy jednak do ''[[Gorgosaurus]]'', co potwierdzili później Coppock i in. (2024). Wg Warshawa i in. (2024) okazy z Dinosaur Park to ''D. wilsoni''. W analizie tych autorów rodzaj ''Daspletosaurus'' róznież okazał się parafiletyczny. Ponadto uważają oni, że był on przodkiem [[Tyrannosaurini]], a jego poszczególne gatunki, poczynając od ''D. torosus'' a kończąc na ''D. horneri'', tworzą anagenetyczną linię rozwojową. Badania Scherera (2025) potwierdziły parafiletyczność rodzaju ''Daspletosaurus'', jak również możliwą anagenezę. Nie znalazła jednak potwierdzenia hipoteza, jakoby był on przodkiem Tyrannosaurini - w analizie Scherera ''Daspletosaurus'' występuje jako takson siostrzany do tego kladu.

Do rodzaju ''Daspletosaurus'' przypisywano też szczątki tyranozaurydów z różnych części Ameryki Północnej, m.in. z Nowego Meksyku, Teksasu i Wyoming. Część z nich niemal na pewno należy do innych taksonów (o czym dalej).

==Klasyfikacja i filogeneza==
''Daspletosaurus'' należał do rodziny [[Tyrannosauridae]] i prawdopodobnie podrodziny [[Tyrannosaurinae]].
Według większości badań, w tym [[Tyrannosauroidea#Carr_i_Williamson.2C_2010|Carra i Williamsona (2010)]], Brusatte i in. ([[Tyrannosauroidea#Brusatte_i_in..2C_2009|2009]]; [[Tyrannosauroidea#Brusatte_i_in..2C_2010B|2010]]; [[Coelurosauria#Brusatte_i_in..2C_2014|2014]]; [[Tyrannosauroidea#Brusatte_i_in..2C_2016|2016]]), [[Tyrannosauroidea#Carr_i_in..2C_2011|Carra i in. (2011)]], [[Tyrannosauroidea#Brusatte_i_Benson.2C_2012|Brusatte i Bensona (2012)]] oraz [[Tyrannosauroidea#Fiorillo_i_Tykoski_2014|Fiorillo i Tykoskiego (2014, na podstawie Brusatte i in., 2010]]) był bardziej zaawansowany od ''[[Alioramus]]'', ''[[Bistahieversor]]'', [[Albertosaurinae]] i ''[[Teratophoneus]]'' a według [[Tyrannosauroidea#Brusatte_i_Carr_2016|Brusatte i Carra (2016)]] oraz [[Tyrannosauroidea#Carr_i_in._2017|Carra i in. (2017)]] także od ''[[Lythronax]]'' i ''[[Nanuqsaurus]]'', z reguły brakujących w ww. badaniach. Zatem był on zwykle uznawany za takson siostrzany zaawansowanego kladu zawierającego ''[[Tyrannosaurus]]'', ''[[Tarbosaurus]]'', ''[[Zhuchengtyrannus]]'' i czasem też ''Nanuqsaurus'' ([[Tyrannosauroidea#Fiorillo_i_Tykoski_2014|Fiorillo i Tykoski, 2014, na podstawie Brusatte i in., 2010]]).
Według [[Tyrannosauroidea#Loewen_i_in..2C_2013|Loewena i in. (2013)]] był on jednak najbardziej bazalnym tyranozaurynem. Analiza [[Tyrannosauroidea#Currie_i_in..2C_2003|Currie i in. (2003)]], oparta tylko na cechach czaszek, wykazała natomiast, że daspletozaur jest bliższy tarbozaurowi i [[Alioramus|alioramowi]] niż tyranozaurowi.
W niektórych macierzach skupiających się na filogenezie [[Coelurosauria]] (np.[[Coelurosauria#Gianechini_i_in..2C_2011|Gianechini i in., 2011]]; [[Coelurosauria#Foth_i_in..2C_2014|Foth i in., 2014]]; [[Coelurosauria#Choiniere_i_in..2C_2013|Choiniere i in., 2013]]) ''Daspletosaurus'' był bardziej bazalny niż [[klad]] ''[[Albertosaurus]]'' + ''[[Tyrannosaurus]]''. W niektórych analizach ''Daspletosaurus'' wraz z ''[[Thanatotheristes]]'' tworzy klad Daspletosaurini, siostrzany do Tyrannosaurini (zob. [[Tyrannosauroidea#Kladogramy]]).
[[Plik:Daspletosaurus attacks by alexandernevsky-d4f1h0x.jpg|300px|thumb|right|Daspletozaur atakujący grupę chasmozaurów. Autor: Alexander Lovegrove [http://deviantart.com/art/Daspletosaurus-attacks-267127665].]]

[[Gregory Paul]] (1988) zasugerował, że daspletozaur to w rzeczywistości gatunek tyranozaura z podrodzajem ''Daspletosaurus'' (''Tyrannosaurus'' (''Daspletosaurus'') ''torosus''). Pogląd ten nie został jednak powszechnie zaakceptowany (Currie, 2003A). Późniejsi autorzy, w tym sam Paul (2010), w zasadzie zawsze rozdzielali ''Daspletosaurus'' i ''[[Tyrannosaurus]]''.

==Budowa==
[[Plik:Daspletosaurus Skull FMNH.JPG|300px|thumb|right|Czaszka ''D.'' [[sp.]] FMNH PR308 z Dinosaur Park (Currie, 2003A, por. Carr, 1999, ryc. 1). Autor zdjęcia: AStrangerintheAlps [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_Skull_FMNH.JPG].]]
''Daspletosaurus'' pod względem ogólnej budowy ciała przypominał inne tyranozaurydy – był dwunożnym mięsożercą z dużą głową, uzbrojoną w ostre zęby o piłkowanych krawędziach i stosunkowo małymi kończynami przednimi o dwóch palcach (choć i tak były one proporcjonalnie większe niż u jego najbliższych krewniaków).

Czaszka daspletozaura osiągała ponad 1 m długości (u holotypu ''D. torosus'' – 1,04-1,11 m, ''D. horneri'' MOR 1130 – 0,947 m a u okazu FMNH PR308 – ''D.'' [[sp.]] – 1,12 cm; dane za Russell, 1970, Therrien i Henderson, 2007, Carr i in., 2017 oraz Currie, 2003A).
W kości przedszczękowej znajdowały się 4 zęby, kości szczękowe miały po 13-17 zębów (liczba ta różniła się u poszczególnych gatunków), a kości zębowe – po 16-17 (Currie i in., 2003). Rozbieżności mogą także wynikać z różnego wieku badanych okazów (zob. [[#Zmiana liczby zębów w ontogenezie]]).
Nad oczodołami daspletozaura znajdowały się niewielkie kostne grzebienie o trójkątnym kształcie, obecne też u wielu innych teropodów, w tym niektórych tyranozaurydów (ale nie u ''[[Tyrannosaurus]]'' i ''[[Tarbosaurus]]''); u gatunku typowego były one wyższe niż u ''D. horneri'' i jednocześnie największe spośród wszystkich przedstawicieli Tyrannosauridae (Carr i in., 2017). Dwie puszki mózgowe ''Daspletosaurus'' wykazują duże zróżnicowanie w budowie (Paulina Carabajal i in., 2021).
[[Plik: Daspletosaurus_torosus_2.tif|300px|thumb|right|Rekonstrukcja ''D. torosus''. Autor: Stegotyranno [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_torosus_2.tif?fbclid=IwAR3QzwfBhxfYA8L0QuMQQFWpj0yRzca3tITgqLbRHNBRCnyKFR9uTEkE1FA].]]

Doskonały stan zachowania kości czaszek niektórych okazów pozwolił na odtworzenie wyglądu pokrywających je tkanek miękkich, poprzez porównanie z współczesnymi krokodylami i ptakami. Okazało się, że znaczna przednia część czaszki i żuchwy była pokryta dużymi, płaskimi łuskami, o dużej czułości na dotyk, podobnie jak u dzisiejszych krokodyli. Narząd ten pomagał wyczuwać różnorodne zmiany w środowisku, i pozwalał np. lokalizować łup czy identyfikować obiekty. Samice mogły go również wykorzystywać do rozpoznania temperatury gniazda i bezpiecznego podnoszenia jaj i piskląt. W wielu miejscach czaszka pokryta była twardą, przypominającą zbroję skórą. Opancerzona skóra znajdowała się na wierzchołkach szczęk, na szczycie pyska i na powierzchni grzebieni, tworzonych przez kości łzowe (Carr i in., 2017). Prawdopodobnie struktura ta zapewniała ochronę podczas pożerania zdobyczy, a być może również podczas walki.
[[Plik:Daspletosaurus_wilsoni_profile.png|300px|thumb|right|Rekonstrukcja ''D. wilsoni''. Autor: Stegotyranno [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_wilsoni_profile.png?fbclid=IwAR3mHuOVEqAH3JQR2WiLbIaJgkEy_6AGGiWekUJf6FeOU2Be1DZe4UsPChw].]]

Głowa spoczywała na dość krótkiej, esowato wygiętej szyi.
[[Plik:Daspletosaurus torosus by zombiesaurian-d8cvktr.png.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja ''D. torosus''. Autor: Marty Kevil [http://zombiesaurian.deviantart.com/art/Daspletosaurus-torosus-505358127].]]

Kończyny przednie według Curriego (2003B) były podobnej wielkości co u ''[[Tyrannosaurus]]'' i proporcjonalnie większe niż u innych tyranozaurydów, zwłaszcza ''[[Tarbosaurus]]''. Natomiast według danych Carra i in. (2017), wymiary były podobne jak u większości tyranozaurydów. Kość ramieniowa u ''D. torosus''? miała ok. 38% długości kości kości udowej (Russell, 1970), u jego holotypu 32-34% a u ''D. horneri'' stanowiła ok. 34%, podczas gdy u tyranozaura i tarbozaura – ok. 26-29% (Carr i in., 2017). Kwestia ta wymaga szerszych badań.

''Daspletosaurus'' poruszał się na silnych tylnych kończynach, zaopatrzonych w cztery palce, z których tylko trzy dotykały ziemi. U dorosłych osobników kość udowa była o ok. 13-15% dłuższa od kości piszczelowej (np. u AMNH 5438 mierzą one 100 cm i 87 cm, a u TMP 85.62.1 – odpowiednio 100-102 i 88,3 cm; dane za Mortimer, online 2016 oraz Currie, 2003B). Odróżnia to daspletozaura od lżej zbudowanych i prawdopodobnie szybszych [[albertozauryn]]ów, u których obie kości były bardzo zbliżone długością; miały one również nieco dłuższe śródstopia.
Proporcje kończyn ''Daspletosaurus'' sugerują, że był gorzej przystosowany do biegu od innych zaawansowanych [[tyranozauroid]]ów. U ''D. horneri'' (MOR 590) „współczynnik szybkości” Personsa i Curriego (2016) to 9,3% (Persons i Currie, 2016). U ''D''. sp. CMN 35to 11,7% a u ''D''. sp. nov. TMP 85.62.1 7,0% (dane za Mortimer, online 2016).
[[Plik: Daspletosaurus_torosus_1.tif|300px|thumb|right|Rekonstrukcja ''D. torosus''. Autor: Stegotyranno [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_torosus_1.tif].]]

==Paleobiologia i paleoekologia==
===Odżywianie===
[[Plik:Daspletosaurus torosus valentine julio lacerda.png|300px|thumb|right|Para ucztujących daspletozaurów. Autor: Julio Lacerda [http://julio-lacerda.deviantart.com/art/Be-My-Valentine-434384738].]]
''Daspletosaurus'' był zapewne sprawnym drapieżnikiem. Bezpośrednie dowody drapieżnictwa są znane u spokrewnionego z nim tyranozaura (zob. [[Tyrannosauroidea#Odżywianie i zmysły]]). Daspletozaur mógł polować na powszechne w jego środowisku [[Hadrosauridae|hadrozaurydy]], jak np. ''[[Parasaurolophus]]'' oraz na [[Ceratopsidae|ceratopsy]], np. ''[[Chasmosaurus]]''. Spekulowano, że masywniejszy i prawdopodobnie wolniejszy od [[Gorgosaurus|gorgozaura]] ''Daspletosaurus'' specjalizował się w polowaniu na dinozaury rogate, podczas gdy ten drugi zadowalał się szybszymi dinozaurami kaczodziobymi (Russell, 1970). Wydaje się jednak, że między tymi dwoma tyranozaurydami nie istniał aż tak ścisły podział zdobyczy. W 2001 [[David Varricchio|Varricchio]] opisał bowiem niekompletny szkielet tyranozauryda z formacji [[Two Medicine]], który przypisał do ''Daspletosaurus'' (okaz w przeciwieństwie do ''D. horneri'' [Carr i in., 2017] pochodził z dolnych osadów tej formacji). W okolicach jamy brzusznej tego okazu zachowały się częściowo strawione szczątki hadrozaurydów, obejmujące kilka kręgów ogonowych, należących do ok. 3-metrowego młodego i fragmenty kości zębowej ponad metrowego osobnika. Na tej podstawie Varricchio spekuluje, że młode hadrozaury mogły być łatwym i stosunkowo dostępnym pokarmem dla tyranozaurydów. Być może jednak większe kości dorosłych ofiar nie były tak często połykane przez drapieżniki. Varricchio uważa także, że ''Daspletosaurus'' i większość innych teropodów spożywała i trawiła pokarm podobnie jak dzisiejsze krokodyle i ptaki, wykorzystując do tego dwuczęściowy żołądek.

===Zachowania społeczne===
W 2000 r. [[Darren Tanke|Tanke]] i [[Philip Currie|Currie]] opisali dwa okazy z formacji Dinosaur Park ze śladami uszkodzeń, zadanych prawdopodobnie przez innego dużego teropoda. Jeden z młodych osobników (TMP 94.143.1), liczący ok. 5 m długości ma na pysku i z tyłu czaszki liczne dziury i wyżłobienia po zębach, a także złamane korony trzech zębów. Według autorów uszkodzenia musiały powstać na skutek kilku ataków w pewnym przedziale czasu. Ślady gojenia świadczą o tym, że zwierzę przeżyło atak. Również drugi, dorosły i dużo większy okaz (TMP 85.62.1) ma częściowe przebicia i wyżłobienia w okolicach kości jarzmowej. Tanke i Currie wskazują też na podobne uszkodzenia wśród pozostałych tyranozaurydów oraz innych grup teropodów. Ich zdaniem mogły one powstawać w czasie walk o zdobycz, terytorium, ustalenie dominacji w grupie, jako element godów, a nawet w czasie zabawy młodych osobników.
[[Plik:Mother daspletosaurus with children by abelov2014.jpg|300px|thumb|right|Samica daspletozaura z młodymi. Autor: ABelov2014 [http://encyklopedia.dinozaury.com/index.php?title=Plik:Mother_daspletosaurus_with_children_by_abelov2014.jpg].]]

Currie i in. (2005) donieśli o odkryciu szczątków co najmniej trzech daspletozaurów w różnym wieku, i co najmniej pięciu [[hadrozauryd]]ów z grupy [[lambeozauryn]]ów w jednym miejscu w formacji [[Two Medicine]] w Montanie. Autorzy dowodzą także, że zwierzęta te zginęły i zostały pochowane w tym samym czasie. Na kościach roślinożerców widać ślady po zębach, w ich pobliżu znaleziono też zęby tyranozaurydów, prawdopodobnie utracone w czasie posiłku. Sugeruje to, że daspletozaury pożywiały się tymi hadrozaurami. Zdaniem autorów jest to pierwszy dowód na stadny tryb życia daspletozaurów. Podobne nagromadzenie kości teropodów jednego gatunku znaleziono też w przypadku innych tyranozaurydów (m.in. ''[[Tyrannosaurus]]'' i ''[[Albertosaurus]]''), a także wielu innych mięsożernych dinozaurów.
Jednak hipoteza stadnych polowań wśród teropodów była później kwestionowana. [[Brian Roach| Roach]] i [[Daniel Brinkman|Brinkman]] (2007) na podstawie analizy zachowań współczesnych archozaurów doszli do wniosku, że złożone zachowania stadne i współpraca w czasie polowania na wzór współczesnych ssaków drapieżnych jest mało prawdopodobna. Ich zdaniem teropody mogły co najwyżej tworzyć luźne grupy, nie współpracując ze sobą, lecz wykazując wzajemną agresję, a nawet zachowania kanibalistyczne.
[[Plik:Lambeosaurus daspletosaurus orodromeus by abelov2014-d8ijh2m.jpg|300px|thumb|right|Daspletozaur w pogoni za grupą lambeozaurów. Autor: ABelov2014 [http://abelov2014.deviantart.com/art/Lambeosaurus-Daspletosaurus-Orodromeus-514871086].]]

Pogląd ten został wsparty przez pracę Hone i Tanke (2015), gdzie ponownie przebadali oni wspomniany młody okaz TMP 94.143.1. Oprócz opisanych wyżej śladów częściowo zagojonych ran zauważyli oni również dodatkowe uszkodzenia na żuchwie, bez śladów gojenia, co odebrali jako dowód pożywiania się padliną tego osobnika przez innego tyranozauryda, być może daspletozaura. Jak już wspomniano, wg Vorisa i in. (2019) okaz TMP 94.143.1 należy do ''[[Gorgosaurus]]'', nie zaś daspletozaura.

===Zmiana liczby zębów w ontogenezie===
Carr i in. (2017) wykazali, że liczba zębów w kości szczękowej najpierw wzrastała wraz z wiekiem, a później ponownie malała (młody osobnik ''D. horneri'' miał 15 zębów szczękowych, prawie dorosły (ang. ''subadult'') – 17, a dorosły również 15). Co ciekawe, wszystkie badane okazy tego gatunku miały 17 zębów w kości zębowej (Carr i in., 2017). Jednak u okazów opisanych przez Currie i in. (2005), pochodzących, tak jak ''D. horneri'' z górnej części formacji [[Two Medicine]], zarówno duży (długość uzębionej części kości szczękowej: 46 cm), jak i mniejszy okaz (ww. długość: 31 cm) mają 16 zębów. Carr i in. (2017) podają, że podobną zależność zaobserwowano u ''D. torosus'', gdzie liczba zębów szczękowych miałaby się wahać między 13 a 16. Jednak Carr i współpracownicy zaliczyli do gatunku typowego okazy z formacji Dinosaur Park, być może należące do nowego gatunku, oraz tyranozauryda MOR 395 z formacji Judith River. Podobnie jak u innych tyranozaurydów, u daspeltozaura występował heterodontyzm – zęby premaksillarne (leżące w kości przedszczękowej) były mniejsze i gęściej rozstawione, a w przekroju poprzecznym miały kształt litery „D”; z kolei zęby kości szczękowej były proporcjonalnie większe i bardziej owalne w przekroju. Wszystkie były zakrzywione do tyłu i miały piłkowane krawędzie.

===Środowisko===
Środowisko, w którym żył ''Daspletosaurus'' zostało stosunkowo dobrze poznane. Zamieszkiwał on bujnie porośnięte równiny zalewowe, obfitujące w różne formy życia. Jak już wspomniano, licznie występowały tam dinozaury rogate i kaczodziobe, a także [[Ankylosauria|ankylozaury]], jak np. ''[[Scolosaurus]]''. Obok nich żyło też wiele gatunków małych i średnich [[Theropoda|teropodów]]: [[Dromaeosauridae|dromeozaurydów]], [[Troodontidae|troodontydów]] i [[Ornithomimidae|ornitomimidów]], które nie stanowiły konkurencji dla dorosłych daspletozaurów. Oprócz dinozaurów pospolite były żółwie, krokodylomorfy, ssaki, jaszczurki i inne zwierzęta. W formacji Dinosaur Park rywalem daspletozaura mógł być podobnej wielkości tyranozauryd ''[[Gorgosaurus]]''. Zob. też. [[Gorgosaurus#Koegzystencja z ''Daspletosaurus'']].

==Gatunki==
===''D. torosus''===
[[Plik:Daspletosaurus_in_Des_Moines.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja szkieletu ''Daspletosaurus torosus''. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_in_Des_Moines.jpg].]]
[[Plik:Daspletosaurus_torosus,_Ottawa.jpg|300px|thumb|right|Szkielet holotypu ''D. torosus'' (CMN 8506). Autor zdjęcia: D. Gordon E. Robertson [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_torosus,_Ottawa.jpg].]]

'''Miejsce:''' [[Kanada]] – Alberta, [[formacja]] [[Oldman]], ?[[USA]] - Montana ([[formacja]] [[Judith River]])

'''Wiek:''' 78-75,3 Ma <ref name="Scherer i Voiculescu-Holvad">Scherer i Voiculescu-Holvad, 2023</ref> lub 76,8-76,5 Ma <ref name="Warshaw i in.">Warshaw i in., 2024</ref>

'''Materiał kopalny:''' [[Holotyp]] (CMN 8506) obejmuje praktycznie kompletną czaszkę z żuchwą, 10 kręgów szyjnych, 13 grzbietowych, kręgi krzyżowe i 11 pierwszych kręgów ogonowych, żebra, szewrony, kości przednich kończyn, kość biodrową, obie kości łonowe i kość udową (Russell, 1970; Mortimer, 2016 online).

Stein i Triebold (2013) wstępnie opisali niekompletny szkielet tyranozauryda (RMDRC 2002.MT-001 - ps. "Sir Williams") z dolnej części formacji [[Judith River]]. Zdaniem naukowców "Sir Williams" może reprezentować nowy takson bliżej spokrewniony z ''[[Tyrannosaurus]]'' i ''Daspletosaurus'' niż ''[[Albertosaurus]]'' oraz ''[[Gorgosaurus]]''. Ponadto może być nowym gatunkiem daspletozaura lub być większym morfotypem płciowym gatunku typowego (''D. torosus''). Scherer i Voiculescu-Holvad (2024) zaliczają do ''D. torosus'' dwa okazy (RMDRC 2002.MT-001 i CMC VP15826) z Montany (formacja Judith River). Warner-Cowgill i in. (2025) uznali CMC VP15826 za ''Daspletosaurus'' [[sp.]]. Wg Scherera (2025) do ''D. torosus'' może też należeć okaz z Montany (formacja Two Medicine) nieoznaczony co do gatunku, starszy geologicznie od holotypu (ok. 80-79 Ma).''.

'''Rozmiary:'''
[[Holotyp]] ''Daspletosaurus torosus'' mierzył według [[Mortimer|Mortimera]] (online 2016) 9 m długości i ważył 2,3 t. Według [[Francois Therrien|Therriena]] i [[Donald Henderson|Hendersona]] (2007) osobnik ten miał 9 m a oszacowana masa to 4 t, jednak przyjęta metodologia i otrzymane przez tych autorów wyniki budzą znaczne wątpliwości (zob. np. [[Carcharodontosaurus#Wielkość]]). Według Russella (1970) ''Daspletosaurus'' mierzył tyle co ''Albertosaurus'' - 28-30 stóp, tj. 8,5-9,1 m. Paul (2010) podał takie same rozmiary dla trzech gatunków ''Daspletosaurus'': 9 m i 2,5 t. W 2024 r. zaprezentował nieco wyższe oszacowanie masy dla ''D. torosus'' - 2,8 t. Molina-Pérez i Larramendi (2019) ocenili ten sam gatunek na 8,8 m długości przy masie 2,8 t.

===''D. horneri''===
[[Plik:Daspletosaurus new species.jpg|300px|thumb|left|Czaszka holotypu ''D. horneri'' (MOR 590). Autor zdjęcia: James St. John [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_new_species.jpg].]]
'''Miejsce:''' [[USA]] – Montana, formacja [[Two Medicine]]; ?[[Kanada]] - Alberta, formacja Dinosaur Park

'''Wiek:''' 75,1-74,4 Ma <ref name="Scherer i Voiculescu-Holvad"></ref> lub 75,2-74,3 Ma <ref name="Warshaw i in."></ref>

'''Materiał kopalny:''' Holotypem jest niekompletny szkielet MOR 590, obejmujący czaszkę z żuchwą, fragmentaryczną kończynę przednią i niemal kompletną kończynę tylną.

[[Paratyp]]y to osobnik MOR 1130 (niekompletna czaszka, kręgi, niekompletny pas miedniczny i kończyna tylna) oraz MOR 533S/7.19.0.97 (kość zębowa młodego osobnika).

Materiał przypisany to fragmenty czaszek kilku osobników (Carr i in., 2017). Wśród nich znajduje się AMNH FARB 5477, obejmujący niekompletną kość szczękową niewyrośniętego osobnika (Delcourt, 2017). Carr i in. (2017) podają, że na ten okaz składa się jeszcze fragmentaryczna kość zaoczodołowa i ciemieniowa. Wg Coppocka i in. (2025) do tego gatunku należał też okaz NMC 350.

Do tego gatunku może należeć więcej materiału pochodzącego z formacji Two Medicine, który nie został wymieniony w pracy Carra i in. (2017), a który wcześniejsi autorzy opisywali jako ''Daspletosaurus'' [[sp.]]. Wśród nich znajduje się okaz OTM 200, obejmujący m.in. kość zębową, kręgi i elementy miednicy (Varricchio, 2001) z dolnej części formacji Two Medicine (''D. horneri'' pochodzi z górnej części - Carr i in., 2017) oraz liczne pojedyncze kości co najmniej trzech osobników z górnej części formacji, odnalezione wraz z kilkoma różnej wielkości [[lambeozauryn]]ami (Currie i in., 2005). Wydaje się jednak, że budowa kości łzowej (ryc. S2F w Carr i in. 2017) bardziej przypomina ''D. horneri '' niż ''D. torosus'' (ryc. 16.2 w Currie i in., 2005 - por. Carr, 2005, ryc. 7-28 na s. 743), choć ta cecha diagnostyczna wydaje się bardzo subtelna, podobnie jak wiele innych podanych przez Carra i in. (2017).

'''Rozmiary:'''
Holotyp ''D. horneri'' miał według Carra i in. (2017) 9 m długości, nie był jednak w pełni wyrośnięty. Dorosły okaz MOR 1130 był nieco większy – długości ich czaszek to odpowiednio 89,45 i ponad 94,7 cm (różnica 5,9%), natomiast z ryc. 3 z Carr i in. (2017) wynika, że różnica długości to ok. 10%.
Mortimer (2016 online) podaje, że jeden z osobników gatunku z Montany (''D. horneri''?) miał 11 m długości, jego przynależność jest jednak niepewna. Paul (2010) podał takie same rozmiary dla trzech gatunków ''Daspletosaurus'': 9 m i 2,5 t.

'''Charakterystyka:''' Od ''D. torosus'' różnił się głównie szczegółami budowy czaszki. U ''D. horneri'' była ona wyższa i miała mniejsze grzebienie nad oczami (Carr i in, 2017).

'''Filogeneza:'''
Według Loewena i in. (2013) ''D. horneri'' reprezentuje takson bliższy ''[[Tyrannosaurus]]'' niż ''Daspletosaurus''. Podobny wynik dała analiza bayesowska Brusatte i Carra (2016). Jednak ich analiza bazująca na parsymonii wykazała, że ''D. torosus'' i ''D. horneri'' są taksonami siostrzanymi. Podobnie wcześniejsza analiza [[Tyrannosauroidea#Fiorillo_i_Tykoski_2014|Fiorillo i Tykoskiego (2014, na podstawie Brusatte i in., 2010]], lecz bez osobno zakodowanego gatunku z formacji Dinosaur Park).
Także z przeprowadzonej Carra i in. (2017) analizy wynikało, ze jest to takson siostrzany dla ''D. torosus''. Wcześniejsze rozbieżne i niejednoznaczne wyniki analiz kladystycznych mogły wynikać z braku dokładnego opisu ''D. horneri'', ograniczonego jedynie do najistotniejszych cech odróżniających go od ''D. torosus'' i reszty tyranozaurydów. Natomiast różnicę między ich wynikiem a hipotezą Loewena i in. (2013) Carr i in. (2017) przypisali brakowi cech kości łzowej, czołowej i podniebiennej w tym pierwszym badaniu. Carr i in. (2017) uznali, że nowo nazwany gatunek mógł być potomkiem ''D. torosus'', ponieważ według ich analizy kladystycznej są one taksonami siostrzanymi, istnieje między nimi ciągłość stratygraficzna (gatunek typowy jest nieco starszy geologicznie) i oba pochodzą z północnego rejonu Gór Skalistych (ale zob. dalej). Analiza Warshowa i Farlowa (2022) ponownie wykazała, że ''D. torosus'' i ''D. horneri'' nie tworzą [[klad]]u, zatem ten drugi może należeć do odrębnego rodzaju. W analizie Warshawa i in. (2024) rodzaj ''Daspletosaurus'' okazał się parafiletyczny i przypisywane do niego gatunki wydają się tworzyć anagenetyczną linię ewolucyjną. Możliwą anagenezę w ramach rodzaju ''Daspletosaurus'' potwierdza też analiza Scherera (2025). W analizie Dalmana i in. (2024) ''D. horneri'' okazał się najbliżej spokrewniony z ''[[Thanatotheristes]]'', a dwa pozostałe gatunki daspletozaura tworzą klad do nich siostrzany. Wskazuje to, że ''Thanatotheristes'' może być kolejnym z gataunków daspletozaura.

===''D. wilsoni''===
[[Plik:Daspletosaurus wilsoni.png|thumb|left|Rekonstrukcja czaszki ''D. wilsoni''. Na biało zaznaczono odnalezione elementy. Źródło: Warshaw i Fowler, 2022 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_wilsoni.png]]]
'''Miejsce:''' [[USA]] – Montana, [[formacja|formacje]] [[Judith River]] i [[Two Medicine]]; [[Kanada]] - Alberta, formacje Oldman i Dinosaur Park

'''Wiek:''' 77-76,5 Ma <ref name="Scherer i Voiculescu-Holvad"></ref> lub 76,5-75,6 Ma <ref name="Warshaw i in."></ref>

'''Materiał kopalny:''' Holotyp (BDM 107) to niekompletna czaszka, żebra, część kręgów i kość śródstopia. Warshaw i in. (2024) zaliczyli tu okazy TMP 2001.36.1 i TMP 2003.10.3 (niekompletna czaszka i szkielet pozaczaszkowy), część okazów z formacji Two Medicine oraz wszystkie okazy z Dinosaur Park.

'''Rozmiary:''' Czaszka holotypu ''D. wilsoni'' mierzyła 105 cm, minimalnie więcej niż czaszka ''D. torosus''. Można więc zakładać, że mierzył co najmniej 9 m długości i ważył ponad 2 t.

'''Charakterystyka:''' Od pozostałych gatunków ''D. wilsoni'' różnił się płytszym otworem żuchwowo-gnykowym (ang. ''mylohyoid foramen'') w splenial. Warshaw i in. (2024) wskazali również na wysoki, rogowaty wyrostek kości łzowej, który był krótszy niż u ''D. torosus'', natomiast u ''D. horneri'' był on jeszcze krótszy i zaokrąglony. Oprócz tego ''D. wilsoni'' wyróżniał się szczególami budowy kości przedczołowej i łuskowej.

'''Filogeneza:''' Wg autorów opisu ''D. wilsoni'' był gatunkiem morfologicznie i filogenetycznie pośrednim między ''D. torosus'' a ''D. horneri''. Możliwe więc, że reprezentują one anagenetyczną linię rozwojową. Jednocześnie Warshaw i Fowler (2022) zwracają uwagę, że w ich analizie filogenetycznej gatunki daspletozaura nie tworzą kladu, a ''D. wilsoni'' został przypisany do rodzaju ''Daspletosaurus'' dla uproszczenia dyskusji i w celu uniknięcia powstania polifiletycznego taksonu. Przyszłe badania mogą więc doprowadzić do przeniesienia ''D. horneri'' i ''D. wilsoni'' do nowych rodzajów. Hipotezie anagenezy sprzeciwili się Scherer i Voiculesku-Holvad (2023) wskazując m.in. na częściowo pokrywające się zasięgi stratygraficzne ''D. torosus'' i ''D. wilsoni''. Autorzy ci nie wykluczyli całkowicie anagenezy w linii rozwojowej daspletozaura, uznali jednak, że dostępne dane nie pozwalają na wyciąganie takich wniosków. Warshaw i in. (2024) podtrzymali zdanie o anagenezie. Nie zgodzili się również z wnioskami o pokrywaniu się zasięgów stratygraficznych tego gatunku i typowego ''D. torosus''. Ich zdaniem ''D. wilsoni'' jest nico młodszy.

Warshaw i Fowler zwracają uwagę, że ''D. wilsoni'' wykazuje wiele cech wspólnych z "taksonem z Dinosaur Park", co wskazuje na ich bliskie pokrewieństwo lub wręcz synonimikę. Rozstrzygnięcie tej kwestii pozostawili jednak przyszłym badaniom. Mortimer (online) tymczasowo klasyfikuje w ''D. wilsoni'' wszystkie okazy z Dinosaur Park. Warshaw i in. (2024) również zaliczyli wszystkie okazy z Dinosaur Park do tego gatunku. W 2025 r. Warner-Cowgill i współpracownicy opisali okaz CMC VP15826 z osadów formacji Judith River w Montanie. Jest to duży osobnik, mierzący ponad 9 m długości, a jego szczątki zawierają część czaszki i większość szkieletu pozaczaszkowego. Jego wiek szacuje się na 76,3-75,8 Ma. Stratygraficznie odpowiada więc ''D. wilsoni''. Osobnik ten nie wykazuje jednak jednej z cech, pozwalających odróżnić ten gatunek od ''D. torosus'', a pozostałe proponowane cechy są niemożliwe do zaobserwowania ze względu na fragmentaryczność czaszki okazu CMC VP15826. Na tej podstawie autorzy podali w wątpliwość ważność ''D. wilsoni'' i jego odrębność od gatunku typowego. Podkreślili też konieczność dalszych badań nad zmiennością osobniczą wśród gatunków daspletozaura.

===Gatunek z formacji Dinosaur Park===
[[Plik:Daspletosaurus with bite marks.jpg|300px|thumb|Czaszka TMP 94.143.1 - ''D''. [[sp.]] [[nov.]] (?nowy gatunek z formacji Dinosaur Park) z zaznaczonymi uszkodzeniami. WG Vorisa i in. (2019) był to ''[[Gorgosaurus]]''. Źródło: Hone i Tanke, 2015 [https://doi.org/10.7717/peerj.885].]]
'''Miejsce:''' [[Kanada]] – Alberta, formacje [[Oldman]] i [[Dinosaur Park]]

'''Materiał kopalny:''' Znanych jest wiele potencjalnych szczątków (Currie, 2003A). Niepublikowane dane (Miyashita i in., 2013) sugerują „niemal tuzin”. Tylko kilka, jak się wydaje bardziej pewnych, zostanie tu wymienionych. TMP 2001.36.1 - szkielet wraz z niemal kompletną czaszką, pochodzi z formacji [[Oldman]] i został zaliczony do typowego gatunku (Currie , 2003A), lecz na nim skupili się swój niepublikowany opis nowego gatunku Miyashita i in. (2013) (ale zob. wyżej). TMP 94.143.1 - 10-letni młody o długości ok. 5-5,8 m - czaszka z żuchwą, dwa kręgi szyjne, pięć kręgów grzbietowych, dziesięć kręgów ogonowych, żebra, szewrony, fragmenty miednicy i kończyny tylnej (Mortimer, online 2016; przypisany przez: Currie, 2003A i Loewen i in., 2013). TMP 85.62.1 to dorosły okaz zawierający czaszkę i szkielet (przypisany przez: Currie, 2003A i Loewen i in., 2013).

'''Rozmiary:'''
Wydaje się, że gatunek ten osiągał zbliżone rozmiary do ''D. torosus'' a nawet go przewyższał – kość czołowa TMP 85.62.1 jest nieco większa niż u holotypu ''D. torosus'' (Currie, 2003A). Paul (2010) podał takie same rozmiary dla trzech gatunków ''Daspletosaurus'': 9 m i 2,5 t.

'''Charakterystyka:''' Według niepublikowanych danych (Miyashita i in., 2013), gatunek ten miał się wyróżniać kilkoma cechami kości przedszczękowej, łzowej i zaoczodołowej, a także liczbą zębów w kości szczękowej większą niż 15 (choć ta ostatnia cecha może być zmienna ontogenetycznie; niektóre osobniki ''D. horneri'' mają po 17 zębów). Okazy tego gatunku były geologicznie młodsze niż ''D. torosus'' (Miyashita i in., 2013). Mozliwe, że jest to ten sam gatunek, co ''D. wilsoni'' (Warshaw i Fowler, 2022; Warshaw i in., 2024; Mortimer, online).

===Materiał prawdopodobnie nienależący do ''Daspletosaurus''===
[[Plik:Daspletosaurus torosus by durbed.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja opierzonego daspletozaura. Autor: Durbed [http://durbed.deviantart.com/art/Daspletosaurus-torosus-347290604].]]
Oprócz tego do innych nienazwanych gatunków z rodzaju ''Daspletosaurus'' zaliczono też wiele innych szczątków z USA i Kanady. Zapewne są to oznaczenia błędne, a materiał ten w większości reprezentuje inne rodzaje teropodów. Trzy bardzo niekompletne okazy, zawierające fragmenty kręgów ogonowych, kość udową, fragmenty żuchwy i miednicy [?''D''. sp. (Carr i Williamson, 2000) z formacji [[Kirtland]] w Nowym Meksyku mogą w rzeczywistości reprezentować rodzaj ''[[Bistahieversor]]'' (Mortimer, 2016 online). Kolejne nieoznaczone gatunki są znane z Teksasu (formacja [[Aguja]]), Wyoming (formacja [[Mesaverde]]) i Nowego Meksyku ([[Fruitland]]; Sullivan, 2006). Są one jednak zbyt fragmentaryczne, by pokusić się o precyzyjną identyfikację, i najpewniej nie należą do ''Daspletosaurus''.
[[Plik:Daspletosaurus torDB.jpg|300px|thumb|right|Ucztujący ''Daspletosaurus''. Autor: Dmitry Bogdanov [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_torDB.jpg].]]

==''Daspletosaurus'' w kulturze masowej==
''Daspletosaurus'' został przedstawiony w serialu ''Dinosaur Planet'' (Planeta Dinozaurów) w 2003 r. w odcinku zatytułowanym ''Polowanie małego Dasa''. Akcja odcinka ma miejsce w Montanie 75 mln lat temu i opowiada o polowaniu kilku daspletozaurów na [[Maiasaura|majazaury]]. Zgodnie z poglądem głoszonym przez Philipa Currie, teropody te ukazano jako zwierzęta żyjące w grupach rodzinnych.

Po raz kolejny ''Daspletosaurus'' pojawił się na ekranach w serialu BBC ''Planet Dinosaur'' z 2011 r. Tutaj także przedstawiono grupowe polowanie tych drapieżników, tym razem na ceratopsy z rodzaju ''[[Chasmosaurus]]''. Daspletozaury nie tworzą jednak zorganizowanego stada, współpracują jedynie przy osaczaniu i zabijaniu zdobyczy. Natomiast po zakończonym sukcesem polowaniu rywalizują o dostęp do pożywienia i wykazują w stosunku do siebie agresję. W dalszej części programu ukazano polowanie daspletozaurów na wędrujące stadnie [[Centrosaurus|centrozaury]]. Wiele z tych ceratopsów ginie podczas powodzi. Mięsożercy pożywiają się następnie ich padliną.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Daspletosaurus''}}
| {{Kpt|[[Dale Russell|Russell]], [[1970]]}}
|-
| {{V|''D. torosus''}}
| {{Kpt|[[Dale Russell|Russell]], [[1970]]}}
|-
| = ''Tyrannosaurus torosus''
| {{Kpt|[[Gregory Paul |Paul]], [[1988]]}}
|-
| = ''Tyrannosaurus'' (''Daspletosaurus'') ''torosus''
| {{Kpt|[[Gregory Paul |Paul]], [[1988]]}}
|-
| {{V|?''D. horneri''}}
| {{Kpt|[[Carr]], [[Varricchio]], Sedlmayr, Roberts & Moore, [[2017]]}}
|-
| {{V|''D. wilsoni''}}
| {{Kpt|Warshaw & Fowler, [[2022]]}}
|}

==Bibliografia==
Brusatte, S.L. & Benson, R.B.J. (2012) "The systematics of Late Jurassic tyrannosauroids (Dinosauria: Theropoda) from Europe and North America" Acta Palaeontologica Polonica, 58(1), 47-54 . [[doi:10.4202/app.2011.0141]]

Brusatte, S.L. & Carr, T.D. (2016) "The phylogeny and evolutionary history of tyrannosauroid dinosaurs" Scientific Reports, 6, 20252. [[doi:10.1038/srep20252]]

Brusatte, S.L., Carr, T.D., Erickson, G.M., Bever, G.S. & Norell, M.A. (2009) "A long-snouted, multihorned tyrannosaurid from the Late Cretaceous of Mongolia" Proceedings of the National Academy of Sciences, 106, 17261-17266.

Brusatte, S.L., Norell, M.A., Carr, T.D., Erickson, G.M., Hutchinson, J.R., Balanoff, A.M., Bever, G.S., Choiniere, J.N., Makovicky, P.J. & Xu, X. (2010) "Tyrannosaur Paleobiology: New Research on Ancient Exemplar Organisms" Science, 329, 1481-1485.

Brusatte, S.L., Lloyd, G.T., Wang, S.C. & Norell, M.A. (2014) "Gradual Assembly of Avian Body Plan Culminated in Rapid Rates of Evolution across the Dinosaur-Bird Transition" Current Biology, 24(20), 2386-2392. [[doi:10.1016/ j.cub.2014.08.034]]

Brusatte, S.L., Averianov, A., Sues, H.D., Muir, A., Butler, I.B. (2016). "New tyrannosaur from the mid-Cretaceous of Uzbekistan clarifies evolution of giant body sizes and advanced senses in tyrant dinosaurs". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, t. 113, nr 13, str. 3447–3452. [[doi: 10.1073/pnas.1600140113]]

Carr, T.D. (1999) "Craniofacial ontogeny in the Tyrannosauridae (Dinosauria, Coelurosauria)" Journal of Vertebrate Paleontology, 19(3), 497-520.

Carr, T.D. (2005) "Phylogeny of Tyrannosauroidea (Dinosauria: Coelurosauria) with special reference to North American forms" Dysertacja doktorska, University of Toronto.

Carr, T.D. & Williamson, T.E. (2010) "''Bistahieversor sealeyi'', gen. et sp. nov., a new tyrannosauroid from New Mexico and the origin of deep snouts in Tyrannosauroidea" Journal of Vertebrate Paleontology, 30(1), 1-16. [[doi:10.1080/02724630903413032]]

Carr, T.D., Williamson, T.E., Britt, B.B. & Stadtman, K. (2011) "Evidence for high taxonomic and morphologic tyrannosauroid diversity in the Late Cretaceous (Late Campanian) of the American Southwest and a new short- skulled tyrannosaurid from the Kaiparowits formation of Utah" Naturwissenschaften, 98(3), 241-246. [[doi:10.1007/ s00114-011-0762-7]]

Carr, T.D., Varricchio, D.J., Sedlmayr, J.C., Roberts, E.M. & Moore, J.S. (2017) "A new tyrannosaur with evidence for anagenesis and crocodile-like facial sensory system" Scientific Reports, 7, 44942. [[doi:10.1038/srep44942]]

Coppock, C., Powers, M.J., Voris, J.T., Sharpe, H.S. & Currie, P.J. (2024). "Immature ''Daspletosaurus'' sp. specimens from the Dinosaur Park Formation provide insight into ontogenetically invariant tyrannosaurid cranial morphology." Canadial Journal of Earth Sciences. [[doi:10.1139/cjes-2024-0083]].

Coppock, C.C., Powers, M. J., Voris, J.T., & Currie, P.J. (2025). First occurrence of ''Daspletosaurus horneri'' (Tyrannosauridae, Tyrannosaurinae) in the Dinosaur Park Formation of Dinosaur Provincial Park, Alberta (Treaty 7 Territory). Historical Biology, 1–13. [[doi:10.1080/08912963.2025.253273]].

Currie, P.J. (2003A) "Cranial anatomy of tyrannosaurid dinosaurs from the Late Cretaceous of Alberta, Canada" Acta Palaeontologica Polonica 48(2), 191-226. [https://www.app.pan.pl/article/item/app48-191.html]

Currie, P.J. (2003B) "Allometric growth in tyrannosaurids (Dinosauria: Theropoda) from the upper Cretaceous of North America and Asia" Canadian Journal of Earth Sciences, 40(4), 651-665.

Currie, P.J., Hurum, J.H. & Sabath, K. (2003) "Skull structure and evolution in tyrannosaurid phylogeny" Acta Palaeontologica Polonica, 48(2), 227-234. [https://www.app.pan.pl/article/item/app48-227.html]

Currie, P.J., Trexler, D., Koppelhus, E.B., Wicks, K. & Murphy, N. (2005) "An unusual multi-individual tyrannosaurid bonebed in the Two Medicine Formation (Late Cretaceous, Campanian) of Montana" W: Carpenter, K. "The Carnivorous Dinosaurs" Bloomington. Indiana University Press, 313-324.

Dalman, S. G, Loewen, M. A., Pyron, R. A., Jasinski, S. E., Malinzak, D. E., Lucas, S. G., Fiorillo, A. R., Currie, P. J. & Longrich, N. R. (2024). "A giant tyrannosaur from the Campanian–Maastrichtian of southern North America and the evolution of tyrannosaurid gigantism". Scientific Reports. [[doi:10.1038/s41598-023-47011-0]].

Delcourt, R. (2017) "A subadult maxilla of a Tyrannosauridae from the Two Medicine formation, Montana, United States" Papeis Avulsos de Zoologia, 57, 113-118.

Erickson, G.M., Makovicky, P.J., Currie, P.J. & Norell, M.A. (2004) "Gigantism and comparative life-history parameters of tyrannosaurid dinosaurs" Nature, 430, 772-775. [[doi: 10.1038/nature02699]]

Fiorillo, A.R. & Tykoski, R.S. (2014) "A Diminutive New Tyrannosaur from the Top of the World" PLoS ONE, 9(3), e91287. [[doi:10.1371/journal.pone.0091287]]

Hone, D.W.E. & Tanke, D.H. (2015) "Pre- and postmortem tyrannosaurid bite marks on the remains of ''Daspletosaurus'' (Tyrannosaurinae: Theropoda) from Dinosaur Provincial Park, Alberta, Canada" PeerJ, 3, e885. [[doi:10.7717/peerj.885]]

Horner, J.R., Varricchio, D.J. & Goodwin, M.B. (1992) "Marine transgressions and the evolution of Cretaceous dinosaurs" Nature, 358, 59-61. [[doi:10.1038/358059a0]]

Loewen, M.A., Irmis, R.B., Sertich, J.J.W., Currie, P.J. & Sampson, S.D. (2013) "Tyrant Dinosaur Evolution Tracks the Rise and Fall of Late Cretaceous Oceans" PLoS ONE 8(11), e79420. [[doi:10.1371/journal.pone.0079420]]

Miyashita, T., Currie, P.J. & Paulina-Carabajal, A. (2013) "A new species of ''Daspletosaurus'' (Theropoda: Tyrannosauridae) from the Campanian of southern Alberta represented by a growth series of well-preserved skulls and skeletons" Journal of Vertebrate Paleontology. Program and Abstracts 2013, 178.

Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press.

Mortimer, M. (online 2016 z późniejszymi zmianami) "The theropod database"
http://theropoddatabase.com/Tyrannosauroidea.html#Daspletosaurustorosus

Paul, G.S. (1988) "Predatory Dinosaurs of the World" wyd. Simon & Schuster, New York.

Paul, G.S. (2010) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" wyd. Princeton University.

Paul, G.S. (2024) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" (3. edycja). wyd. Princeton University, Princeton i Oxford.

Paulina Carabajal, A., Currie, P. J., Dudgeon, T. W., Larsson, H. C., & Miyashita, T. (2021). "Two braincases of ''Daspletosaurus'' (Theropoda: Tyrannosauridae): anatomy and comparison". Canadian Journal of Earth Sciences, 58(9), 885-910. [[doi:10.1139/cjes-2020-0185]]

Roach, B.T. & Brinkman, D.L. (2007) "A reevaluation of cooperative pack hunting and gregariousness in Deinonychus antirrhopus and other nonavian theropod dinosaurs" Bulletin of the Peabody Museum of Natural History, 48(1), 103-138.

Russell, D.A. (1970) "Tyrannosaurs from the Late Cretaceous of western Canada" National Museum of Natural Science Publications in Palaeontology, 1, 1-34.

Scherer, C.R. & Voiculescu-Holvad, C. (2023). "Re-analysis of a dataset refutes claims of anagenesis within Tyrannosaurus-line tyrannosaurines (Theropoda, Tyrannosauridae)." Cretaceous Research [[https://doi.org/10.1016/j.cretres.2023.105780]]

Scherer, C.R. (2025). "Multiple lines of evidence support anagenesis in ''Daspletosaurus'' and cladogenesis in derived tyrannosaurines." Cretaceous Research. [[https://doi.org/10.1016/j.cretres.2025.106080]].

Stein, W. W., & Triebold, M. (2013). "Preliminary analysis of a sub-adult tyrannosaurid skeleton from the Judith River Formation of Petroleum County, Montana". [w]: Parrish, J. M., Molnar, R. E., Currie, P. J., & Koppelhus, E. B (red.). "Tyrannosaurid Paleobiology". Bloomington: Indiana University Press. pp. 55–77

Sullivan, R. (2006) "Ah-shi-sle-pah Wilderness Study Area (San Juan Basin, New Mexico): A paleontological (and historical) treasure and resource" New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 34, 169-174.

Tanke, D.H. & Currie, P.J. (2000) "Head-biting behavior in theropod dinosaurs: Paleopathological evidence" Gaia, 15, 167-184.

Therrien, F. & Henderson, D.M. (2007) "My theropod is bigger than yours...or not: estimating body size from skull length in theropods" Journal of Vertebrate Paleontology, 27 (1), 108-115. [[doi:10.1671/0272-4634(2007)27[108:MTIBTY]2.0.CO;2]].

Varricchio, D.J. (2001) "Gut contents from a Cretaceous tyrannosaurid: implications for theropod dinosaur digestive tracts" Journal of Paleontology, 75(2), 401-406.

Voris, J.T., Zelenitsky, D.K., Therrien, F. & Currie, P.J. (2019). "Reassessment of a juvenile ''Daspletosaur''us from the Late Cretaceous of Alberta, Canada with implications for the identification of immature tyrannosaurids." Scientific Reports 9, 17801. [[doi: https://doi.org/10.1038/s41598-019-53591-7]].

Warner-Cowgill, E., Storrs, G.W., Rogers, R.R. & Maltese, A.E. (2025). "Cranial anatomy and stratigraphy of a new specimen of the tyrannosaurine dinosaur ''Daspletosaurus'' from the Judith River Formation of Central Montana, USA. Acta Palaeontologica Polonica 70 (1): 159–174. [[doi:10.4202/app.01143.2024]].

Warshaw, E.A. & Fowler, D.W. (2022). "A transitional species of ''Daspletosaurus'' Russell, 1970 from the Judith River Formation of eastern Montana". PeerJ. 10. e14461. [[doi:10.7717/peerj.14461]].

Warshaw E.A., Barrera Guevara D. & Fowler D.W. (2024). "Anagenesis and the tyrant pedigree: a response to “Re-analysis of a dataset refutes claims of anagenesis within Tyrannosaurus-line tyrannosaurines (Theropoda, Tyrannosauridae)”". Cretaceous Research, 105957. [[https://doi.org/10.1016/j.cretres.2024.105957]].
<references/>

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Theropoda]]
[[Kategoria:Tetanurae]]
[[Kategoria:Coelurosauria]]
[[Kategoria:Tyrannosauroidea]]
[[Kategoria:Ameryka Północna]]
[[Kategoria:USA]]
[[Kategoria:Kanada]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Kampan]]
[[Kategoria:Rodzaj wielogatunkowy]]

Daspletosaurus

2026-10-27T21:18:07Z

Paweł: /* D. torosus */

{{DISPLAYTITLE:''Daspletosaurus''}}
{{Opis
|Autor = [[Kamil Kamiński]], [[Maciej Ziegler]], [[Eryk Sroka]]
|Korekta = [[Paweł Konarzewski]]
|nazwa = ''Daspletosaurus'' (daspletozaur)
|długość = ok. 8,8-9,5 (11?) m
|wysokość =
|masa = 2-3 t
|dieta = mięsożerny
|miejsce = [[Kanada]] - Alberta

([[formacja|formacje]] [[Oldman]] i [[Dinosaur Park]])

<hr>
[[USA]] - Montana

([[formacja|formacje]] [[Two Medicine]] i [[Judith River]])

|czas = {{Występowanie|80|74.4}}
ok. 80-74,4 [[Ma]] <ref>Rogers, R.R., Horner, J.R., J., Ramezani, J., Roberts, E. M., & Varricchio, D. J. (2024) "Updating the Upper Cretaceous (Campanian) Two Medicine Formation of Montana: Lithostratigraphic revisions, new CA-ID-TIMS U-Pb ages, and a calibrated framework of dinosaur occurrences". GSA Bulletin [[doi:10.1130/B37498.1]]</ref> 
[[późna kreda]] ([[kampan]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Theropoda]]

[[Tetanurae]]

[[Coelurosauria]]

[[Tyrannosauroidea]]

[[Tyrannosauridae]]

[[Tyrannosaurinae]]

[[Daspletosaurini]]
|grafika = Daspletosaurus_torosus_steveoc_flipped.jpg
|podpis = Rekonstrukcja ''D. torosus''. Autor: Stephen O'Connor. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_torosus_steveoc_flipped.jpg]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
}}
==Wstęp==
''Daspletosaurus'' to [[rodzaj]] dużego [[Tyrannosauridae|tyranozauryda]]. Jak dotąd, za ważne uznaje się trzy jego [[gatunek|gatunki]] - ''D. torosus'', ''D. horneri'' oraz ''D. wilsoni'' (ale zob. dalej), choć może ich być jeszcze więcej. Daspletozaur wykazuje duże podobieństwo np. do swojego większego i szerzej znanego w popkulturze krewniaka – [[Tyrannosaurus|tyranozaura]]. Niekiedy był nawet uważany za jego przodka.

==Etymologia==
Nazwa ''Daspletosaurus'' została utworzona z połączenia greckich słów ''dasplet'' co znaczy „straszny" i ''sauros'' czyli „jaszczur". Epitet gatunkowy typowego gatunku - ''torosus'' pochodzi z łaciny i oznacza „mięsisty”, co odnosi się do dużego ciała (Russell, 1970), natomiast w przypadku ''D. horneri'' honoruje on słynnego paleontologa [[John Horner|Johna Hornera]]. Epitet gatunkowy ''wilsoni'' honoruje odkrywcę skamieniałości Johna Wilsona.

==Odkrycia i historia badań==
Pierwsze szczątki daspletozaura (niekompletny szkielet o numerze katalogowym CMN 8506) odkrył w osadach formacji [[Oldman]] w Albercie w 1921 r. [[Charles M. Sternberg]]. Dopiero 1970 roku [[Dale Russell]] uznał, że reprezentują one nowy rodzaj tyranozauryda, którego opisał pod nazwą ''Daspletosaurus torosus''.

Russell przypisał też do tego gatunku kilka okazów z formacji [[Dinosaur Park]], m.in. AMNH 5438 ([[paratyp]]). [[Philip Currie|Currie]] (2003A) uznał, powołując się swoje niepublikowane badania z [[Robert Bakker|Bakkerem]], że skamieniałości z formacji Dinosaur Park należą do nowego, nienazwanego jeszcze gatunku daspletozaura (''D''. [[sp.]] [[nov.]]). Od gatunku typowego miały się one różnić morfologią czaszki.

W 1992 r. [[John Horner]] i in. uznali szczątki tyranozauryda z formacji [[Two Medicine]] za formę pośrednią między ''Daspletosaurus'' i ''[[Tyrannosaurus]]''. Nazwano go ''D. horneri'' (Carr i in., 2017).
[[Plik:FMNH Daspletosaurus White Background.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja szkieletu ''D''. [[sp.]] - FMNH PR308 z Dinosaur Park (Currie, 2003A, por. Carr, 1999, ryc. 1). Autor zdjęcia: ScottRobertAnselmo [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:FMNH_Daspletosaurus_White_Background.jpg].]]

W 2017 roku John Wilson w formacji Judith River odnalazł niekompletną czaszkę wówczas nieznanego tyranozauryda. 5 lat później Warshaw i Fowler opisali szczątki i utworzyli nowy gatunek ''D. wilsoni''. W 2024 r. Warshaw i współpracownicy przypisali do tego gatunku okazy z Dinosaur Park.

[[Tyrannosauroidea#Loewen_i_in..2C_2013|Analiza Loewena i in. (2013)]] - wówczas jedyna zawierająca te trzy gatunki - zasugerowała, że nie tworzą one [[klad|monofiletycznej grupy]]. Według nich szkielety tyranozauryda z formacji Dinosaur Park (TMP 85.62.1 i TMP 94.143.1) mogą należeć do ''D. torosus'', którego zakodowali także na podstawie okazów z Dinosaur Park (NMC 1154 [prawdopodobnie chodzi o 11594] i NMC 350 [Currie, 2003A]). Wg Vorisa i in. (2019) TMP 94.143.1 należy jednak do ''[[Gorgosaurus]]'', co potwierdzili później Coppock i in. (2024). Wg Warshawa i in. (2024) okazy z Dinosaur Park to ''D. wilsoni''. W analizie tych autorów rodzaj ''Daspletosaurus'' róznież okazał się parafiletyczny. Ponadto uważają oni, że był on przodkiem [[Tyrannosaurini]], a jego poszczególne gatunki, poczynając od ''D. torosus'' a kończąc na ''D. horneri'', tworzą anagenetyczną linię rozwojową. Badania Scherera (2025) potwierdziły parafiletyczność rodzaju ''Daspletosaurus'', jak również możliwą anagenezę. Nie znalazła jednak potwierdzenia hipoteza, jakoby był on przodkiem Tyrannosaurini - w analizie Scherera ''Daspletosaurus'' występuje jako takson siostrzany do tego kladu.

Do rodzaju ''Daspletosaurus'' przypisywano też szczątki tyranozaurydów z różnych części Ameryki Północnej, m.in. z Nowego Meksyku, Teksasu i Wyoming. Część z nich niemal na pewno należy do innych taksonów (o czym dalej).

==Klasyfikacja i filogeneza==
''Daspletosaurus'' należał do rodziny [[Tyrannosauridae]] i prawdopodobnie podrodziny [[Tyrannosaurinae]].
Według większości badań, w tym [[Tyrannosauroidea#Carr_i_Williamson.2C_2010|Carra i Williamsona (2010)]], Brusatte i in. ([[Tyrannosauroidea#Brusatte_i_in..2C_2009|2009]]; [[Tyrannosauroidea#Brusatte_i_in..2C_2010B|2010]]; [[Coelurosauria#Brusatte_i_in..2C_2014|2014]]; [[Tyrannosauroidea#Brusatte_i_in..2C_2016|2016]]), [[Tyrannosauroidea#Carr_i_in..2C_2011|Carra i in. (2011)]], [[Tyrannosauroidea#Brusatte_i_Benson.2C_2012|Brusatte i Bensona (2012)]] oraz [[Tyrannosauroidea#Fiorillo_i_Tykoski_2014|Fiorillo i Tykoskiego (2014, na podstawie Brusatte i in., 2010]]) był bardziej zaawansowany od ''[[Alioramus]]'', ''[[Bistahieversor]]'', [[Albertosaurinae]] i ''[[Teratophoneus]]'' a według [[Tyrannosauroidea#Brusatte_i_Carr_2016|Brusatte i Carra (2016)]] oraz [[Tyrannosauroidea#Carr_i_in._2017|Carra i in. (2017)]] także od ''[[Lythronax]]'' i ''[[Nanuqsaurus]]'', z reguły brakujących w ww. badaniach. Zatem był on zwykle uznawany za takson siostrzany zaawansowanego kladu zawierającego ''[[Tyrannosaurus]]'', ''[[Tarbosaurus]]'', ''[[Zhuchengtyrannus]]'' i czasem też ''Nanuqsaurus'' ([[Tyrannosauroidea#Fiorillo_i_Tykoski_2014|Fiorillo i Tykoski, 2014, na podstawie Brusatte i in., 2010]]).
Według [[Tyrannosauroidea#Loewen_i_in..2C_2013|Loewena i in. (2013)]] był on jednak najbardziej bazalnym tyranozaurynem. Analiza [[Tyrannosauroidea#Currie_i_in..2C_2003|Currie i in. (2003)]], oparta tylko na cechach czaszek, wykazała natomiast, że daspletozaur jest bliższy tarbozaurowi i [[Alioramus|alioramowi]] niż tyranozaurowi.
W niektórych macierzach skupiających się na filogenezie [[Coelurosauria]] (np.[[Coelurosauria#Gianechini_i_in..2C_2011|Gianechini i in., 2011]]; [[Coelurosauria#Foth_i_in..2C_2014|Foth i in., 2014]]; [[Coelurosauria#Choiniere_i_in..2C_2013|Choiniere i in., 2013]]) ''Daspletosaurus'' był bardziej bazalny niż [[klad]] ''[[Albertosaurus]]'' + ''[[Tyrannosaurus]]''. W niektórych analizach ''Daspletosaurus'' wraz z ''[[Thanatotheristes]]'' tworzy klad Daspletosaurini, siostrzany do Tyrannosaurini (zob. [[Tyrannosauroidea#Kladogramy]]).
[[Plik:Daspletosaurus attacks by alexandernevsky-d4f1h0x.jpg|300px|thumb|right|Daspletozaur atakujący grupę chasmozaurów. Autor: Alexander Lovegrove [http://deviantart.com/art/Daspletosaurus-attacks-267127665].]]

[[Gregory Paul]] (1988) zasugerował, że daspletozaur to w rzeczywistości gatunek tyranozaura z podrodzajem ''Daspletosaurus'' (''Tyrannosaurus'' (''Daspletosaurus'') ''torosus''). Pogląd ten nie został jednak powszechnie zaakceptowany (Currie, 2003A). Późniejsi autorzy, w tym sam Paul (2010), w zasadzie zawsze rozdzielali ''Daspletosaurus'' i ''[[Tyrannosaurus]]''.

==Budowa==
[[Plik:Daspletosaurus Skull FMNH.JPG|300px|thumb|right|Czaszka ''D.'' [[sp.]] FMNH PR308 z Dinosaur Park (Currie, 2003A, por. Carr, 1999, ryc. 1). Autor zdjęcia: AStrangerintheAlps [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_Skull_FMNH.JPG].]]
''Daspletosaurus'' pod względem ogólnej budowy ciała przypominał inne tyranozaurydy – był dwunożnym mięsożercą z dużą głową, uzbrojoną w ostre zęby o piłkowanych krawędziach i stosunkowo małymi kończynami przednimi o dwóch palcach (choć i tak były one proporcjonalnie większe niż u jego najbliższych krewniaków).

Czaszka daspletozaura osiągała ponad 1 m długości (u holotypu ''D. torosus'' – 1,04-1,11 m, ''D. horneri'' MOR 1130 – 0,947 m a u okazu FMNH PR308 – ''D.'' [[sp.]] – 1,12 cm; dane za Russell, 1970, Therrien i Henderson, 2007, Carr i in., 2017 oraz Currie, 2003A).
W kości przedszczękowej znajdowały się 4 zęby, kości szczękowe miały po 13-17 zębów (liczba ta różniła się u poszczególnych gatunków), a kości zębowe – po 16-17 (Currie i in., 2003). Rozbieżności mogą także wynikać z różnego wieku badanych okazów (zob. [[#Zmiana liczby zębów w ontogenezie]]).
Nad oczodołami daspletozaura znajdowały się niewielkie kostne grzebienie o trójkątnym kształcie, obecne też u wielu innych teropodów, w tym niektórych tyranozaurydów (ale nie u ''[[Tyrannosaurus]]'' i ''[[Tarbosaurus]]''); u gatunku typowego były one wyższe niż u ''D. horneri'' i jednocześnie największe spośród wszystkich przedstawicieli Tyrannosauridae (Carr i in., 2017). Dwie puszki mózgowe ''Daspletosaurus'' wykazują duże zróżnicowanie w budowie (Paulina Carabajal i in., 2021).
[[Plik: Daspletosaurus_torosus_2.tif|300px|thumb|right|Rekonstrukcja ''D. torosus''. Autor: Stegotyranno [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_torosus_2.tif?fbclid=IwAR3QzwfBhxfYA8L0QuMQQFWpj0yRzca3tITgqLbRHNBRCnyKFR9uTEkE1FA].]]

Doskonały stan zachowania kości czaszek niektórych okazów pozwolił na odtworzenie wyglądu pokrywających je tkanek miękkich, poprzez porównanie z współczesnymi krokodylami i ptakami. Okazało się, że znaczna przednia część czaszki i żuchwy była pokryta dużymi, płaskimi łuskami, o dużej czułości na dotyk, podobnie jak u dzisiejszych krokodyli. Narząd ten pomagał wyczuwać różnorodne zmiany w środowisku, i pozwalał np. lokalizować łup czy identyfikować obiekty. Samice mogły go również wykorzystywać do rozpoznania temperatury gniazda i bezpiecznego podnoszenia jaj i piskląt. W wielu miejscach czaszka pokryta była twardą, przypominającą zbroję skórą. Opancerzona skóra znajdowała się na wierzchołkach szczęk, na szczycie pyska i na powierzchni grzebieni, tworzonych przez kości łzowe (Carr i in., 2017). Prawdopodobnie struktura ta zapewniała ochronę podczas pożerania zdobyczy, a być może również podczas walki.
[[Plik:Daspletosaurus_wilsoni_profile.png|300px|thumb|right|Rekonstrukcja ''D. wilsoni''. Autor: Stegotyranno [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_wilsoni_profile.png?fbclid=IwAR3mHuOVEqAH3JQR2WiLbIaJgkEy_6AGGiWekUJf6FeOU2Be1DZe4UsPChw].]]

Głowa spoczywała na dość krótkiej, esowato wygiętej szyi.
[[Plik:Daspletosaurus torosus by zombiesaurian-d8cvktr.png.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja ''D. torosus''. Autor: Marty Kevil [http://zombiesaurian.deviantart.com/art/Daspletosaurus-torosus-505358127].]]

Kończyny przednie według Curriego (2003B) były podobnej wielkości co u ''[[Tyrannosaurus]]'' i proporcjonalnie większe niż u innych tyranozaurydów, zwłaszcza ''[[Tarbosaurus]]''. Natomiast według danych Carra i in. (2017), wymiary były podobne jak u większości tyranozaurydów. Kość ramieniowa u ''D. torosus''? miała ok. 38% długości kości kości udowej (Russell, 1970), u jego holotypu 32-34% a u ''D. horneri'' stanowiła ok. 34%, podczas gdy u tyranozaura i tarbozaura – ok. 26-29% (Carr i in., 2017). Kwestia ta wymaga szerszych badań.

''Daspletosaurus'' poruszał się na silnych tylnych kończynach, zaopatrzonych w cztery palce, z których tylko trzy dotykały ziemi. U dorosłych osobników kość udowa była o ok. 13-15% dłuższa od kości piszczelowej (np. u AMNH 5438 mierzą one 100 cm i 87 cm, a u TMP 85.62.1 – odpowiednio 100-102 i 88,3 cm; dane za Mortimer, online 2016 oraz Currie, 2003B). Odróżnia to daspletozaura od lżej zbudowanych i prawdopodobnie szybszych [[albertozauryn]]ów, u których obie kości były bardzo zbliżone długością; miały one również nieco dłuższe śródstopia.
Proporcje kończyn ''Daspletosaurus'' sugerują, że był gorzej przystosowany do biegu od innych zaawansowanych [[tyranozauroid]]ów. U ''D. horneri'' (MOR 590) „współczynnik szybkości” Personsa i Curriego (2016) to 9,3% (Persons i Currie, 2016). U ''D''. sp. CMN 35to 11,7% a u ''D''. sp. nov. TMP 85.62.1 7,0% (dane za Mortimer, online 2016).
[[Plik: Daspletosaurus_torosus_1.tif|300px|thumb|right|Rekonstrukcja ''D. torosus''. Autor: Stegotyranno [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_torosus_1.tif].]]

==Paleobiologia i paleoekologia==
===Odżywianie===
[[Plik:Daspletosaurus torosus valentine julio lacerda.png|300px|thumb|right|Para ucztujących daspletozaurów. Autor: Julio Lacerda [http://julio-lacerda.deviantart.com/art/Be-My-Valentine-434384738].]]
''Daspletosaurus'' był zapewne sprawnym drapieżnikiem. Bezpośrednie dowody drapieżnictwa są znane u spokrewnionego z nim tyranozaura (zob. [[Tyrannosauroidea#Odżywianie i zmysły]]). Daspletozaur mógł polować na powszechne w jego środowisku [[Hadrosauridae|hadrozaurydy]], jak np. ''[[Parasaurolophus]]'' oraz na [[Ceratopsidae|ceratopsy]], np. ''[[Chasmosaurus]]''. Spekulowano, że masywniejszy i prawdopodobnie wolniejszy od [[Gorgosaurus|gorgozaura]] ''Daspletosaurus'' specjalizował się w polowaniu na dinozaury rogate, podczas gdy ten drugi zadowalał się szybszymi dinozaurami kaczodziobymi (Russell, 1970). Wydaje się jednak, że między tymi dwoma tyranozaurydami nie istniał aż tak ścisły podział zdobyczy. W 2001 [[David Varricchio|Varricchio]] opisał bowiem niekompletny szkielet tyranozauryda z formacji [[Two Medicine]], który przypisał do ''Daspletosaurus'' (okaz w przeciwieństwie do ''D. horneri'' [Carr i in., 2017] pochodził z dolnych osadów tej formacji). W okolicach jamy brzusznej tego okazu zachowały się częściowo strawione szczątki hadrozaurydów, obejmujące kilka kręgów ogonowych, należących do ok. 3-metrowego młodego i fragmenty kości zębowej ponad metrowego osobnika. Na tej podstawie Varricchio spekuluje, że młode hadrozaury mogły być łatwym i stosunkowo dostępnym pokarmem dla tyranozaurydów. Być może jednak większe kości dorosłych ofiar nie były tak często połykane przez drapieżniki. Varricchio uważa także, że ''Daspletosaurus'' i większość innych teropodów spożywała i trawiła pokarm podobnie jak dzisiejsze krokodyle i ptaki, wykorzystując do tego dwuczęściowy żołądek.

===Zachowania społeczne===
W 2000 r. [[Darren Tanke|Tanke]] i [[Philip Currie|Currie]] opisali dwa okazy z formacji Dinosaur Park ze śladami uszkodzeń, zadanych prawdopodobnie przez innego dużego teropoda. Jeden z młodych osobników (TMP 94.143.1), liczący ok. 5 m długości ma na pysku i z tyłu czaszki liczne dziury i wyżłobienia po zębach, a także złamane korony trzech zębów. Według autorów uszkodzenia musiały powstać na skutek kilku ataków w pewnym przedziale czasu. Ślady gojenia świadczą o tym, że zwierzę przeżyło atak. Również drugi, dorosły i dużo większy okaz (TMP 85.62.1) ma częściowe przebicia i wyżłobienia w okolicach kości jarzmowej. Tanke i Currie wskazują też na podobne uszkodzenia wśród pozostałych tyranozaurydów oraz innych grup teropodów. Ich zdaniem mogły one powstawać w czasie walk o zdobycz, terytorium, ustalenie dominacji w grupie, jako element godów, a nawet w czasie zabawy młodych osobników.
[[Plik:Mother daspletosaurus with children by abelov2014.jpg|300px|thumb|right|Samica daspletozaura z młodymi. Autor: ABelov2014 [http://encyklopedia.dinozaury.com/index.php?title=Plik:Mother_daspletosaurus_with_children_by_abelov2014.jpg].]]

Currie i in. (2005) donieśli o odkryciu szczątków co najmniej trzech daspletozaurów w różnym wieku, i co najmniej pięciu [[hadrozauryd]]ów z grupy [[lambeozauryn]]ów w jednym miejscu w formacji [[Two Medicine]] w Montanie. Autorzy dowodzą także, że zwierzęta te zginęły i zostały pochowane w tym samym czasie. Na kościach roślinożerców widać ślady po zębach, w ich pobliżu znaleziono też zęby tyranozaurydów, prawdopodobnie utracone w czasie posiłku. Sugeruje to, że daspletozaury pożywiały się tymi hadrozaurami. Zdaniem autorów jest to pierwszy dowód na stadny tryb życia daspletozaurów. Podobne nagromadzenie kości teropodów jednego gatunku znaleziono też w przypadku innych tyranozaurydów (m.in. ''[[Tyrannosaurus]]'' i ''[[Albertosaurus]]''), a także wielu innych mięsożernych dinozaurów.
Jednak hipoteza stadnych polowań wśród teropodów była później kwestionowana. [[Brian Roach| Roach]] i [[Daniel Brinkman|Brinkman]] (2007) na podstawie analizy zachowań współczesnych archozaurów doszli do wniosku, że złożone zachowania stadne i współpraca w czasie polowania na wzór współczesnych ssaków drapieżnych jest mało prawdopodobna. Ich zdaniem teropody mogły co najwyżej tworzyć luźne grupy, nie współpracując ze sobą, lecz wykazując wzajemną agresję, a nawet zachowania kanibalistyczne.
[[Plik:Lambeosaurus daspletosaurus orodromeus by abelov2014-d8ijh2m.jpg|300px|thumb|right|Daspletozaur w pogoni za grupą lambeozaurów. Autor: ABelov2014 [http://abelov2014.deviantart.com/art/Lambeosaurus-Daspletosaurus-Orodromeus-514871086].]]

Pogląd ten został wsparty przez pracę Hone i Tanke (2015), gdzie ponownie przebadali oni wspomniany młody okaz TMP 94.143.1. Oprócz opisanych wyżej śladów częściowo zagojonych ran zauważyli oni również dodatkowe uszkodzenia na żuchwie, bez śladów gojenia, co odebrali jako dowód pożywiania się padliną tego osobnika przez innego tyranozauryda, być może daspletozaura. Jak już wspomniano, wg Vorisa i in. (2019) okaz TMP 94.143.1 należy do ''[[Gorgosaurus]]'', nie zaś daspletozaura.

===Zmiana liczby zębów w ontogenezie===
Carr i in. (2017) wykazali, że liczba zębów w kości szczękowej najpierw wzrastała wraz z wiekiem, a później ponownie malała (młody osobnik ''D. horneri'' miał 15 zębów szczękowych, prawie dorosły (ang. ''subadult'') – 17, a dorosły również 15). Co ciekawe, wszystkie badane okazy tego gatunku miały 17 zębów w kości zębowej (Carr i in., 2017). Jednak u okazów opisanych przez Currie i in. (2005), pochodzących, tak jak ''D. horneri'' z górnej części formacji [[Two Medicine]], zarówno duży (długość uzębionej części kości szczękowej: 46 cm), jak i mniejszy okaz (ww. długość: 31 cm) mają 16 zębów. Carr i in. (2017) podają, że podobną zależność zaobserwowano u ''D. torosus'', gdzie liczba zębów szczękowych miałaby się wahać między 13 a 16. Jednak Carr i współpracownicy zaliczyli do gatunku typowego okazy z formacji Dinosaur Park, być może należące do nowego gatunku, oraz tyranozauryda MOR 395 z formacji Judith River. Podobnie jak u innych tyranozaurydów, u daspeltozaura występował heterodontyzm – zęby premaksillarne (leżące w kości przedszczękowej) były mniejsze i gęściej rozstawione, a w przekroju poprzecznym miały kształt litery „D”; z kolei zęby kości szczękowej były proporcjonalnie większe i bardziej owalne w przekroju. Wszystkie były zakrzywione do tyłu i miały piłkowane krawędzie.

===Środowisko===
Środowisko, w którym żył ''Daspletosaurus'' zostało stosunkowo dobrze poznane. Zamieszkiwał on bujnie porośnięte równiny zalewowe, obfitujące w różne formy życia. Jak już wspomniano, licznie występowały tam dinozaury rogate i kaczodziobe, a także [[Ankylosauria|ankylozaury]], jak np. ''[[Scolosaurus]]''. Obok nich żyło też wiele gatunków małych i średnich [[Theropoda|teropodów]]: [[Dromaeosauridae|dromeozaurydów]], [[Troodontidae|troodontydów]] i [[Ornithomimidae|ornitomimidów]], które nie stanowiły konkurencji dla dorosłych daspletozaurów. Oprócz dinozaurów pospolite były żółwie, krokodylomorfy, ssaki, jaszczurki i inne zwierzęta. W formacji Dinosaur Park rywalem daspletozaura mógł być podobnej wielkości tyranozauryd ''[[Gorgosaurus]]''. Zob. też. [[Gorgosaurus#Koegzystencja z ''Daspletosaurus'']].

==Gatunki==
===''D. torosus''===
[[Plik:Daspletosaurus_in_Des_Moines.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja szkieletu ''Daspletosaurus torosus''. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_in_Des_Moines.jpg].]]
[[Plik:Daspletosaurus_torosus,_Ottawa.jpg|300px|thumb|right|Szkielet holotypu ''D. torosus'' (CMN 8506). Autor zdjęcia: D. Gordon E. Robertson [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_torosus,_Ottawa.jpg].]]

'''Miejsce:''' [[Kanada]] – Alberta, [[formacja]] [[Oldman]], ?[[USA]] - Montana ([[formacja]] [[Judith River]])

'''Wiek:''' 78-75,3 Ma <ref name="Scherer i Voiculescu-Holvad">Scherer i Voiculescu-Holvad, 2023</ref> lub 76,8-76,5 Ma <ref name="Warshaw i in.">Warshaw i in., 2024</ref>

'''Materiał kopalny:''' [[Holotyp]] (CMN 8506) obejmuje praktycznie kompletną czaszkę z żuchwą, 10 kręgów szyjnych, 13 grzbietowych, kręgi krzyżowe i 11 pierwszych kręgów ogonowych, żebra, szewrony, kości przednich kończyn, kość biodrową, obie kości łonowe i kość udową (Russell, 1970; Mortimer, 2016 online).

Stein i Triebold (2013) wstępnie opisali niekompletny szkielet tyranozauryda (RMDRC 2002.MT-001 - ps. "Sir Williams") z dolnej części formacji [[Judith River]]. Zdaniem naukowców "Sir Williams" może reprezentować nowy takson bliżej spokrewniony z ''[[Tyrannosaurus]]'' i ''Daspletosaurus'' niż ''[[Albertosaurus]]'' oraz ''[[Gorgosaurus]]''. Ponadto może być nowym gatunkiem daspletozaura lub być większym morfotypem płciowym gatunku typowego (''D. torosus''). Scherer i Voiculescu-Holvad (2024) zaliczają do ''D. torosus'' dwa okazy (RMDRC 2002.MT-001 i CMC VP15826) z Montany (formacja Judith River). Warner-Cowgill i in. (2025) uznali CMC VP15826 za ''Daspletosaurus'' [[sp.]]. Wg Scherera (2025) do ''D. torosus'' może też należeć okaz z Montany (formacja Two Medicine) nieoznaczony co do gatunku, starszy geologicznie od holotypu (ok. 80-79 Ma).''.

'''Rozmiary:'''
[[Holotyp]] ''Daspletosaurus torosus'' mierzył według [[Mortimer|Mortimera]] (online 2016) 9 m długości i ważył 2,3 t. Według [[Francois Therrien|Therriena]] i [[Donald Henderson|Hendersona]] (2007) osobnik ten miał 9 m a oszacowana masa to 4 t, jednak przyjęta metodologia i otrzymane przez tych autorów wyniki budzą znaczne wątpliwości (zob. np. [[Carcharodontosaurus#Wielkość]]). Według Russella (1970) ''Daspletosaurus'' mierzył tyle co ''Albertosaurus'' - 28-30 stóp, tj. 8,5-9,1 m. Paul (2010) podał takie same rozmiary dla trzech gatunków ''Daspletosaurus'': 9 m i 2,5 t. W 2024 r. zaprezentował nieco wyższe oszacowanie masy dla ''D. torosus'' - 2,8 t. Molina-Pérez i Larramendi (2019) ocenili ten sam gatunek na 8,8 m długości przy masie 2,8 t.

===''D. horneri''===
[[Plik:Daspletosaurus new species.jpg|300px|thumb|left|Czaszka holotypu ''D. horneri'' (MOR 590). Autor zdjęcia: James St. John [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_new_species.jpg].]]
'''Miejsce:''' [[USA]] – Montana, formacja [[Two Medicine]]; ?[[Kanada]] - Alberta, formacja Dinosaur Park

'''Wiek:''' 75,1-74,4 Ma <ref name="Scherer i Voiculescu-Holvad"></ref> lub 75,2-74,3 Ma <ref name="Warshaw i in."></ref>

'''Materiał kopalny:''' Holotypem jest niekompletny szkielet MOR 590, obejmujący czaszkę z żuchwą, fragmentaryczną kończynę przednią i niemal kompletną kończynę tylną.

[[Paratyp]]y to osobnik MOR 1130 (niekompletna czaszka, kręgi, niekompletny pas miedniczny i kończyna tylna) oraz MOR 533S/7.19.0.97 (kość zębowa młodego osobnika).

Materiał przypisany to fragmenty czaszek kilku osobników (Carr i in., 2017). Wśród nich znajduje się AMNH FARB 5477, obejmujący niekompletną kość szczękową niewyrośniętego osobnika (Delcourt, 2017). Carr i in. (2017) podają, że na ten okaz składa się jeszcze fragmentaryczna kość zaoczodołowa i ciemieniowa. Wg Coppocka i in. (2025) do tego gatunku należał też okaz NMC 350.

Do tego gatunku może należeć więcej materiału pochodzącego z formacji Two Medicine, który nie został wymieniony w pracy Carra i in. (2017), a który wcześniejsi autorzy opisywali jako ''Daspletosaurus'' [[sp.]]. Wśród nich znajduje się okaz OTM 200, obejmujący m.in. kość zębową, kręgi i elementy miednicy (Varricchio, 2001) z dolnej części formacji Two Medicine (''D. horneri'' pochodzi z górnej części - Carr i in., 2017) oraz liczne pojedyncze kości co najmniej trzech osobników z górnej części formacji, odnalezione wraz z kilkoma różnej wielkości [[lambeozauryn]]ami (Currie i in., 2005). Wydaje się jednak, że budowa kości łzowej (ryc. S2F w Carr i in. 2017) bardziej przypomina ''D. horneri '' niż ''D. torosus'' (ryc. 16.2 w Currie i in., 2005 - por. Carr, 2005, ryc. 7-28 na s. 743), choć ta cecha diagnostyczna wydaje się bardzo subtelna, podobnie jak wiele innych podanych przez Carra i in. (2017).

'''Rozmiary:'''
Holotyp ''D. horneri'' miał według Carra i in. (2017) 9 m długości, nie był jednak w pełni wyrośnięty. Dorosły okaz MOR 1130 był nieco większy – długości ich czaszek to odpowiednio 89,45 i ponad 94,7 cm (różnica 5,9%), natomiast z ryc. 3 z Carr i in. (2017) wynika, że różnica długości to ok. 10%.
Mortimer (2016 online) podaje, że jeden z osobników gatunku z Montany (''D. horneri''?) miał 11 m długości, jego przynależność jest jednak niepewna. Paul (2010) podał takie same rozmiary dla trzech gatunków ''Daspletosaurus'': 9 m i 2,5 t.

'''Charakterystyka:''' Od ''D. torosus'' różnił się głównie szczegółami budowy czaszki. U ''D. horneri'' była ona wyższa i miała mniejsze grzebienie nad oczami (Carr i in, 2017).

'''Filogeneza:'''
Według Loewena i in. (2013) ''D. horneri'' reprezentuje takson bliższy ''[[Tyrannosaurus]]'' niż ''Daspletosaurus''. Podobny wynik dała analiza bayesowska Brusatte i Carra (2016). Jednak ich analiza bazująca na parsymonii wykazała, że ''D. torosus'' i ''D. horneri'' są taksonami siostrzanymi. Podobnie wcześniejsza analiza [[Tyrannosauroidea#Fiorillo_i_Tykoski_2014|Fiorillo i Tykoskiego (2014, na podstawie Brusatte i in., 2010]], lecz bez osobno zakodowanego gatunku z formacji Dinosaur Park).
Także z przeprowadzonej Carra i in. (2017) analizy wynikało, ze jest to takson siostrzany dla ''D. torosus''. Wcześniejsze rozbieżne i niejednoznaczne wyniki analiz kladystycznych mogły wynikać z braku dokładnego opisu ''D. horneri'', ograniczonego jedynie do najistotniejszych cech odróżniających go od ''D. torosus'' i reszty tyranozaurydów. Natomiast różnicę między ich wynikiem a hipotezą Loewena i in. (2013) Carr i in. (2017) przypisali brakowi cech kości łzowej, czołowej i podniebiennej w tym pierwszym badaniu. Carr i in. (2017) uznali, że nowo nazwany gatunek mógł być potomkiem ''D. torosus'', ponieważ według ich analizy kladystycznej są one taksonami siostrzanymi, istnieje między nimi ciągłość stratygraficzna (gatunek typowy jest nieco starszy geologicznie) i oba pochodzą z północnego rejonu Gór Skalistych (ale zob. dalej). Analiza Warshowa i Farlowa (2022) ponownie wykazała, że ''D. torosus'' i ''D. horneri'' nie tworzą [[klad]]u, zatem ten drugi może należeć do odrębnego rodzaju. W analizie Warshawa i in. (2024) rodzaj ''Daspletosaurus'' okazał się parafiletyczny i przypisywane do niego gatunki wydają się tworzyć anagenetyczną linię ewolucyjną. Możliwą anagenezę w ramach rodzaju ''Daspletosaurus'' potwierdza też analiza Scherera (2025). W analizie Dalmana i in. (2024) ''D. horneri'' okazał się najbliżej spokrewniony z ''[[Thanatotheristes]]'', a dwa pozostałe gatunki daspletozaura tworzą klad do nich siostrzany. Wskazuje to, że ''Thanatotheristes'' może być kolejnym z gataunków daspletozaura.

===''D. wilsoni''===
[[Plik:Daspletosaurus wilsoni.png|thumb|left|Rekonstrukcja czaszki ''D. wilsoni''. Na biało zaznaczono odnalezione elementy. Źródło: Warshaw i Fowler, 2022 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_wilsoni.png]]]
'''Miejsce:''' [[USA]] – Montana, [[formacja|formacje]] [[Judith River]] i [[Two Medicine]]; [[Kanada]] - Alberta, formacje Oldman i Dinosaur Park

'''Wiek:''' 77-76,5 Ma <ref name="Scherer i Voiculescu-Holvad"></ref> lub 76,5-75,6 Ma <ref name="Warshaw i in."></ref>

'''Materiał kopalny:''' Holotyp (BDM 107) to niekompletna czaszka, żebra, część kręgów i kość śródstopia. Warshaw i in. (2024) zaliczyli tu okazy TMP 2001.36.1 i TMP 2003.10.3 (niekompletna czaszka i szkielet pozaczaszkowy), część okazów z formacji Two Medicine oraz wszystkie okazy z Dinosaur Park.

'''Rozmiary:''' Czaszka holotypu ''D. wilsoni'' mierzyła 105 cm, minimalnie więcej niż czaszka ''D. torosus''. Można więc zakładać, że mierzył co najmniej 9 m długości i ważył ponad 2 t.

'''Charakterystyka:''' Od pozostałych gatunków ''D. wilsoni'' różnił się płytszym otworem żuchwowo-gnykowym (ang. ''mylohyoid foramen'') w splenial. Warshaw i in. (2024) wskazali również na wysoki, rogowaty wyrostek kości łzowej, który był krótszy niż u ''D. torosus'', natomiast u ''D. horneri'' był on jeszcze krótszy i zaokrąglony. Oprócz tego ''D. wilsoni'' wyróżniał się szczególami budowy kości przedczołowej i łuskowej.

'''Filogeneza:''' Wg autorów opisu ''D. wilsoni'' był gatunkiem morfologicznie i filogenetycznie pośrednim między ''D. torosus'' a ''D. horneri''. Możliwe więc, że reprezentują one anagenetyczną linię rozwojową. Jednocześnie Warshaw i Fowler (2022) zwracają uwagę, że w ich analizie filogenetycznej gatunki daspletozaura nie tworzą kladu, a ''D. wilsoni'' został przypisany do rodzaju ''Daspletosaurus'' dla uproszczenia dyskusji i w celu uniknięcia powstania polifiletycznego taksonu. Przyszłe badania mogą więc doprowadzić do przeniesienia ''D. horneri'' i ''D. wilsoni'' do nowych rodzajów. Hipotezie anagenezy sprzeciwili się Scherer i Voiculesku-Holvad (2023) wskazując m.in. na częściowo pokrywające się zasięgi stratygraficzne ''D. torosus'' i ''D. wilsoni''. Autorzy ci nie wykluczyli całkowicie anagenezy w linii rozwojowej daspletozaura, uznali jednak, że dostępne dane nie pozwalają na wyciąganie takich wniosków. Warshaw i in. (2024) podtrzymali zdanie o anagenezie. Nie zgodzili się również z wnioskami o pokrywaniu się zasięgów stratygraficznych tego gatunku i typowego ''D. torosus''. Ich zdaniem ''D. wilsoni'' jest nico młodszy.

Warshaw i Fowler zwracają uwagę, że ''D. wilsoni'' wykazuje wiele cech wspólnych z "taksonem z Dinosaur Park", co wskazuje na ich bliskie pokrewieństwo lub wręcz synonimikę. Rozstrzygnięcie tej kwestii pozostawili jednak przyszłym badaniom. Mortimer (online) tymczasowo klasyfikuje w ''D. wilsoni'' wszystkie okazy z Dinosaur Park. Warshaw i in. (2024) również zaliczyli wszystkie okazy z Dinosaur Park do tego gatunku. W 2025 r. Warner-Cowgill i współpracownicy opisali okaz CMC VP15826 z osadów formacji Judith River w Montanie. Jest to duży osobnik, mierzący ponad 9 m długości, a jego szczątki zawierają część czaszki i większość szkieletu pozaczaszkowego. Jego wiek szacuje się na 76,3-75,8 Ma. Stratygraficznie odpowiada więc ''D. wilsoni''. Osobnik ten nie wykazuje jednak jednej z cech, pozwalających odróżnić ten gatunek od ''D. torosus'', a pozostałe proponowane cechy są niemożliwe do zaobserwowania ze względu na fragmentaryczność czaszki okazu CMC VP15826. Na tej podstawie autorzy podali w wątpliwość ważność ''D. wilsoni'' i jego odrębność od gatunku typowego. Podkreślili też konieczność dalszych badań nad zmiennością osobniczą wśród gatunków daspletozaura.

===Gatunek z formacji Dinosaur Park===
[[Plik:Daspletosaurus with bite marks.jpg|300px|thumb|Czaszka TMP 94.143.1 - ''D''. [[sp.]] [[nov.]] (?nowy gatunek z formacji Dinosaur Park) z zaznaczonymi uszkodzeniami. WG Vorisa i in. (2019) był to ''[[Gorgosaurus]]''. Źródło: Hone i Tanke, 2015 [https://doi.org/10.7717/peerj.885].]]
'''Miejsce:''' [[Kanada]] – Alberta, formacje [[Oldman]] i [[Dinosaur Park]]

'''Materiał kopalny:''' Znanych jest wiele potencjalnych szczątków (Currie, 2003A). Niepublikowane dane (Miyashita i in., 2013) sugerują „niemal tuzin”. Tylko kilka, jak się wydaje bardziej pewnych, zostanie tu wymienionych. TMP 2001.36.1 - szkielet wraz z niemal kompletną czaszką, pochodzi z formacji [[Oldman]] i został zaliczony do typowego gatunku (Currie , 2003A), lecz na nim skupili się swój niepublikowany opis nowego gatunku Miyashita i in. (2013) (ale zob. wyżej). TMP 94.143.1 - 10-letni młody o długości ok. 5-5,8 m - czaszka z żuchwą, dwa kręgi szyjne, pięć kręgów grzbietowych, dziesięć kręgów ogonowych, żebra, szewrony, fragmenty miednicy i kończyny tylnej (Mortimer, online 2016; przypisany przez: Currie, 2003A i Loewen i in., 2013). TMP 85.62.1 to dorosły okaz zawierający czaszkę i szkielet (przypisany przez: Currie, 2003A i Loewen i in., 2013).

'''Rozmiary:'''
Wydaje się, że gatunek ten osiągał zbliżone rozmiary do ''D. torosus'' a nawet go przewyższał – kość czołowa TMP 85.62.1 jest nieco większa niż u holotypu ''D. torosus'' (Currie, 2003A). Paul (2010) podał takie same rozmiary dla trzech gatunków ''Daspletosaurus'': 9 m i 2,5 t.

'''Charakterystyka:''' Według niepublikowanych danych (Miyashita i in., 2013), gatunek ten miał się wyróżniać kilkoma cechami kości przedszczękowej, łzowej i zaoczodołowej, a także liczbą zębów w kości szczękowej większą niż 15 (choć ta ostatnia cecha może być zmienna ontogenetycznie; niektóre osobniki ''D. horneri'' mają po 17 zębów). Okazy tego gatunku były geologicznie młodsze niż ''D. torosus'' (Miyashita i in., 2013). Mozliwe, że jest to ten sam gatunek, co ''D. wilsoni'' (Warshaw i Fowler, 2022; Warshaw i in., 2024; Mortimer, online).

===Materiał prawdopodobnie nienależący do ''Daspletosaurus''===
[[Plik:Daspletosaurus torosus by durbed.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja opierzonego daspletozaura. Autor: Durbed [http://durbed.deviantart.com/art/Daspletosaurus-torosus-347290604].]]
Oprócz tego do innych nienazwanych gatunków z rodzaju ''Daspletosaurus'' zaliczono też wiele innych szczątków z USA i Kanady. Zapewne są to oznaczenia błędne, a materiał ten w większości reprezentuje inne rodzaje teropodów. Trzy bardzo niekompletne okazy, zawierające fragmenty kręgów ogonowych, kość udową, fragmenty żuchwy i miednicy [?''D''. sp. (Carr i Williamson, 2000) z formacji [[Kirtland]] w Nowym Meksyku mogą w rzeczywistości reprezentować rodzaj ''[[Bistahieversor]]'' (Mortimer, 2016 online). Kolejne nieoznaczone gatunki są znane z Teksasu (formacja [[Aguja]]), Wyoming (formacja [[Mesaverde]]) i Nowego Meksyku ([[Fruitland]]; Sullivan, 2006). Są one jednak zbyt fragmentaryczne, by pokusić się o precyzyjną identyfikację, i najpewniej nie należą do ''Daspletosaurus''.
[[Plik:Daspletosaurus torDB.jpg|300px|thumb|right|Ucztujący ''Daspletosaurus''. Autor: Dmitry Bogdanov [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_torDB.jpg].]]

==''Daspletosaurus'' w kulturze masowej==
''Daspletosaurus'' został przedstawiony w serialu ''Dinosaur Planet'' (Planeta Dinozaurów) w 2003 r. w odcinku zatytułowanym ''Polowanie małego Dasa''. Akcja odcinka ma miejsce w Montanie 75 mln lat temu i opowiada o polowaniu kilku daspletozaurów na [[Maiasaura|majazaury]]. Zgodnie z poglądem głoszonym przez Philipa Currie, teropody te ukazano jako zwierzęta żyjące w grupach rodzinnych.

Po raz kolejny ''Daspletosaurus'' pojawił się na ekranach w serialu BBC ''Planet Dinosaur'' z 2011 r. Tutaj także przedstawiono grupowe polowanie tych drapieżników, tym razem na ceratopsy z rodzaju ''[[Chasmosaurus]]''. Daspletozaury nie tworzą jednak zorganizowanego stada, współpracują jedynie przy osaczaniu i zabijaniu zdobyczy. Natomiast po zakończonym sukcesem polowaniu rywalizują o dostęp do pożywienia i wykazują w stosunku do siebie agresję. W dalszej części programu ukazano polowanie daspletozaurów na wędrujące stadnie [[Centrosaurus|centrozaury]]. Wiele z tych ceratopsów ginie podczas powodzi. Mięsożercy pożywiają się następnie ich padliną.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Daspletosaurus''}}
| {{Kpt|[[Dale Russell|Russell]], [[1970]]}}
|-
| {{V|''D. torosus''}}
| {{Kpt|[[Dale Russell|Russell]], [[1970]]}}
|-
| = ''Tyrannosaurus torosus''
| {{Kpt|[[Gregory Paul |Paul]], [[1988]]}}
|-
| = ''Tyrannosaurus'' (''Daspletosaurus'') ''torosus''
| {{Kpt|[[Gregory Paul |Paul]], [[1988]]}}
|-
| {{V|?''D. horneri''}}
| {{Kpt|[[Carr]], [[Varricchio]], Sedlmayr, Roberts & Moore, [[2017]]}}
|-
| {{V|''D. wilsoni''}}
| {{Kpt|Warshaw & Fowler, [[2022]]}}
|}

==Bibliografia==
Brusatte, S.L. & Benson, R.B.J. (2012) "The systematics of Late Jurassic tyrannosauroids (Dinosauria: Theropoda) from Europe and North America" Acta Palaeontologica Polonica, 58(1), 47-54 . [[doi:10.4202/app.2011.0141]]

Brusatte, S.L. & Carr, T.D. (2016) "The phylogeny and evolutionary history of tyrannosauroid dinosaurs" Scientific Reports, 6, 20252. [[doi:10.1038/srep20252]]

Brusatte, S.L., Carr, T.D., Erickson, G.M., Bever, G.S. & Norell, M.A. (2009) "A long-snouted, multihorned tyrannosaurid from the Late Cretaceous of Mongolia" Proceedings of the National Academy of Sciences, 106, 17261-17266.

Brusatte, S.L., Norell, M.A., Carr, T.D., Erickson, G.M., Hutchinson, J.R., Balanoff, A.M., Bever, G.S., Choiniere, J.N., Makovicky, P.J. & Xu, X. (2010) "Tyrannosaur Paleobiology: New Research on Ancient Exemplar Organisms" Science, 329, 1481-1485.

Brusatte, S.L., Lloyd, G.T., Wang, S.C. & Norell, M.A. (2014) "Gradual Assembly of Avian Body Plan Culminated in Rapid Rates of Evolution across the Dinosaur-Bird Transition" Current Biology, 24(20), 2386-2392. [[doi:10.1016/ j.cub.2014.08.034]]

Brusatte, S.L., Averianov, A., Sues, H.D., Muir, A., Butler, I.B. (2016). "New tyrannosaur from the mid-Cretaceous of Uzbekistan clarifies evolution of giant body sizes and advanced senses in tyrant dinosaurs". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, t. 113, nr 13, str. 3447–3452. [[doi: 10.1073/pnas.1600140113]]

Carr, T.D. (1999) "Craniofacial ontogeny in the Tyrannosauridae (Dinosauria, Coelurosauria)" Journal of Vertebrate Paleontology, 19(3), 497-520.

Carr, T.D. (2005) "Phylogeny of Tyrannosauroidea (Dinosauria: Coelurosauria) with special reference to North American forms" Dysertacja doktorska, University of Toronto.

Carr, T.D. & Williamson, T.E. (2010) "''Bistahieversor sealeyi'', gen. et sp. nov., a new tyrannosauroid from New Mexico and the origin of deep snouts in Tyrannosauroidea" Journal of Vertebrate Paleontology, 30(1), 1-16. [[doi:10.1080/02724630903413032]]

Carr, T.D., Williamson, T.E., Britt, B.B. & Stadtman, K. (2011) "Evidence for high taxonomic and morphologic tyrannosauroid diversity in the Late Cretaceous (Late Campanian) of the American Southwest and a new short- skulled tyrannosaurid from the Kaiparowits formation of Utah" Naturwissenschaften, 98(3), 241-246. [[doi:10.1007/ s00114-011-0762-7]]

Carr, T.D., Varricchio, D.J., Sedlmayr, J.C., Roberts, E.M. & Moore, J.S. (2017) "A new tyrannosaur with evidence for anagenesis and crocodile-like facial sensory system" Scientific Reports, 7, 44942. [[doi:10.1038/srep44942]]

Coppock, C., Powers, M.J., Voris, J.T., Sharpe, H.S. & Currie, P.J. (2024). "Immature ''Daspletosaurus'' sp. specimens from the Dinosaur Park Formation provide insight into ontogenetically invariant tyrannosaurid cranial morphology." Canadial Journal of Earth Sciences. [[doi:10.1139/cjes-2024-0083]].

Coppock, C.C., Powers, M. J., Voris, J.T., & Currie, P.J. (2025). First occurrence of ''Daspletosaurus horneri'' (Tyrannosauridae, Tyrannosaurinae) in the Dinosaur Park Formation of Dinosaur Provincial Park, Alberta (Treaty 7 Territory). Historical Biology, 1–13. [[doi:10.1080/08912963.2025.253273]].

Currie, P.J. (2003A) "Cranial anatomy of tyrannosaurid dinosaurs from the Late Cretaceous of Alberta, Canada" Acta Palaeontologica Polonica 48(2), 191-226. [https://www.app.pan.pl/article/item/app48-191.html]

Currie, P.J. (2003B) "Allometric growth in tyrannosaurids (Dinosauria: Theropoda) from the upper Cretaceous of North America and Asia" Canadian Journal of Earth Sciences, 40(4), 651-665.

Currie, P.J., Hurum, J.H. & Sabath, K. (2003) "Skull structure and evolution in tyrannosaurid phylogeny" Acta Palaeontologica Polonica, 48(2), 227-234. [https://www.app.pan.pl/article/item/app48-227.html]

Currie, P.J., Trexler, D., Koppelhus, E.B., Wicks, K. & Murphy, N. (2005) "An unusual multi-individual tyrannosaurid bonebed in the Two Medicine Formation (Late Cretaceous, Campanian) of Montana" W: Carpenter, K. "The Carnivorous Dinosaurs" Bloomington. Indiana University Press, 313-324.

Dalman, S. G, Loewen, M. A., Pyron, R. A., Jasinski, S. E., Malinzak, D. E., Lucas, S. G., Fiorillo, A. R., Currie, P. J. & Longrich, N. R. (2024). "A giant tyrannosaur from the Campanian–Maastrichtian of southern North America and the evolution of tyrannosaurid gigantism". Scientific Reports. [[doi:10.1038/s41598-023-47011-0]].

Delcourt, R. (2017) "A subadult maxilla of a Tyrannosauridae from the Two Medicine formation, Montana, United States" Papeis Avulsos de Zoologia, 57, 113-118.

Erickson, G.M., Makovicky, P.J., Currie, P.J. & Norell, M.A. (2004) "Gigantism and comparative life-history parameters of tyrannosaurid dinosaurs" Nature, 430, 772-775. [[doi: 10.1038/nature02699]]

Fiorillo, A.R. & Tykoski, R.S. (2014) "A Diminutive New Tyrannosaur from the Top of the World" PLoS ONE, 9(3), e91287. [[doi:10.1371/journal.pone.0091287]]

Hone, D.W.E. & Tanke, D.H. (2015) "Pre- and postmortem tyrannosaurid bite marks on the remains of ''Daspletosaurus'' (Tyrannosaurinae: Theropoda) from Dinosaur Provincial Park, Alberta, Canada" PeerJ, 3, e885. [[doi:10.7717/peerj.885]]

Horner, J.R., Varricchio, D.J. & Goodwin, M.B. (1992) "Marine transgressions and the evolution of Cretaceous dinosaurs" Nature, 358, 59-61. [[doi:10.1038/358059a0]]

Loewen, M.A., Irmis, R.B., Sertich, J.J.W., Currie, P.J. & Sampson, S.D. (2013) "Tyrant Dinosaur Evolution Tracks the Rise and Fall of Late Cretaceous Oceans" PLoS ONE 8(11), e79420. [[doi:10.1371/journal.pone.0079420]]

Miyashita, T., Currie, P.J. & Paulina-Carabajal, A. (2013) "A new species of ''Daspletosaurus'' (Theropoda: Tyrannosauridae) from the Campanian of southern Alberta represented by a growth series of well-preserved skulls and skeletons" Journal of Vertebrate Paleontology. Program and Abstracts 2013, 178.

Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press.

Mortimer, M. (online 2016 z późniejszymi zmianami) "The theropod database"
http://theropoddatabase.com/Tyrannosauroidea.html#Daspletosaurustorosus

Paul, G.S. (1988) "Predatory Dinosaurs of the World" wyd. Simon & Schuster, New York.

Paul, G.S. (2010) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" wyd. Princeton University.

Paul, G.S. (2024) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" (3. edycja). wyd. Princeton University, Princeton i Oxford.

Roach, B.T. & Brinkman, D.L. (2007) "A reevaluation of cooperative pack hunting and gregariousness in Deinonychus antirrhopus and other nonavian theropod dinosaurs" Bulletin of the Peabody Museum of Natural History, 48(1), 103-138.

Russell, D.A. (1970) "Tyrannosaurs from the Late Cretaceous of western Canada" National Museum of Natural Science Publications in Palaeontology, 1, 1-34.

Scherer, C.R. & Voiculescu-Holvad, C. (2023). "Re-analysis of a dataset refutes claims of anagenesis within Tyrannosaurus-line tyrannosaurines (Theropoda, Tyrannosauridae)." Cretaceous Research [[https://doi.org/10.1016/j.cretres.2023.105780]]

Scherer, C.R. (2025). "Multiple lines of evidence support anagenesis in ''Daspletosaurus'' and cladogenesis in derived tyrannosaurines." Cretaceous Research. [[https://doi.org/10.1016/j.cretres.2025.106080]].

Sullivan, R. (2006) "Ah-shi-sle-pah Wilderness Study Area (San Juan Basin, New Mexico): A paleontological (and historical) treasure and resource" New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 34, 169-174.

Tanke, D.H. & Currie, P.J. (2000) "Head-biting behavior in theropod dinosaurs: Paleopathological evidence" Gaia, 15, 167-184.

Therrien, F. & Henderson, D.M. (2007) "My theropod is bigger than yours...or not: estimating body size from skull length in theropods" Journal of Vertebrate Paleontology, 27 (1), 108-115. [[doi:10.1671/0272-4634(2007)27[108:MTIBTY]2.0.CO;2]].

Varricchio, D.J. (2001) "Gut contents from a Cretaceous tyrannosaurid: implications for theropod dinosaur digestive tracts" Journal of Paleontology, 75(2), 401-406.

Voris, J.T., Zelenitsky, D.K., Therrien, F. & Currie, P.J. (2019). "Reassessment of a juvenile ''Daspletosaur''us from the Late Cretaceous of Alberta, Canada with implications for the identification of immature tyrannosaurids." Scientific Reports 9, 17801. [[doi: https://doi.org/10.1038/s41598-019-53591-7]].

Warner-Cowgill, E., Storrs, G.W., Rogers, R.R. & Maltese, A.E. (2025). "Cranial anatomy and stratigraphy of a new specimen of the tyrannosaurine dinosaur ''Daspletosaurus'' from the Judith River Formation of Central Montana, USA. Acta Palaeontologica Polonica 70 (1): 159–174. [[doi:10.4202/app.01143.2024]].

Warshaw, E.A. & Fowler, D.W. (2022). "A transitional species of ''Daspletosaurus'' Russell, 1970 from the Judith River Formation of eastern Montana". PeerJ. 10. e14461. [[doi:10.7717/peerj.14461]].

Warshaw E.A., Barrera Guevara D. & Fowler D.W. (2024). "Anagenesis and the tyrant pedigree: a response to “Re-analysis of a dataset refutes claims of anagenesis within Tyrannosaurus-line tyrannosaurines (Theropoda, Tyrannosauridae)”". Cretaceous Research, 105957. [[https://doi.org/10.1016/j.cretres.2024.105957]].
<references/>

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Theropoda]]
[[Kategoria:Tetanurae]]
[[Kategoria:Coelurosauria]]
[[Kategoria:Tyrannosauroidea]]
[[Kategoria:Ameryka Północna]]
[[Kategoria:USA]]
[[Kategoria:Kanada]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Kampan]]
[[Kategoria:Rodzaj wielogatunkowy]]

Daspletosaurus

2026-10-27T21:14:56Z

Paweł: /* Budowa */

{{DISPLAYTITLE:''Daspletosaurus''}}
{{Opis
|Autor = [[Kamil Kamiński]], [[Maciej Ziegler]], [[Eryk Sroka]]
|Korekta = [[Paweł Konarzewski]]
|nazwa = ''Daspletosaurus'' (daspletozaur)
|długość = ok. 8,8-9,5 (11?) m
|wysokość =
|masa = 2-3 t
|dieta = mięsożerny
|miejsce = [[Kanada]] - Alberta

([[formacja|formacje]] [[Oldman]] i [[Dinosaur Park]])

<hr>
[[USA]] - Montana

([[formacja|formacje]] [[Two Medicine]] i [[Judith River]])

|czas = {{Występowanie|80|74.4}}
ok. 80-74,4 [[Ma]] <ref>Rogers, R.R., Horner, J.R., J., Ramezani, J., Roberts, E. M., & Varricchio, D. J. (2024) "Updating the Upper Cretaceous (Campanian) Two Medicine Formation of Montana: Lithostratigraphic revisions, new CA-ID-TIMS U-Pb ages, and a calibrated framework of dinosaur occurrences". GSA Bulletin [[doi:10.1130/B37498.1]]</ref> 
[[późna kreda]] ([[kampan]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Theropoda]]

[[Tetanurae]]

[[Coelurosauria]]

[[Tyrannosauroidea]]

[[Tyrannosauridae]]

[[Tyrannosaurinae]]

[[Daspletosaurini]]
|grafika = Daspletosaurus_torosus_steveoc_flipped.jpg
|podpis = Rekonstrukcja ''D. torosus''. Autor: Stephen O'Connor. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_torosus_steveoc_flipped.jpg]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
}}
==Wstęp==
''Daspletosaurus'' to [[rodzaj]] dużego [[Tyrannosauridae|tyranozauryda]]. Jak dotąd, za ważne uznaje się trzy jego [[gatunek|gatunki]] - ''D. torosus'', ''D. horneri'' oraz ''D. wilsoni'' (ale zob. dalej), choć może ich być jeszcze więcej. Daspletozaur wykazuje duże podobieństwo np. do swojego większego i szerzej znanego w popkulturze krewniaka – [[Tyrannosaurus|tyranozaura]]. Niekiedy był nawet uważany za jego przodka.

==Etymologia==
Nazwa ''Daspletosaurus'' została utworzona z połączenia greckich słów ''dasplet'' co znaczy „straszny" i ''sauros'' czyli „jaszczur". Epitet gatunkowy typowego gatunku - ''torosus'' pochodzi z łaciny i oznacza „mięsisty”, co odnosi się do dużego ciała (Russell, 1970), natomiast w przypadku ''D. horneri'' honoruje on słynnego paleontologa [[John Horner|Johna Hornera]]. Epitet gatunkowy ''wilsoni'' honoruje odkrywcę skamieniałości Johna Wilsona.

==Odkrycia i historia badań==
Pierwsze szczątki daspletozaura (niekompletny szkielet o numerze katalogowym CMN 8506) odkrył w osadach formacji [[Oldman]] w Albercie w 1921 r. [[Charles M. Sternberg]]. Dopiero 1970 roku [[Dale Russell]] uznał, że reprezentują one nowy rodzaj tyranozauryda, którego opisał pod nazwą ''Daspletosaurus torosus''.

Russell przypisał też do tego gatunku kilka okazów z formacji [[Dinosaur Park]], m.in. AMNH 5438 ([[paratyp]]). [[Philip Currie|Currie]] (2003A) uznał, powołując się swoje niepublikowane badania z [[Robert Bakker|Bakkerem]], że skamieniałości z formacji Dinosaur Park należą do nowego, nienazwanego jeszcze gatunku daspletozaura (''D''. [[sp.]] [[nov.]]). Od gatunku typowego miały się one różnić morfologią czaszki.

W 1992 r. [[John Horner]] i in. uznali szczątki tyranozauryda z formacji [[Two Medicine]] za formę pośrednią między ''Daspletosaurus'' i ''[[Tyrannosaurus]]''. Nazwano go ''D. horneri'' (Carr i in., 2017).
[[Plik:FMNH Daspletosaurus White Background.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja szkieletu ''D''. [[sp.]] - FMNH PR308 z Dinosaur Park (Currie, 2003A, por. Carr, 1999, ryc. 1). Autor zdjęcia: ScottRobertAnselmo [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:FMNH_Daspletosaurus_White_Background.jpg].]]

W 2017 roku John Wilson w formacji Judith River odnalazł niekompletną czaszkę wówczas nieznanego tyranozauryda. 5 lat później Warshaw i Fowler opisali szczątki i utworzyli nowy gatunek ''D. wilsoni''. W 2024 r. Warshaw i współpracownicy przypisali do tego gatunku okazy z Dinosaur Park.

[[Tyrannosauroidea#Loewen_i_in..2C_2013|Analiza Loewena i in. (2013)]] - wówczas jedyna zawierająca te trzy gatunki - zasugerowała, że nie tworzą one [[klad|monofiletycznej grupy]]. Według nich szkielety tyranozauryda z formacji Dinosaur Park (TMP 85.62.1 i TMP 94.143.1) mogą należeć do ''D. torosus'', którego zakodowali także na podstawie okazów z Dinosaur Park (NMC 1154 [prawdopodobnie chodzi o 11594] i NMC 350 [Currie, 2003A]). Wg Vorisa i in. (2019) TMP 94.143.1 należy jednak do ''[[Gorgosaurus]]'', co potwierdzili później Coppock i in. (2024). Wg Warshawa i in. (2024) okazy z Dinosaur Park to ''D. wilsoni''. W analizie tych autorów rodzaj ''Daspletosaurus'' róznież okazał się parafiletyczny. Ponadto uważają oni, że był on przodkiem [[Tyrannosaurini]], a jego poszczególne gatunki, poczynając od ''D. torosus'' a kończąc na ''D. horneri'', tworzą anagenetyczną linię rozwojową. Badania Scherera (2025) potwierdziły parafiletyczność rodzaju ''Daspletosaurus'', jak również możliwą anagenezę. Nie znalazła jednak potwierdzenia hipoteza, jakoby był on przodkiem Tyrannosaurini - w analizie Scherera ''Daspletosaurus'' występuje jako takson siostrzany do tego kladu.

Do rodzaju ''Daspletosaurus'' przypisywano też szczątki tyranozaurydów z różnych części Ameryki Północnej, m.in. z Nowego Meksyku, Teksasu i Wyoming. Część z nich niemal na pewno należy do innych taksonów (o czym dalej).

==Klasyfikacja i filogeneza==
''Daspletosaurus'' należał do rodziny [[Tyrannosauridae]] i prawdopodobnie podrodziny [[Tyrannosaurinae]].
Według większości badań, w tym [[Tyrannosauroidea#Carr_i_Williamson.2C_2010|Carra i Williamsona (2010)]], Brusatte i in. ([[Tyrannosauroidea#Brusatte_i_in..2C_2009|2009]]; [[Tyrannosauroidea#Brusatte_i_in..2C_2010B|2010]]; [[Coelurosauria#Brusatte_i_in..2C_2014|2014]]; [[Tyrannosauroidea#Brusatte_i_in..2C_2016|2016]]), [[Tyrannosauroidea#Carr_i_in..2C_2011|Carra i in. (2011)]], [[Tyrannosauroidea#Brusatte_i_Benson.2C_2012|Brusatte i Bensona (2012)]] oraz [[Tyrannosauroidea#Fiorillo_i_Tykoski_2014|Fiorillo i Tykoskiego (2014, na podstawie Brusatte i in., 2010]]) był bardziej zaawansowany od ''[[Alioramus]]'', ''[[Bistahieversor]]'', [[Albertosaurinae]] i ''[[Teratophoneus]]'' a według [[Tyrannosauroidea#Brusatte_i_Carr_2016|Brusatte i Carra (2016)]] oraz [[Tyrannosauroidea#Carr_i_in._2017|Carra i in. (2017)]] także od ''[[Lythronax]]'' i ''[[Nanuqsaurus]]'', z reguły brakujących w ww. badaniach. Zatem był on zwykle uznawany za takson siostrzany zaawansowanego kladu zawierającego ''[[Tyrannosaurus]]'', ''[[Tarbosaurus]]'', ''[[Zhuchengtyrannus]]'' i czasem też ''Nanuqsaurus'' ([[Tyrannosauroidea#Fiorillo_i_Tykoski_2014|Fiorillo i Tykoski, 2014, na podstawie Brusatte i in., 2010]]).
Według [[Tyrannosauroidea#Loewen_i_in..2C_2013|Loewena i in. (2013)]] był on jednak najbardziej bazalnym tyranozaurynem. Analiza [[Tyrannosauroidea#Currie_i_in..2C_2003|Currie i in. (2003)]], oparta tylko na cechach czaszek, wykazała natomiast, że daspletozaur jest bliższy tarbozaurowi i [[Alioramus|alioramowi]] niż tyranozaurowi.
W niektórych macierzach skupiających się na filogenezie [[Coelurosauria]] (np.[[Coelurosauria#Gianechini_i_in..2C_2011|Gianechini i in., 2011]]; [[Coelurosauria#Foth_i_in..2C_2014|Foth i in., 2014]]; [[Coelurosauria#Choiniere_i_in..2C_2013|Choiniere i in., 2013]]) ''Daspletosaurus'' był bardziej bazalny niż [[klad]] ''[[Albertosaurus]]'' + ''[[Tyrannosaurus]]''. W niektórych analizach ''Daspletosaurus'' wraz z ''[[Thanatotheristes]]'' tworzy klad Daspletosaurini, siostrzany do Tyrannosaurini (zob. [[Tyrannosauroidea#Kladogramy]]).
[[Plik:Daspletosaurus attacks by alexandernevsky-d4f1h0x.jpg|300px|thumb|right|Daspletozaur atakujący grupę chasmozaurów. Autor: Alexander Lovegrove [http://deviantart.com/art/Daspletosaurus-attacks-267127665].]]

[[Gregory Paul]] (1988) zasugerował, że daspletozaur to w rzeczywistości gatunek tyranozaura z podrodzajem ''Daspletosaurus'' (''Tyrannosaurus'' (''Daspletosaurus'') ''torosus''). Pogląd ten nie został jednak powszechnie zaakceptowany (Currie, 2003A). Późniejsi autorzy, w tym sam Paul (2010), w zasadzie zawsze rozdzielali ''Daspletosaurus'' i ''[[Tyrannosaurus]]''.

==Budowa==
[[Plik:Daspletosaurus Skull FMNH.JPG|300px|thumb|right|Czaszka ''D.'' [[sp.]] FMNH PR308 z Dinosaur Park (Currie, 2003A, por. Carr, 1999, ryc. 1). Autor zdjęcia: AStrangerintheAlps [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_Skull_FMNH.JPG].]]
''Daspletosaurus'' pod względem ogólnej budowy ciała przypominał inne tyranozaurydy – był dwunożnym mięsożercą z dużą głową, uzbrojoną w ostre zęby o piłkowanych krawędziach i stosunkowo małymi kończynami przednimi o dwóch palcach (choć i tak były one proporcjonalnie większe niż u jego najbliższych krewniaków).

Czaszka daspletozaura osiągała ponad 1 m długości (u holotypu ''D. torosus'' – 1,04-1,11 m, ''D. horneri'' MOR 1130 – 0,947 m a u okazu FMNH PR308 – ''D.'' [[sp.]] – 1,12 cm; dane za Russell, 1970, Therrien i Henderson, 2007, Carr i in., 2017 oraz Currie, 2003A).
W kości przedszczękowej znajdowały się 4 zęby, kości szczękowe miały po 13-17 zębów (liczba ta różniła się u poszczególnych gatunków), a kości zębowe – po 16-17 (Currie i in., 2003). Rozbieżności mogą także wynikać z różnego wieku badanych okazów (zob. [[#Zmiana liczby zębów w ontogenezie]]).
Nad oczodołami daspletozaura znajdowały się niewielkie kostne grzebienie o trójkątnym kształcie, obecne też u wielu innych teropodów, w tym niektórych tyranozaurydów (ale nie u ''[[Tyrannosaurus]]'' i ''[[Tarbosaurus]]''); u gatunku typowego były one wyższe niż u ''D. horneri'' i jednocześnie największe spośród wszystkich przedstawicieli Tyrannosauridae (Carr i in., 2017). Dwie puszki mózgowe ''Daspletosaurus'' wykazują duże zróżnicowanie w budowie (Paulina Carabajal i in., 2021).
[[Plik: Daspletosaurus_torosus_2.tif|300px|thumb|right|Rekonstrukcja ''D. torosus''. Autor: Stegotyranno [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_torosus_2.tif?fbclid=IwAR3QzwfBhxfYA8L0QuMQQFWpj0yRzca3tITgqLbRHNBRCnyKFR9uTEkE1FA].]]

Doskonały stan zachowania kości czaszek niektórych okazów pozwolił na odtworzenie wyglądu pokrywających je tkanek miękkich, poprzez porównanie z współczesnymi krokodylami i ptakami. Okazało się, że znaczna przednia część czaszki i żuchwy była pokryta dużymi, płaskimi łuskami, o dużej czułości na dotyk, podobnie jak u dzisiejszych krokodyli. Narząd ten pomagał wyczuwać różnorodne zmiany w środowisku, i pozwalał np. lokalizować łup czy identyfikować obiekty. Samice mogły go również wykorzystywać do rozpoznania temperatury gniazda i bezpiecznego podnoszenia jaj i piskląt. W wielu miejscach czaszka pokryta była twardą, przypominającą zbroję skórą. Opancerzona skóra znajdowała się na wierzchołkach szczęk, na szczycie pyska i na powierzchni grzebieni, tworzonych przez kości łzowe (Carr i in., 2017). Prawdopodobnie struktura ta zapewniała ochronę podczas pożerania zdobyczy, a być może również podczas walki.
[[Plik:Daspletosaurus_wilsoni_profile.png|300px|thumb|right|Rekonstrukcja ''D. wilsoni''. Autor: Stegotyranno [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_wilsoni_profile.png?fbclid=IwAR3mHuOVEqAH3JQR2WiLbIaJgkEy_6AGGiWekUJf6FeOU2Be1DZe4UsPChw].]]

Głowa spoczywała na dość krótkiej, esowato wygiętej szyi.
[[Plik:Daspletosaurus torosus by zombiesaurian-d8cvktr.png.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja ''D. torosus''. Autor: Marty Kevil [http://zombiesaurian.deviantart.com/art/Daspletosaurus-torosus-505358127].]]

Kończyny przednie według Curriego (2003B) były podobnej wielkości co u ''[[Tyrannosaurus]]'' i proporcjonalnie większe niż u innych tyranozaurydów, zwłaszcza ''[[Tarbosaurus]]''. Natomiast według danych Carra i in. (2017), wymiary były podobne jak u większości tyranozaurydów. Kość ramieniowa u ''D. torosus''? miała ok. 38% długości kości kości udowej (Russell, 1970), u jego holotypu 32-34% a u ''D. horneri'' stanowiła ok. 34%, podczas gdy u tyranozaura i tarbozaura – ok. 26-29% (Carr i in., 2017). Kwestia ta wymaga szerszych badań.

''Daspletosaurus'' poruszał się na silnych tylnych kończynach, zaopatrzonych w cztery palce, z których tylko trzy dotykały ziemi. U dorosłych osobników kość udowa była o ok. 13-15% dłuższa od kości piszczelowej (np. u AMNH 5438 mierzą one 100 cm i 87 cm, a u TMP 85.62.1 – odpowiednio 100-102 i 88,3 cm; dane za Mortimer, online 2016 oraz Currie, 2003B). Odróżnia to daspletozaura od lżej zbudowanych i prawdopodobnie szybszych [[albertozauryn]]ów, u których obie kości były bardzo zbliżone długością; miały one również nieco dłuższe śródstopia.
Proporcje kończyn ''Daspletosaurus'' sugerują, że był gorzej przystosowany do biegu od innych zaawansowanych [[tyranozauroid]]ów. U ''D. horneri'' (MOR 590) „współczynnik szybkości” Personsa i Curriego (2016) to 9,3% (Persons i Currie, 2016). U ''D''. sp. CMN 35to 11,7% a u ''D''. sp. nov. TMP 85.62.1 7,0% (dane za Mortimer, online 2016).
[[Plik: Daspletosaurus_torosus_1.tif|300px|thumb|right|Rekonstrukcja ''D. torosus''. Autor: Stegotyranno [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_torosus_1.tif].]]

==Paleobiologia i paleoekologia==
===Odżywianie===
[[Plik:Daspletosaurus torosus valentine julio lacerda.png|300px|thumb|right|Para ucztujących daspletozaurów. Autor: Julio Lacerda [http://julio-lacerda.deviantart.com/art/Be-My-Valentine-434384738].]]
''Daspletosaurus'' był zapewne sprawnym drapieżnikiem. Bezpośrednie dowody drapieżnictwa są znane u spokrewnionego z nim tyranozaura (zob. [[Tyrannosauroidea#Odżywianie i zmysły]]). Daspletozaur mógł polować na powszechne w jego środowisku [[Hadrosauridae|hadrozaurydy]], jak np. ''[[Parasaurolophus]]'' oraz na [[Ceratopsidae|ceratopsy]], np. ''[[Chasmosaurus]]''. Spekulowano, że masywniejszy i prawdopodobnie wolniejszy od [[Gorgosaurus|gorgozaura]] ''Daspletosaurus'' specjalizował się w polowaniu na dinozaury rogate, podczas gdy ten drugi zadowalał się szybszymi dinozaurami kaczodziobymi (Russell, 1970). Wydaje się jednak, że między tymi dwoma tyranozaurydami nie istniał aż tak ścisły podział zdobyczy. W 2001 [[David Varricchio|Varricchio]] opisał bowiem niekompletny szkielet tyranozauryda z formacji [[Two Medicine]], który przypisał do ''Daspletosaurus'' (okaz w przeciwieństwie do ''D. horneri'' [Carr i in., 2017] pochodził z dolnych osadów tej formacji). W okolicach jamy brzusznej tego okazu zachowały się częściowo strawione szczątki hadrozaurydów, obejmujące kilka kręgów ogonowych, należących do ok. 3-metrowego młodego i fragmenty kości zębowej ponad metrowego osobnika. Na tej podstawie Varricchio spekuluje, że młode hadrozaury mogły być łatwym i stosunkowo dostępnym pokarmem dla tyranozaurydów. Być może jednak większe kości dorosłych ofiar nie były tak często połykane przez drapieżniki. Varricchio uważa także, że ''Daspletosaurus'' i większość innych teropodów spożywała i trawiła pokarm podobnie jak dzisiejsze krokodyle i ptaki, wykorzystując do tego dwuczęściowy żołądek.

===Zachowania społeczne===
W 2000 r. [[Darren Tanke|Tanke]] i [[Philip Currie|Currie]] opisali dwa okazy z formacji Dinosaur Park ze śladami uszkodzeń, zadanych prawdopodobnie przez innego dużego teropoda. Jeden z młodych osobników (TMP 94.143.1), liczący ok. 5 m długości ma na pysku i z tyłu czaszki liczne dziury i wyżłobienia po zębach, a także złamane korony trzech zębów. Według autorów uszkodzenia musiały powstać na skutek kilku ataków w pewnym przedziale czasu. Ślady gojenia świadczą o tym, że zwierzę przeżyło atak. Również drugi, dorosły i dużo większy okaz (TMP 85.62.1) ma częściowe przebicia i wyżłobienia w okolicach kości jarzmowej. Tanke i Currie wskazują też na podobne uszkodzenia wśród pozostałych tyranozaurydów oraz innych grup teropodów. Ich zdaniem mogły one powstawać w czasie walk o zdobycz, terytorium, ustalenie dominacji w grupie, jako element godów, a nawet w czasie zabawy młodych osobników.
[[Plik:Mother daspletosaurus with children by abelov2014.jpg|300px|thumb|right|Samica daspletozaura z młodymi. Autor: ABelov2014 [http://encyklopedia.dinozaury.com/index.php?title=Plik:Mother_daspletosaurus_with_children_by_abelov2014.jpg].]]

Currie i in. (2005) donieśli o odkryciu szczątków co najmniej trzech daspletozaurów w różnym wieku, i co najmniej pięciu [[hadrozauryd]]ów z grupy [[lambeozauryn]]ów w jednym miejscu w formacji [[Two Medicine]] w Montanie. Autorzy dowodzą także, że zwierzęta te zginęły i zostały pochowane w tym samym czasie. Na kościach roślinożerców widać ślady po zębach, w ich pobliżu znaleziono też zęby tyranozaurydów, prawdopodobnie utracone w czasie posiłku. Sugeruje to, że daspletozaury pożywiały się tymi hadrozaurami. Zdaniem autorów jest to pierwszy dowód na stadny tryb życia daspletozaurów. Podobne nagromadzenie kości teropodów jednego gatunku znaleziono też w przypadku innych tyranozaurydów (m.in. ''[[Tyrannosaurus]]'' i ''[[Albertosaurus]]''), a także wielu innych mięsożernych dinozaurów.
Jednak hipoteza stadnych polowań wśród teropodów była później kwestionowana. [[Brian Roach| Roach]] i [[Daniel Brinkman|Brinkman]] (2007) na podstawie analizy zachowań współczesnych archozaurów doszli do wniosku, że złożone zachowania stadne i współpraca w czasie polowania na wzór współczesnych ssaków drapieżnych jest mało prawdopodobna. Ich zdaniem teropody mogły co najwyżej tworzyć luźne grupy, nie współpracując ze sobą, lecz wykazując wzajemną agresję, a nawet zachowania kanibalistyczne.
[[Plik:Lambeosaurus daspletosaurus orodromeus by abelov2014-d8ijh2m.jpg|300px|thumb|right|Daspletozaur w pogoni za grupą lambeozaurów. Autor: ABelov2014 [http://abelov2014.deviantart.com/art/Lambeosaurus-Daspletosaurus-Orodromeus-514871086].]]

Pogląd ten został wsparty przez pracę Hone i Tanke (2015), gdzie ponownie przebadali oni wspomniany młody okaz TMP 94.143.1. Oprócz opisanych wyżej śladów częściowo zagojonych ran zauważyli oni również dodatkowe uszkodzenia na żuchwie, bez śladów gojenia, co odebrali jako dowód pożywiania się padliną tego osobnika przez innego tyranozauryda, być może daspletozaura. Jak już wspomniano, wg Vorisa i in. (2019) okaz TMP 94.143.1 należy do ''[[Gorgosaurus]]'', nie zaś daspletozaura.

===Zmiana liczby zębów w ontogenezie===
Carr i in. (2017) wykazali, że liczba zębów w kości szczękowej najpierw wzrastała wraz z wiekiem, a później ponownie malała (młody osobnik ''D. horneri'' miał 15 zębów szczękowych, prawie dorosły (ang. ''subadult'') – 17, a dorosły również 15). Co ciekawe, wszystkie badane okazy tego gatunku miały 17 zębów w kości zębowej (Carr i in., 2017). Jednak u okazów opisanych przez Currie i in. (2005), pochodzących, tak jak ''D. horneri'' z górnej części formacji [[Two Medicine]], zarówno duży (długość uzębionej części kości szczękowej: 46 cm), jak i mniejszy okaz (ww. długość: 31 cm) mają 16 zębów. Carr i in. (2017) podają, że podobną zależność zaobserwowano u ''D. torosus'', gdzie liczba zębów szczękowych miałaby się wahać między 13 a 16. Jednak Carr i współpracownicy zaliczyli do gatunku typowego okazy z formacji Dinosaur Park, być może należące do nowego gatunku, oraz tyranozauryda MOR 395 z formacji Judith River. Podobnie jak u innych tyranozaurydów, u daspeltozaura występował heterodontyzm – zęby premaksillarne (leżące w kości przedszczękowej) były mniejsze i gęściej rozstawione, a w przekroju poprzecznym miały kształt litery „D”; z kolei zęby kości szczękowej były proporcjonalnie większe i bardziej owalne w przekroju. Wszystkie były zakrzywione do tyłu i miały piłkowane krawędzie.

===Środowisko===
Środowisko, w którym żył ''Daspletosaurus'' zostało stosunkowo dobrze poznane. Zamieszkiwał on bujnie porośnięte równiny zalewowe, obfitujące w różne formy życia. Jak już wspomniano, licznie występowały tam dinozaury rogate i kaczodziobe, a także [[Ankylosauria|ankylozaury]], jak np. ''[[Scolosaurus]]''. Obok nich żyło też wiele gatunków małych i średnich [[Theropoda|teropodów]]: [[Dromaeosauridae|dromeozaurydów]], [[Troodontidae|troodontydów]] i [[Ornithomimidae|ornitomimidów]], które nie stanowiły konkurencji dla dorosłych daspletozaurów. Oprócz dinozaurów pospolite były żółwie, krokodylomorfy, ssaki, jaszczurki i inne zwierzęta. W formacji Dinosaur Park rywalem daspletozaura mógł być podobnej wielkości tyranozauryd ''[[Gorgosaurus]]''. Zob. też. [[Gorgosaurus#Koegzystencja z ''Daspletosaurus'']].

==Gatunki==
===''D. torosus''===
[[Plik:Daspletosaurus_in_Des_Moines.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja szkieletu ''Daspletosaurus torosus''. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_in_Des_Moines.jpg].]]
[[Plik:Daspletosaurus_torosus,_Ottawa.jpg|300px|thumb|right|Szkielet holotypu ''D. torosus'' (CMN 8506). Autor zdjęcia: D. Gordon E. Robertson [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_torosus,_Ottawa.jpg].]]

'''Miejsce:''' [[Kanada]] – Alberta, [[formacja]] [[Oldman]]

'''Wiek:''' 78-75,3 Ma <ref name="Scherer i Voiculescu-Holvad">Scherer i Voiculescu-Holvad, 2023</ref> lub 76,8-76,5 Ma <ref name="Warshaw i in.">Warshaw i in., 2024</ref>

'''Materiał kopalny:''' [[Holotyp]] (CMN 8506) obejmuje praktycznie kompletną czaszkę z żuchwą, 10 kręgów szyjnych, 13 grzbietowych, kręgi krzyżowe i 11 pierwszych kręgów ogonowych, żebra, szewrony, kości przednich kończyn, kość biodrową, obie kości łonowe i kość udową (Russell, 1970; Mortimer, 2016 online).

Do ''D. torosus'' zalicza się często (np. Russell, 1970; Carr i in., 2017) wiele okazów, w tym klasyfikowanych przez część autorów (np. Currie, 2003A; Miyashita i in., 2013) do nienazwanego gatunku z Dinosaur Park. Loewen i in. (2013), wyróżniający trzeci gatunek, zaliczyli do ''D. torosus'' NMC 1154 (prawdopodobnie chodzi o 11594 - Currie, 2003A; Carr, 2005) i NMC 350. Ten pierwszy ma jednak diagnostyczną dla ''D. horneri'' budowę kości łzowej (Carr, 2005, ryc. 7-17 ze s. 650 – por. ryc. S2F w Carr i in. 2017). Scherer i Voiculescu-Holvad (2023) zaliczają do ''D. torosus'' kilka okazów z Montany (formacja Judith River). Wg Scherera (2025) do ''D. torosus'' może też należeć okaz z Montany (formacja Two Medicine) nieoznaczony co do gatunku, starszy geologicznie od holotypu (ok. 80-79 Ma). Wg Coppocka i in. (2025) okaz NMC 350 należy do ''D. horneri''.

'''Rozmiary:'''
[[Holotyp]] ''Daspletosaurus torosus'' mierzył według [[Mortimer|Mortimera]] (online 2016) 9 m długości i ważył 2,3 t. Według [[Francois Therrien|Therriena]] i [[Donald Henderson|Hendersona]] (2007) osobnik ten miał 9 m a oszacowana masa to 4 t, jednak przyjęta metodologia i otrzymane przez tych autorów wyniki budzą znaczne wątpliwości (zob. np. [[Carcharodontosaurus#Wielkość]]). Według Russella (1970) ''Daspletosaurus'' mierzył tyle co ''Albertosaurus'' - 28-30 stóp, tj. 8,5-9,1 m. Paul (2010) podał takie same rozmiary dla trzech gatunków ''Daspletosaurus'': 9 m i 2,5 t. W 2024 r. zaprezentował nieco wyższe oszacowanie masy dla ''D. torosus'' - 2,8 t. Molina-Pérez i Larramendi (2019) ocenili ten sam gatunek na 8,8 m długości przy masie 2,8 t.

===''D. horneri''===
[[Plik:Daspletosaurus new species.jpg|300px|thumb|left|Czaszka holotypu ''D. horneri'' (MOR 590). Autor zdjęcia: James St. John [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_new_species.jpg].]]
'''Miejsce:''' [[USA]] – Montana, formacja [[Two Medicine]]; ?[[Kanada]] - Alberta, formacja Dinosaur Park

'''Wiek:''' 75,1-74,4 Ma <ref name="Scherer i Voiculescu-Holvad"></ref> lub 75,2-74,3 Ma <ref name="Warshaw i in."></ref>

'''Materiał kopalny:''' Holotypem jest niekompletny szkielet MOR 590, obejmujący czaszkę z żuchwą, fragmentaryczną kończynę przednią i niemal kompletną kończynę tylną.

[[Paratyp]]y to osobnik MOR 1130 (niekompletna czaszka, kręgi, niekompletny pas miedniczny i kończyna tylna) oraz MOR 533S/7.19.0.97 (kość zębowa młodego osobnika).

Materiał przypisany to fragmenty czaszek kilku osobników (Carr i in., 2017). Wśród nich znajduje się AMNH FARB 5477, obejmujący niekompletną kość szczękową niewyrośniętego osobnika (Delcourt, 2017). Carr i in. (2017) podają, że na ten okaz składa się jeszcze fragmentaryczna kość zaoczodołowa i ciemieniowa. Wg Coppocka i in. (2025) do tego gatunku należał też okaz NMC 350.

Do tego gatunku może należeć więcej materiału pochodzącego z formacji Two Medicine, który nie został wymieniony w pracy Carra i in. (2017), a który wcześniejsi autorzy opisywali jako ''Daspletosaurus'' [[sp.]]. Wśród nich znajduje się okaz OTM 200, obejmujący m.in. kość zębową, kręgi i elementy miednicy (Varricchio, 2001) z dolnej części formacji Two Medicine (''D. horneri'' pochodzi z górnej części - Carr i in., 2017) oraz liczne pojedyncze kości co najmniej trzech osobników z górnej części formacji, odnalezione wraz z kilkoma różnej wielkości [[lambeozauryn]]ami (Currie i in., 2005). Wydaje się jednak, że budowa kości łzowej (ryc. S2F w Carr i in. 2017) bardziej przypomina ''D. horneri '' niż ''D. torosus'' (ryc. 16.2 w Currie i in., 2005 - por. Carr, 2005, ryc. 7-28 na s. 743), choć ta cecha diagnostyczna wydaje się bardzo subtelna, podobnie jak wiele innych podanych przez Carra i in. (2017).

'''Rozmiary:'''
Holotyp ''D. horneri'' miał według Carra i in. (2017) 9 m długości, nie był jednak w pełni wyrośnięty. Dorosły okaz MOR 1130 był nieco większy – długości ich czaszek to odpowiednio 89,45 i ponad 94,7 cm (różnica 5,9%), natomiast z ryc. 3 z Carr i in. (2017) wynika, że różnica długości to ok. 10%.
Mortimer (2016 online) podaje, że jeden z osobników gatunku z Montany (''D. horneri''?) miał 11 m długości, jego przynależność jest jednak niepewna. Paul (2010) podał takie same rozmiary dla trzech gatunków ''Daspletosaurus'': 9 m i 2,5 t.

'''Charakterystyka:''' Od ''D. torosus'' różnił się głównie szczegółami budowy czaszki. U ''D. horneri'' była ona wyższa i miała mniejsze grzebienie nad oczami (Carr i in, 2017).

'''Filogeneza:'''
Według Loewena i in. (2013) ''D. horneri'' reprezentuje takson bliższy ''[[Tyrannosaurus]]'' niż ''Daspletosaurus''. Podobny wynik dała analiza bayesowska Brusatte i Carra (2016). Jednak ich analiza bazująca na parsymonii wykazała, że ''D. torosus'' i ''D. horneri'' są taksonami siostrzanymi. Podobnie wcześniejsza analiza [[Tyrannosauroidea#Fiorillo_i_Tykoski_2014|Fiorillo i Tykoskiego (2014, na podstawie Brusatte i in., 2010]], lecz bez osobno zakodowanego gatunku z formacji Dinosaur Park).
Także z przeprowadzonej Carra i in. (2017) analizy wynikało, ze jest to takson siostrzany dla ''D. torosus''. Wcześniejsze rozbieżne i niejednoznaczne wyniki analiz kladystycznych mogły wynikać z braku dokładnego opisu ''D. horneri'', ograniczonego jedynie do najistotniejszych cech odróżniających go od ''D. torosus'' i reszty tyranozaurydów. Natomiast różnicę między ich wynikiem a hipotezą Loewena i in. (2013) Carr i in. (2017) przypisali brakowi cech kości łzowej, czołowej i podniebiennej w tym pierwszym badaniu. Carr i in. (2017) uznali, że nowo nazwany gatunek mógł być potomkiem ''D. torosus'', ponieważ według ich analizy kladystycznej są one taksonami siostrzanymi, istnieje między nimi ciągłość stratygraficzna (gatunek typowy jest nieco starszy geologicznie) i oba pochodzą z północnego rejonu Gór Skalistych (ale zob. dalej). Analiza Warshowa i Farlowa (2022) ponownie wykazała, że ''D. torosus'' i ''D. horneri'' nie tworzą [[klad]]u, zatem ten drugi może należeć do odrębnego rodzaju. W analizie Warshawa i in. (2024) rodzaj ''Daspletosaurus'' okazał się parafiletyczny i przypisywane do niego gatunki wydają się tworzyć anagenetyczną linię ewolucyjną. Możliwą anagenezę w ramach rodzaju ''Daspletosaurus'' potwierdza też analiza Scherera (2025). W analizie Dalmana i in. (2024) ''D. horneri'' okazał się najbliżej spokrewniony z ''[[Thanatotheristes]]'', a dwa pozostałe gatunki daspletozaura tworzą klad do nich siostrzany. Wskazuje to, że ''Thanatotheristes'' może być kolejnym z gataunków daspletozaura.

===''D. wilsoni''===
[[Plik:Daspletosaurus wilsoni.png|thumb|left|Rekonstrukcja czaszki ''D. wilsoni''. Na biało zaznaczono odnalezione elementy. Źródło: Warshaw i Fowler, 2022 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_wilsoni.png]]]
'''Miejsce:''' [[USA]] – Montana, [[formacja|formacje]] [[Judith River]] i [[Two Medicine]]; [[Kanada]] - Alberta, formacje Oldman i Dinosaur Park

'''Wiek:''' 77-76,5 Ma <ref name="Scherer i Voiculescu-Holvad"></ref> lub 76,5-75,6 Ma <ref name="Warshaw i in."></ref>

'''Materiał kopalny:''' Holotyp (BDM 107) to niekompletna czaszka, żebra, część kręgów i kość śródstopia. Warshaw i in. (2024) zaliczyli tu okazy TMP 2001.36.1 i TMP 2003.10.3 (niekompletna czaszka i szkielet pozaczaszkowy), część okazów z formacji Two Medicine oraz wszystkie okazy z Dinosaur Park.

'''Rozmiary:''' Czaszka holotypu ''D. wilsoni'' mierzyła 105 cm, minimalnie więcej niż czaszka ''D. torosus''. Można więc zakładać, że mierzył co najmniej 9 m długości i ważył ponad 2 t.

'''Charakterystyka:''' Od pozostałych gatunków ''D. wilsoni'' różnił się płytszym otworem żuchwowo-gnykowym (ang. ''mylohyoid foramen'') w splenial. Warshaw i in. (2024) wskazali również na wysoki, rogowaty wyrostek kości łzowej, który był krótszy niż u ''D. torosus'', natomiast u ''D. horneri'' był on jeszcze krótszy i zaokrąglony. Oprócz tego ''D. wilsoni'' wyróżniał się szczególami budowy kości przedczołowej i łuskowej.

'''Filogeneza:''' Wg autorów opisu ''D. wilsoni'' był gatunkiem morfologicznie i filogenetycznie pośrednim między ''D. torosus'' a ''D. horneri''. Możliwe więc, że reprezentują one anagenetyczną linię rozwojową. Jednocześnie Warshaw i Fowler (2022) zwracają uwagę, że w ich analizie filogenetycznej gatunki daspletozaura nie tworzą kladu, a ''D. wilsoni'' został przypisany do rodzaju ''Daspletosaurus'' dla uproszczenia dyskusji i w celu uniknięcia powstania polifiletycznego taksonu. Przyszłe badania mogą więc doprowadzić do przeniesienia ''D. horneri'' i ''D. wilsoni'' do nowych rodzajów. Hipotezie anagenezy sprzeciwili się Scherer i Voiculesku-Holvad (2023) wskazując m.in. na częściowo pokrywające się zasięgi stratygraficzne ''D. torosus'' i ''D. wilsoni''. Autorzy ci nie wykluczyli całkowicie anagenezy w linii rozwojowej daspletozaura, uznali jednak, że dostępne dane nie pozwalają na wyciąganie takich wniosków. Warshaw i in. (2024) podtrzymali zdanie o anagenezie. Nie zgodzili się również z wnioskami o pokrywaniu się zasięgów stratygraficznych tego gatunku i typowego ''D. torosus''. Ich zdaniem ''D. wilsoni'' jest nico młodszy.

Warshaw i Fowler zwracają uwagę, że ''D. wilsoni'' wykazuje wiele cech wspólnych z "taksonem z Dinosaur Park", co wskazuje na ich bliskie pokrewieństwo lub wręcz synonimikę. Rozstrzygnięcie tej kwestii pozostawili jednak przyszłym badaniom. Mortimer (online) tymczasowo klasyfikuje w ''D. wilsoni'' wszystkie okazy z Dinosaur Park. Warshaw i in. (2024) również zaliczyli wszystkie okazy z Dinosaur Park do tego gatunku. W 2025 r. Warner-Cowgill i współpracownicy opisali okaz CMC VP15826 z osadów formacji Judith River w Montanie. Jest to duży osobnik, mierzący ponad 9 m długości, a jego szczątki zawierają część czaszki i większość szkieletu pozaczaszkowego. Jego wiek szacuje się na 76,3-75,8 Ma. Stratygraficznie odpowiada więc ''D. wilsoni''. Osobnik ten nie wykazuje jednak jednej z cech, pozwalających odróżnić ten gatunek od ''D. torosus'', a pozostałe proponowane cechy są niemożliwe do zaobserwowania ze względu na fragmentaryczność czaszki okazu CMC VP15826. Na tej podstawie autorzy podali w wątpliwość ważność ''D. wilsoni'' i jego odrębność od gatunku typowego. Podkreślili też konieczność dalszych badań nad zmiennością osobniczą wśród gatunków daspletozaura.

===Gatunek z formacji Dinosaur Park===
[[Plik:Daspletosaurus with bite marks.jpg|300px|thumb|Czaszka TMP 94.143.1 - ''D''. [[sp.]] [[nov.]] (?nowy gatunek z formacji Dinosaur Park) z zaznaczonymi uszkodzeniami. WG Vorisa i in. (2019) był to ''[[Gorgosaurus]]''. Źródło: Hone i Tanke, 2015 [https://doi.org/10.7717/peerj.885].]]
'''Miejsce:''' [[Kanada]] – Alberta, formacje [[Oldman]] i [[Dinosaur Park]]

'''Materiał kopalny:''' Znanych jest wiele potencjalnych szczątków (Currie, 2003A). Niepublikowane dane (Miyashita i in., 2013) sugerują „niemal tuzin”. Tylko kilka, jak się wydaje bardziej pewnych, zostanie tu wymienionych. TMP 2001.36.1 - szkielet wraz z niemal kompletną czaszką, pochodzi z formacji [[Oldman]] i został zaliczony do typowego gatunku (Currie , 2003A), lecz na nim skupili się swój niepublikowany opis nowego gatunku Miyashita i in. (2013) (ale zob. wyżej). TMP 94.143.1 - 10-letni młody o długości ok. 5-5,8 m - czaszka z żuchwą, dwa kręgi szyjne, pięć kręgów grzbietowych, dziesięć kręgów ogonowych, żebra, szewrony, fragmenty miednicy i kończyny tylnej (Mortimer, online 2016; przypisany przez: Currie, 2003A i Loewen i in., 2013). TMP 85.62.1 to dorosły okaz zawierający czaszkę i szkielet (przypisany przez: Currie, 2003A i Loewen i in., 2013).

'''Rozmiary:'''
Wydaje się, że gatunek ten osiągał zbliżone rozmiary do ''D. torosus'' a nawet go przewyższał – kość czołowa TMP 85.62.1 jest nieco większa niż u holotypu ''D. torosus'' (Currie, 2003A). Paul (2010) podał takie same rozmiary dla trzech gatunków ''Daspletosaurus'': 9 m i 2,5 t.

'''Charakterystyka:''' Według niepublikowanych danych (Miyashita i in., 2013), gatunek ten miał się wyróżniać kilkoma cechami kości przedszczękowej, łzowej i zaoczodołowej, a także liczbą zębów w kości szczękowej większą niż 15 (choć ta ostatnia cecha może być zmienna ontogenetycznie; niektóre osobniki ''D. horneri'' mają po 17 zębów). Okazy tego gatunku były geologicznie młodsze niż ''D. torosus'' (Miyashita i in., 2013). Mozliwe, że jest to ten sam gatunek, co ''D. wilsoni'' (Warshaw i Fowler, 2022; Warshaw i in., 2024; Mortimer, online).

===Materiał prawdopodobnie nienależący do ''Daspletosaurus''===
[[Plik:Daspletosaurus torosus by durbed.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja opierzonego daspletozaura. Autor: Durbed [http://durbed.deviantart.com/art/Daspletosaurus-torosus-347290604].]]
Oprócz tego do innych nienazwanych gatunków z rodzaju ''Daspletosaurus'' zaliczono też wiele innych szczątków z USA i Kanady. Zapewne są to oznaczenia błędne, a materiał ten w większości reprezentuje inne rodzaje teropodów. Trzy bardzo niekompletne okazy, zawierające fragmenty kręgów ogonowych, kość udową, fragmenty żuchwy i miednicy [?''D''. sp. (Carr i Williamson, 2000) z formacji [[Kirtland]] w Nowym Meksyku mogą w rzeczywistości reprezentować rodzaj ''[[Bistahieversor]]'' (Mortimer, 2016 online). Kolejne nieoznaczone gatunki są znane z Teksasu (formacja [[Aguja]]), Wyoming (formacja [[Mesaverde]]) i Nowego Meksyku ([[Fruitland]]; Sullivan, 2006). Są one jednak zbyt fragmentaryczne, by pokusić się o precyzyjną identyfikację, i najpewniej nie należą do ''Daspletosaurus''.
[[Plik:Daspletosaurus torDB.jpg|300px|thumb|right|Ucztujący ''Daspletosaurus''. Autor: Dmitry Bogdanov [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Daspletosaurus_torDB.jpg].]]

==''Daspletosaurus'' w kulturze masowej==
''Daspletosaurus'' został przedstawiony w serialu ''Dinosaur Planet'' (Planeta Dinozaurów) w 2003 r. w odcinku zatytułowanym ''Polowanie małego Dasa''. Akcja odcinka ma miejsce w Montanie 75 mln lat temu i opowiada o polowaniu kilku daspletozaurów na [[Maiasaura|majazaury]]. Zgodnie z poglądem głoszonym przez Philipa Currie, teropody te ukazano jako zwierzęta żyjące w grupach rodzinnych.

Po raz kolejny ''Daspletosaurus'' pojawił się na ekranach w serialu BBC ''Planet Dinosaur'' z 2011 r. Tutaj także przedstawiono grupowe polowanie tych drapieżników, tym razem na ceratopsy z rodzaju ''[[Chasmosaurus]]''. Daspletozaury nie tworzą jednak zorganizowanego stada, współpracują jedynie przy osaczaniu i zabijaniu zdobyczy. Natomiast po zakończonym sukcesem polowaniu rywalizują o dostęp do pożywienia i wykazują w stosunku do siebie agresję. W dalszej części programu ukazano polowanie daspletozaurów na wędrujące stadnie [[Centrosaurus|centrozaury]]. Wiele z tych ceratopsów ginie podczas powodzi. Mięsożercy pożywiają się następnie ich padliną.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Daspletosaurus''}}
| {{Kpt|[[Dale Russell|Russell]], [[1970]]}}
|-
| {{V|''D. torosus''}}
| {{Kpt|[[Dale Russell|Russell]], [[1970]]}}
|-
| = ''Tyrannosaurus torosus''
| {{Kpt|[[Gregory Paul |Paul]], [[1988]]}}
|-
| = ''Tyrannosaurus'' (''Daspletosaurus'') ''torosus''
| {{Kpt|[[Gregory Paul |Paul]], [[1988]]}}
|-
| {{V|?''D. horneri''}}
| {{Kpt|[[Carr]], [[Varricchio]], Sedlmayr, Roberts & Moore, [[2017]]}}
|-
| {{V|''D. wilsoni''}}
| {{Kpt|Warshaw & Fowler, [[2022]]}}
|}

==Bibliografia==
Brusatte, S.L. & Benson, R.B.J. (2012) "The systematics of Late Jurassic tyrannosauroids (Dinosauria: Theropoda) from Europe and North America" Acta Palaeontologica Polonica, 58(1), 47-54 . [[doi:10.4202/app.2011.0141]]

Brusatte, S.L. & Carr, T.D. (2016) "The phylogeny and evolutionary history of tyrannosauroid dinosaurs" Scientific Reports, 6, 20252. [[doi:10.1038/srep20252]]

Brusatte, S.L., Carr, T.D., Erickson, G.M., Bever, G.S. & Norell, M.A. (2009) "A long-snouted, multihorned tyrannosaurid from the Late Cretaceous of Mongolia" Proceedings of the National Academy of Sciences, 106, 17261-17266.

Brusatte, S.L., Norell, M.A., Carr, T.D., Erickson, G.M., Hutchinson, J.R., Balanoff, A.M., Bever, G.S., Choiniere, J.N., Makovicky, P.J. & Xu, X. (2010) "Tyrannosaur Paleobiology: New Research on Ancient Exemplar Organisms" Science, 329, 1481-1485.

Brusatte, S.L., Lloyd, G.T., Wang, S.C. & Norell, M.A. (2014) "Gradual Assembly of Avian Body Plan Culminated in Rapid Rates of Evolution across the Dinosaur-Bird Transition" Current Biology, 24(20), 2386-2392. [[doi:10.1016/ j.cub.2014.08.034]]

Brusatte, S.L., Averianov, A., Sues, H.D., Muir, A., Butler, I.B. (2016). "New tyrannosaur from the mid-Cretaceous of Uzbekistan clarifies evolution of giant body sizes and advanced senses in tyrant dinosaurs". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, t. 113, nr 13, str. 3447–3452. [[doi: 10.1073/pnas.1600140113]]

Carr, T.D. (1999) "Craniofacial ontogeny in the Tyrannosauridae (Dinosauria, Coelurosauria)" Journal of Vertebrate Paleontology, 19(3), 497-520.

Carr, T.D. (2005) "Phylogeny of Tyrannosauroidea (Dinosauria: Coelurosauria) with special reference to North American forms" Dysertacja doktorska, University of Toronto.

Carr, T.D. & Williamson, T.E. (2010) "''Bistahieversor sealeyi'', gen. et sp. nov., a new tyrannosauroid from New Mexico and the origin of deep snouts in Tyrannosauroidea" Journal of Vertebrate Paleontology, 30(1), 1-16. [[doi:10.1080/02724630903413032]]

Carr, T.D., Williamson, T.E., Britt, B.B. & Stadtman, K. (2011) "Evidence for high taxonomic and morphologic tyrannosauroid diversity in the Late Cretaceous (Late Campanian) of the American Southwest and a new short- skulled tyrannosaurid from the Kaiparowits formation of Utah" Naturwissenschaften, 98(3), 241-246. [[doi:10.1007/ s00114-011-0762-7]]

Carr, T.D., Varricchio, D.J., Sedlmayr, J.C., Roberts, E.M. & Moore, J.S. (2017) "A new tyrannosaur with evidence for anagenesis and crocodile-like facial sensory system" Scientific Reports, 7, 44942. [[doi:10.1038/srep44942]]

Coppock, C., Powers, M.J., Voris, J.T., Sharpe, H.S. & Currie, P.J. (2024). "Immature ''Daspletosaurus'' sp. specimens from the Dinosaur Park Formation provide insight into ontogenetically invariant tyrannosaurid cranial morphology." Canadial Journal of Earth Sciences. [[doi:10.1139/cjes-2024-0083]].

Coppock, C.C., Powers, M. J., Voris, J.T., & Currie, P.J. (2025). First occurrence of ''Daspletosaurus horneri'' (Tyrannosauridae, Tyrannosaurinae) in the Dinosaur Park Formation of Dinosaur Provincial Park, Alberta (Treaty 7 Territory). Historical Biology, 1–13. [[doi:10.1080/08912963.2025.253273]].

Currie, P.J. (2003A) "Cranial anatomy of tyrannosaurid dinosaurs from the Late Cretaceous of Alberta, Canada" Acta Palaeontologica Polonica 48(2), 191-226. [https://www.app.pan.pl/article/item/app48-191.html]

Currie, P.J. (2003B) "Allometric growth in tyrannosaurids (Dinosauria: Theropoda) from the upper Cretaceous of North America and Asia" Canadian Journal of Earth Sciences, 40(4), 651-665.

Currie, P.J., Hurum, J.H. & Sabath, K. (2003) "Skull structure and evolution in tyrannosaurid phylogeny" Acta Palaeontologica Polonica, 48(2), 227-234. [https://www.app.pan.pl/article/item/app48-227.html]

Currie, P.J., Trexler, D., Koppelhus, E.B., Wicks, K. & Murphy, N. (2005) "An unusual multi-individual tyrannosaurid bonebed in the Two Medicine Formation (Late Cretaceous, Campanian) of Montana" W: Carpenter, K. "The Carnivorous Dinosaurs" Bloomington. Indiana University Press, 313-324.

Dalman, S. G, Loewen, M. A., Pyron, R. A., Jasinski, S. E., Malinzak, D. E., Lucas, S. G., Fiorillo, A. R., Currie, P. J. & Longrich, N. R. (2024). "A giant tyrannosaur from the Campanian–Maastrichtian of southern North America and the evolution of tyrannosaurid gigantism". Scientific Reports. [[doi:10.1038/s41598-023-47011-0]].

Delcourt, R. (2017) "A subadult maxilla of a Tyrannosauridae from the Two Medicine formation, Montana, United States" Papeis Avulsos de Zoologia, 57, 113-118.

Erickson, G.M., Makovicky, P.J., Currie, P.J. & Norell, M.A. (2004) "Gigantism and comparative life-history parameters of tyrannosaurid dinosaurs" Nature, 430, 772-775. [[doi: 10.1038/nature02699]]

Fiorillo, A.R. & Tykoski, R.S. (2014) "A Diminutive New Tyrannosaur from the Top of the World" PLoS ONE, 9(3), e91287. [[doi:10.1371/journal.pone.0091287]]

Hone, D.W.E. & Tanke, D.H. (2015) "Pre- and postmortem tyrannosaurid bite marks on the remains of ''Daspletosaurus'' (Tyrannosaurinae: Theropoda) from Dinosaur Provincial Park, Alberta, Canada" PeerJ, 3, e885. [[doi:10.7717/peerj.885]]

Horner, J.R., Varricchio, D.J. & Goodwin, M.B. (1992) "Marine transgressions and the evolution of Cretaceous dinosaurs" Nature, 358, 59-61. [[doi:10.1038/358059a0]]

Loewen, M.A., Irmis, R.B., Sertich, J.J.W., Currie, P.J. & Sampson, S.D. (2013) "Tyrant Dinosaur Evolution Tracks the Rise and Fall of Late Cretaceous Oceans" PLoS ONE 8(11), e79420. [[doi:10.1371/journal.pone.0079420]]

Miyashita, T., Currie, P.J. & Paulina-Carabajal, A. (2013) "A new species of ''Daspletosaurus'' (Theropoda: Tyrannosauridae) from the Campanian of southern Alberta represented by a growth series of well-preserved skulls and skeletons" Journal of Vertebrate Paleontology. Program and Abstracts 2013, 178.

Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press.

Mortimer, M. (online 2016 z późniejszymi zmianami) "The theropod database"
http://theropoddatabase.com/Tyrannosauroidea.html#Daspletosaurustorosus

Paul, G.S. (1988) "Predatory Dinosaurs of the World" wyd. Simon & Schuster, New York.

Paul, G.S. (2010) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" wyd. Princeton University.

Paul, G.S. (2024) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" (3. edycja). wyd. Princeton University, Princeton i Oxford.

Roach, B.T. & Brinkman, D.L. (2007) "A reevaluation of cooperative pack hunting and gregariousness in Deinonychus antirrhopus and other nonavian theropod dinosaurs" Bulletin of the Peabody Museum of Natural History, 48(1), 103-138.

Russell, D.A. (1970) "Tyrannosaurs from the Late Cretaceous of western Canada" National Museum of Natural Science Publications in Palaeontology, 1, 1-34.

Scherer, C.R. & Voiculescu-Holvad, C. (2023). "Re-analysis of a dataset refutes claims of anagenesis within Tyrannosaurus-line tyrannosaurines (Theropoda, Tyrannosauridae)." Cretaceous Research [[https://doi.org/10.1016/j.cretres.2023.105780]]

Scherer, C.R. (2025). "Multiple lines of evidence support anagenesis in ''Daspletosaurus'' and cladogenesis in derived tyrannosaurines." Cretaceous Research. [[https://doi.org/10.1016/j.cretres.2025.106080]].

Sullivan, R. (2006) "Ah-shi-sle-pah Wilderness Study Area (San Juan Basin, New Mexico): A paleontological (and historical) treasure and resource" New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 34, 169-174.

Tanke, D.H. & Currie, P.J. (2000) "Head-biting behavior in theropod dinosaurs: Paleopathological evidence" Gaia, 15, 167-184.

Therrien, F. & Henderson, D.M. (2007) "My theropod is bigger than yours...or not: estimating body size from skull length in theropods" Journal of Vertebrate Paleontology, 27 (1), 108-115. [[doi:10.1671/0272-4634(2007)27[108:MTIBTY]2.0.CO;2]].

Varricchio, D.J. (2001) "Gut contents from a Cretaceous tyrannosaurid: implications for theropod dinosaur digestive tracts" Journal of Paleontology, 75(2), 401-406.

Voris, J.T., Zelenitsky, D.K., Therrien, F. & Currie, P.J. (2019). "Reassessment of a juvenile ''Daspletosaur''us from the Late Cretaceous of Alberta, Canada with implications for the identification of immature tyrannosaurids." Scientific Reports 9, 17801. [[doi: https://doi.org/10.1038/s41598-019-53591-7]].

Warner-Cowgill, E., Storrs, G.W., Rogers, R.R. & Maltese, A.E. (2025). "Cranial anatomy and stratigraphy of a new specimen of the tyrannosaurine dinosaur ''Daspletosaurus'' from the Judith River Formation of Central Montana, USA. Acta Palaeontologica Polonica 70 (1): 159–174. [[doi:10.4202/app.01143.2024]].

Warshaw, E.A. & Fowler, D.W. (2022). "A transitional species of ''Daspletosaurus'' Russell, 1970 from the Judith River Formation of eastern Montana". PeerJ. 10. e14461. [[doi:10.7717/peerj.14461]].

Warshaw E.A., Barrera Guevara D. & Fowler D.W. (2024). "Anagenesis and the tyrant pedigree: a response to “Re-analysis of a dataset refutes claims of anagenesis within Tyrannosaurus-line tyrannosaurines (Theropoda, Tyrannosauridae)”". Cretaceous Research, 105957. [[https://doi.org/10.1016/j.cretres.2024.105957]].
<references/>

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Theropoda]]
[[Kategoria:Tetanurae]]
[[Kategoria:Coelurosauria]]
[[Kategoria:Tyrannosauroidea]]
[[Kategoria:Ameryka Północna]]
[[Kategoria:USA]]
[[Kategoria:Kanada]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Kampan]]
[[Kategoria:Rodzaj wielogatunkowy]]

P ważne

2026-10-27T07:33:05Z

Paweł:

{{Szablon:ABC ważne}}
{| class="wikitable" style="text-align:center" align="center"
| ''[[P|Pokaż wszystkie taksony]]''
|}
{{Szablon:Pomoc_spis}}
#''[[Pachycephalosaurus]]'' {{Szablon:Dobry_mini}}
#''[[Pachyrhinosaurus]]''
#''[[Padillasaurus]]''
#''[[Paludititan]]''
#''[[Paludohadros]]''
#''[[Pampadromaeus]]''
#''[[Pamparaptor]]''
#''[[Panamericansaurus]]''
#''[[Pandoravenator]]''
#''[[Panguraptor]]''
#''[[Panoplosaurus]]''
#''[[Panphagia]]''
#''[[Pantydraco]]''
#''[[Papiliovenator]]''
#''[[Paralitherizinosaurus]]''
#''[[Paralititan]]''
#''[[Paranthodon]]''
#''[[Pararhabdodon]]''
#''[[Parasaurolophus]]''
#''[[Paraxenisaurus]]''
#''[[Pareisactus]]''
#''[[Parksosaurus]]''
#''[[Parvicursor]]''
#''[[Patagonykus]]''
#''[[Patagopelta]]''
#''[[Patagosaurus]]''
#''[[Patagotitan]]''
#''[[Paulodon]]''
#''[[Pawpawsaurus]]''
#''[[Pectinodon]]''
#''[[Pedopenna]]''
#''[[Pegomastax]]''
#''[[Pelecanimimus]]''
#''[[Pellegrinisaurus]]''
#''[[Peloroplites]]''
#''[[Pendraig]]''
#''[[Pentaceratops]]''
#''[[Perijasaurus]]''
#''[[Petrobrasaurus]]''
#''[[Petrustitan]]''
#''[[Philovenator]]''
#''[[Phosphatotitan]]''
#''[[Phuwiangosaurus]]''
#''[[Phuwiangvenator]]''
#''[[Piatnitzkysaurus]]''
#''[[Pilmatueia]]''
#''[[Pinacosaurus]]''
#''[[Pisanosaurus]]''
#''[[Pitekunsaurus]]''
#''[[Piveteausaurus]]''
#''[[Planicoxa]]''
#''[[Plateosauravus]]'' (?= ''[[Eucnemesaurus]]'')
#''[[Plateosaurus]]'' {{Szablon:Dobry_mini}}
#''[[Platypelta]]''
#''[[Platytholus]]''
#''[[Plesiohadros]]''
#''[[Plesiolophus]]''
#''[[Pneumatoraptor]]''
#''[[Podokesaurus]]''
#''[[Poekilopleuron]]''
#''[[Polacanthus]]'' {{Szablon:Dobry_mini}}
#''[[Portellsaurus]]''
#''[[Powellvenator]]''
#''[[Pradhania]]''
#''[[Prenocephale]]''
#''[[Prenoceratops]]''
#''[[Proa]]''
#''[[Probactrosaurus]]''
#''[[Probrachylophosaurus]]''
#''[[Proceratosaurus]]''
#''[[Propanoplosaurus]]''
#''[[Prosaurolophus]]''
#''[[Protarchaeopteryx]]''
#''[[Protoceratops]]''
#''[[Protognathosaurus]]''
#''[[Protohadros]]''
#''[[Psittacosaurus]]''
#''[[Ptychotherates]]''
#''[[Puertasaurus]]''
#''[[Pulanesaura]]''
#''[[Pulaosaurus]]''
#''[[Punatitan]]''
#''[[Pycnonemosaurus]]''
#''[[Pyroraptor]]''

{{Szablon:ABC ważne}}

P

2026-10-27T07:32:34Z

Paweł:

{{Szablon:ABC}}
{| class="wikitable" style="text-align:center" align="center"
| ''[[P_ważne|Pokaż tylko '''ważne''' taksony]]''
|}
{{Szablon:Pomoc_spis}}
#'''''[[Pachycephalosaurus]]''''' {{Szablon:Dobry_mini}}
#'''''[[Pachyrhinosaurus]]'''''
#''[[Pachysauriscus]]'' = ''[[Plateosaurus]]''
#''[[Pachysaurops]]'' = ''[[Plateosaurus]]''
#''[[Pachysaurus]]'' = ''[[Plateosaurus]]''
#''[[Pachyspondylus]]'' = ''[[Massospondylus]]''
#''[[Pachysuchus]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#'''''[[Padillasaurus]]'''''
#''[[Pakisaurus]]''
#''[[Palaeoctonus]]'' - fitozaur
#''[[Palaeonornis]]'' = ''Rutiodon'' - fitozaur
#"[[Palaeopteryx]]" = "[[Paleopteryx]]"
#''[[Palaeosauriscus]]'' = ''[[Paleosaurus]]''
#"[[Palaeosaurus 1836|Palaeosaurus]]" {{Kpt|Riley & Stutchbury, 1836}} = ''[[Paleosaurus]]''
#"[[Palaeosaurus 1840|Palaeosaurus]]" {{Kpt|Fitzinger, 1840}} - prokolofon
#''[[Palaeoscincus]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#"[[Paleopteryx]]" (''[[nomen nudum]]'')
#''[[Paleosaurus]]'' - [[takson worek]]
#'''''[[Paludititan]]'''''
#'''''[[Paludohadros]]'''''
#''[[Paluxysaurus]]'' = ''[[Sauroposeidon]]''
#'''''[[Pampadromaeus]]'''''
#'''''[[Pamparaptor]]'''''
#'''''[[Panamericansaurus]]'''''
#'''''[[Pandoravenator]]'''''
#'''''[[Panguraptor]]'''''
#'''''[[Panoplosaurus]]'''''
#'''''[[Panphagia]]'''''
#'''''[[Pantydraco]]'''''
#'''''[[Papiliovenator]]'''''
#"[[Paraiguanodon]]" = ''[[Bactrosaurus]]''
#'''''[[Paralitherizinosaurus]]'''''
#'''''[[Paralititan]]'''''
#'''''[[Paranthodon]]'''''
#'''''[[Pararhabdodon]]'''''
#'''''[[Parasaurolophus]]'''''
#'''''[[Paraxenisaurus]]'''''
#'''''[[Pareisactus]]'''''
#''[[Pareiasaurus]]'' - parejazauryd
#"Parhabdodon" = ''[[Pararhabdodon]]''
#"[[Parkosaurus]]" = ''[[Parksosaurus]]''
#'''''[[Parksosaurus]]'''''
#''[[Paronychodon]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#''[[Parrosaurus]]'' = ''[[Hypsibema]]''
#'''''[[Parvicursor]]'''''
#'''''[[Patagonykus]]'''''
#'''''[[Patagopelta]]'''''
#'''''[[Patagosaurus]]'''''
#'''''[[Patagotitan]]'''''
#''[[Patricosaurus]]'' - archozaur
#'''''[[Paulodon]]'''''
#'''''[[Pawpawsaurus]]'''''
#'''''[[Pectinodon]]'''''
#'''''[[Pedopenna]]'''''
#'''''[[Pegomastax]]'''''
#''[[Peishansaurus]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#''[[Pekinosaurus]]'' ?= ''Revueltosaurus'' (aetozauriform) 
#'''''[[Pelecanimimus]]'''''
#'''''[[Pellegrinisaurus]]'''''
#'''''[[Peloroplites]]'''''
#''[[Pelorosaurus]]''
#''[[Peltosaurus]]'' = ''[[Sauropelta]]''
#'''''[[Pendraig]]'''''
#''[[Penelopognathus]]'' (''[[nomen dubium]]'')<ref>Norman, 2014</ref>
#'''''[[Pentaceratops]]'''''
#'''''[[Perijasaurus]]'''''
#'''''[[Petrobrasaurus]]'''''
#'''''[[Petrustitan]]'''''
#''[[Phaedrolosaurus]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#'''''[[Philovenator]]'''''
#'''''[[Phosphatotitan]]'''''
#'''''[[Phuwiangosaurus]]'''''
#'''''[[Phuwiangvenator]]'''''
#''[[Phyllodon]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#'''''[[Piatnitzkysaurus]]'''''
#''[[Picrodon]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#'''''[[Pilmatueia]]'''''
#'''''[[Pinacosaurus]]'''''
#'''''[[Pisanosaurus]]'''''
#'''''[[Pitekunsaurus]]'''''
#'''''[[Piveteausaurus]]'''''
#'''''[[Planicoxa]]'''''
#'''''[[Plateosauravus]]''''' (?= ''[[Eucnemesaurus]]'')
#'''''[[Plateosaurus]]''''' {{Szablon:Dobry_mini}}
#''[[Platyceratops]]'' = ''[[Bagaceratops]]''
#'''''[[Platypelta]]'''''
#'''''[[Platytholus]]'''''
#'''''[[Plesiohadros]]'''''
#'''''[[Plesiolophus]]'''''
#''[[Pleurocoelus]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#''[[Pleuropeltus]]'' = ''[[Struthiosaurus]]''
#''[[Pneumatoarthrus]]'' - żółw morski
#'''''[[Pneumatoraptor]]'''''
#"[[Podischion]]" = ?''[[Hypacrosaurus]]''
#'''''[[Podokesaurus]]'''''
#"[[Poecilopleuron]]" = ''[[Poekilopleuron]]''
#"[[Poecilopleurum]]" = ''[[Poekilopleuron]]''
#'''''[[Poekilopleuron]]'''''
#''[[Polacanthoides]]'' = ''[[Hylaeosaurus]]''
#'''''[[Polacanthus]]''''' {{Szablon:Dobry_mini}}
#"[[Polydontosaurus]]" = ''[[Polyodontosaurus]]
#''[[Polyodontosaurus]]'' = ''[[Troodon]]''
#''[[Polyonax]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#''[[Ponerosteus]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#''[[Poposaurus]]'' - rauizuch
#'''''[[Portellsaurus]]'''''
#''[[Postosuchus]]'' - rauizuch
#'''''[[Powellvenator]]'''''
#'''''[[Pradhania]]'''''
#'''''[[Prenocephale]]'''''
#'''''[[Prenoceratops]]'''''
#''[[Priconodon]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#''[[Priodontognathus]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#'''''[[Proa]]'''''
#'''''[[Probactrosaurus]]'''''
#"[[Probarodiplodocus]]" (''[[nomen nudum]]'')
#'''''[[Probrachylophosaurus]]'''''
#"[[Proceratops]]" (''[[nomen nudum]]'')
#'''''[[Proceratosaurus]]'''''
#''[[Procerosaurus]]'' {{Kpt|von Huene, 1902}} - tanystrof
#"[[Procerosaurus 1905|Procerosaurus]]" {{Kpt|Fritsch, 1905}} = ''[[Ponerosteus]]''
#''[[Procheneosaurus]]''
#''[[Procompsognathus]]'' (?''[[nomen dubium]]'')
#''[[Prodeinodon]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#"[[Proiguanodon]]" (''[[nomen nudum]]'')
#'''''[[Propanoplosaurus]]'''''
#''[[Proplanicoxa]]'' (''[[nomen dubium]]'')<ref>Norman, 2014</ref>
#'''''[[Prosaurolophus]]'''''
#'''''[[Protarchaeopteryx]]'''''
#''[[Protathlitis]]'' (''[[nomen dubium]]''; [[chimera]])
#''[[Protecovasaurus]]'' - archozaur
#''[[Protiguanodon]]'' = ''[[Psittacosaurus]]''
#''[[Protoavis]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#'''''[[Protoceratops]]'''''
#'''''[[Protognathosaurus]]'''''
#''[[Protognathus]]'' = ''[[Protognathosaurus]]''
#'''''[[Protohadros]]'''''
#''[[Protorosaurus 1830|Protorosaurus]]'' {{Kpt|von Meyer, 1830}} - gad
#"[[Protorosaurus]]" {{Kpt|Lambe, 1914}} = ''[[Chasmosaurus]]''
#"[[Protrachodon]]" (''[[nomen nudum]]'')
#"[[Proyandusaurus]]" (''[[nomen nudum]]'') = ''[[Hexinlusaurus]]''
#''[[Pseudolagosuchus]]'' = ''[[Lewisuchus]]''
#'''''[[Psittacosaurus]]'''''
#''[[Pteropelyx]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#''[[Pterospondylus]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#'''''[[Ptychotherates]]'''''
#'''''[[Puertasaurus]]'''''
#''[[Pukyongosaurus]]'' (''[[nomen dubium]]'')
#'''''[[Pulanesaura]]'''''
#'''''[[Pulaosaurus]]'''''
#'''''[[Punatitan]]'''''
#'''''[[Pycnonemosaurus]]'''''
#'''''[[Pyroraptor]]'''''

<references/>

{{Szablon:ABC}}

2026

2026-10-27T07:29:46Z

Paweł:

{{Szablon:202X}}

==Wydarzenia==
*21 lutego zmarł [[Hans-Dieter Sues]], amerykański paleontolog zajmujący się m.in. badaniem mezozoicznych oraz paleozoicznych kręgowców
*23 czerwca zmarł [[Khishigjav Tsogtbaatar]], mongolski paleontolog specjalizujący się w badaniach nad dinozaurami, ich systematyką, ewolucją oraz paleobiogeografią
*2 lipca zmarł [[Yuri Bolotsky]], rosyjski paleontolog znany z m.in. z opisania ''[[Amurosaurus]]'' i ''[[Olorotitan]]''
*2 września zmarł [[Yoshikazu Hasegawa]], japoński paleontolog zajmujący się wymarłymi kręgowcami, w tym dinozaurami
*9 września zmarł [[Andrzej Elżanowski]], polski zoolog i paleontolog znany z m.in. z opisania ''[[Potamornis]]'' i ''[[Gobipteryx]]''

==Dinosauria==
{{Szablon:Pomoc_spis}}
W 2026 roku opisano '''40''' nowych [[nazwa|nazwy]] [[Dinosauria|dinozaurów]] ('''35''' nowych [[rodzaj|rodzajów]], '''32''' nowych gatunków i 2 nowe [[kombinacja|kombinacje]]).

Obecnie za [[Takson ważny|ważne]] [[takson]]y nieptasich dinozaurów uznawanych są '''39''' z nich.

{| class="sortable"
|-
! width="200px"|Nazwa
! Autorzy
! width="185px"|Klasyfikacja
! Kraj
! width="100px"|Wiek
!width="250px" class=unsortable|Uwagi
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Bicharracosaurus|{{U|Bicharracosaurus dionidei}}]]'''''
|{{Kpt|Reutter, Carballido, Windholz, Pol & [[Rauhut]]}}, 2026
|[[Sauropoda]]: ?[[Brachiosauridae]]
|[[Argentyna]]
|{{pJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Ceratocaudia|{{U|Ceratocaudia antiqua}}]]'''''
|{{Kpt|Natarajan, Bhosale, Rakshit & Dasgupta}}, 2026
|[[Sauropoda]]: [[Macronaria]]
|[[Indie]]
|{{wJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Changzhousaurus |{{U|Changzhousaurus sinensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Xu]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Paraves]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Corythosaurus|Corythosaurus stebingeri]]'''''
|({{Kpt|[[Currie]] & [[Horner]]}}, [[1994]]) {{Kpt|Brown & Shape, 2026}}
|[[Ornithopoda]]: [[Hadrosauridae]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|Wcześniej ''[[Hypacrosaurus]] stebingeri''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Cryptarcus|{{U|Cryptarcus}} russelli]]'''''
|({{Kpt|[[Sternberg]], [[1940]]}}) {{Kpt|Holmes, Mallon, [[Ryan]] & [[Evans]]}}, 2026
|[[Ceratopsia]]: [[Chasmosaurinae]]
|[[Kanada]]
|{{pKreda}}
|Wcześniej ''[[Chasmosaurus]] russelli''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Dasosaurus|{{U|Dasosaurus tocantinensis}}]]'''''
|{{Kpt|Mayer, Silva Junior, Kerber, Navarro, Bandeira, Cisneros, Sousa, Pereira, Medeiros, Lindoso, Cavalcanti Neto, Ghilardi, Aureliano, Godoy, Ferreira & [[Langer]]}}, 2026
|[[Sauropoda]]: [[Somphospondyli]]
|[[Brazylia]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Dinevenator|{{U|Dinevenator}} robustus]]'''''
|{{Kpt|({{Kpt|[[Robert Sullivan|Sullivan]], [[2006]]) Jasinski & [[Robert Sullivan|Sullivan]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Troodontidae]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|Wcześniej ''"[[Saurornitholestes]]" robustus'' i ?''[[Xenovenator]] robustus''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Doolysaurus|{{U|Doolysaurus huhmini}}]]'''''
|{{Kpt|Jung, Kim, Jo & Clarke}}, 2026
|[[Ornithischia]]: [[Thescelosauridae]]
|[[Korea Południowa]]
|{{sKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Eopinacosaurus|{{U|Eopinacosaurus}} mephistocephalus]]'''''
|({{Kpt|[[Godefroit]], [[Pereda Superbiola]], [[Li]] & [[Dong]], [[1999]]}}) {{Kpt|Penkalski}}, 2026
|[[Thyreophora]]: [[Ankylosauridae]]
|[[Chiny]]
|{{pKreda}}
|Wcześniej ''[[Pinacosaurus]] mephistocephalus''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Falcarius|Falcarius suarezarum]]'''''
|({{Kpt|Senter, [[Kirkland]], Bird & Bartlett, [[2010]]}}) {{Kpt|Freimuth, Lively & [[Zanno]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Therizinosauria]]
|[[USA]]
|{{wKreda}}
|Wcześniej ''Geminiraptor suarezarum''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Ferenceratops|{{U|Ferenceratops}} shqiperorum]]'''''
|({{Kpt|[[Weishampel]], Jianu, Csiki & Norman, [[2003]]}}) {{Kpt|[[Maidment]], Butler, [[Brusatte]], Meade, Augustin, Csiki-Sava & Ősi}}, 2026
|?[[Ceratopsia]]: ?[[Ceratopsoidea]]
|[[Rumunia]]
|{{pKreda}}
|Wcześniej ''[[Zalmoxes]] shqiperorum''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Foskeia|{{U|Foskeia pelendonum}}]]'''''
|{{Kpt|Dieudonné, Becerra, Zanesco, Tortosa, Cruzado-Caballero, Stein & Fernández-Baldor}}, 2026
|[[Ornithopoda]]: [[Iguanodontia]]
|[[Hiszpania]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Gilmoretyrannus|{{U|Gilmoretyrannus}} lethaeus]]'''''
|({{Kpt|[[Zanno]] & [[Napoli]], [[2025]]}}) {{Kpt|Sancarlo & [[Paul]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Tyrannosauroidea]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|Wcześniej ''[[Nanotyrannus]] lethaeus''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Gongshuilong|{{U|Gongshuilong fanwei}}]]'''''
|{{Kpt|Yao, Qiu, Yu, Yang, Wang, Cao, Zhao, Xu, Shi, Lou, Zeng, Lu, Wu, [[Xu]], Han & Xing}}, 2026
|[[Ornithopoda]]: [[Hadrosauridae]]
|[[Chiny]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Haolong|{{U|Haolong dongi}}]]'''''
|{{Kpt|Huang, Wu, Mao, Bertozzo, Dhouailly, Robin, Pittman, Kaye, Manucci, He, Wang & [[Godefroit]]}}, 2026
|[[Ornithopoda]]: [[Iguanodontia]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Infernogallus|{{U|Infernogallus jamesi}}]]'''''
|{{Kpt|Funston, Dudgeon, Simon, Dufault, Boyd, Fowler, [[Currie]] & [[Evans]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Oviraptorosauria]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Invictibellatrix|{{U|Invictibellatrix amberina}}]]'''''
|{{Kpt|Morrison, Scherer, Mannion, Porro, Clark, Folkes & [[Barrett]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Megaraptora]]
|[[Wielka Brytania]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Jian|{{U|Jian changmaensis}}]]'''''
|{{Kpt|Zhou, Lamanna, Poust, Li, You & [[O'Connor]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Dromaeosauridae]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Kank|{{U|Kank australis}}]]'''''
|{{Kpt|Motta, Aranciaga Rolando, Rozadilla, Agnolín, Brissón Egli, Álvarez Herrera, Chimento, Lo Coco, Tsuihiji, Manabe, Pol & [[Novas]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Unenlagiidae]]
|[[Argentyna]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Kayrasaurus|{{U|Kayrasaurus changliensis}}]]'''''
|{{Kpt|Liao, Freimuth, [[Zanno]] & [[Xu]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Therizinosauria]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Kryptohadros|{{U|Kryptohadros kallaiae}}]]'''''
|{{Kpt|Magyar, Ősi, Csiki-Sava, Budai & Botfalvai}}, 2026
|[[Ornithopoda]]: [[Hadrosauroidea]]
|[[Rumunia]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Larsonvenator|{{U|Larsonvenator elegans}}]]'''''
|{{Kpt|Sancarlo & [[Paul]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Tyrannosauroidea]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Mesetasaurus|{{U|Mesetasaurus protector}}]]'''''
|{{Kpt|Soto Núñez, Montenegro & Perea}}, 2026
|[[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
|[[Urugwaj]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Musango|{{U|Musango matusadonaensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Barrett]], Botha, Sciscio, Stuart, Lovegrove, Munyikwa, Zondo, Broderick, Edwards, Mbambo, Chapelle, Dollman, Tolan & Choiniere}}, 2026
|[[Sauropodomorpha]]
|[[Zimbabwe]]
|{{pTrias}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Nagatitan|{{U|Nagatitan chaiyaphumensis}}]]'''''
|{{Kpt|Sethapanichsakul, Khansubha, Manitkoon, Hanta, Mannion & [[Upchurch]]}}, 2026
|[[Sauropoda]]: [[Somphospondyli]]
|[[Tajlandia]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Nipponopelta|{{U|Nipponopelta yezoensis}}]]'''''
|{{Kpt|Oyabu, [[Kobayashi]], [[Zelenitsky]], Fiorillo & Kano}}, 2026
|[[Thyreophora]]: [[Nodosauridae]]
|[[Japonia]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Norellraptor|{{U|Norellraptor barsboldi}}]]'''''
|{{Kpt|Wang, Ji, Cau, Kundrát, Liu, Wang & Ji}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Dromaeosauridae]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Paludohadros|{{U|Paludohadros proudlovii}}]]'''''
|{{Kpt|Sacamoto, Lockwood, Langer, Clark, [[Barrett]], Turner & [[Maidment]]}}, 2026
|[[Ornithopoda]]: [[Iguanodontia]]
|[[Wielka Brytania]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Phosphatotitan|{{U|Phosphatotitan khouribgaensis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Longrich]], Pérez-Moreno, Díez Díaz, Pereda-Suberbiola, Bardet & Jalil}}, 2026
|[[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
|[[Maroko]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Pinacosaurus|Pinacosaurus {{U|hilwitnorum}}]]'''''
|{{Kpt|Penkalski}}, 2026
|[[Thyreophora]]: [[Ankylosauridae]]
|[[Mongolia]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Plesiolophus|{{U|Plesiolophus warnerensis}}]]'''''
|{{Kpt|McFeeters, [[Evans]], [[Ryan]] & Maddin}}, 2026
|[[Ornithopoda]]: [[Hadrosauridae]]
|[[Kanada]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Ptychotherates|{{U|Ptychotherates bucculentus}}]]'''''
|{{Kpt|Srivastava & Nesbitt}}, 2026
|[[Saurischia]]: [[Herrerasauria]]
|[[USA]]
|{{pTrias}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Spinosaurus|Spinosaurus {{U|mirabilis}}]]'''''
|{{Kpt|[[Sereno]], Vidal, Myhrvold, Johnson-Ransom, Ciudad Real, Baumgart, Sánchez Fontela, Green, Saitta, Adamou, Bop, Keillor, Fitzgerald, Dutheil, Laroche, Demers-Potvin, Simarro, Gascó-Lluna, Lázaro, Gamonal, Beightol, Reneleau, Vautrin, Bertozzo, Granados, Kinney-Broderick, Mallon, Lindoso & Ramezani}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Spinosauridae]]
|[[Niger]]
|{{pKreda}}
|Drugi ważny gatunek ''[[Spinosaurus]]''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Tromerosaurus|{{U|Tromerosaurus solumons}}]]'''''
|{{Kpt|Powers, Napoli, Coppock, Sharpe, Garros, Demers-Potvin, Raun, Stock, Miyashita & [[Currie]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Tyrannosauridae]]
|[[Kanada]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Uragasaurus|{{U|Uragasaurus kalasinensis}}]]'''''
|{{Kpt|Nilpanapan, Manitkoon, Suteethorn & Lauprasert}}, 2026
|[[Sauropoda]]: [[Mamenchisauridae]]
|[[Tajlandia]]
|{{pJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Xenovenator|{{U|Xenovenator espinosai}}]]'''''
|{{Kpt|[[Rivera-Sylva]], Aguillón-Martinez, Flores-Ventura, Sánchez-Uribe, Guzman-Gutierrez & [[Longrich]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Troodontidae]]
|[[Meksyk]]
|{{pKreda}}
|-
|''[[Xenovenator|{{U|Xenovenator}}? robustus]]''
|{{Kpt|({{Kpt|[[Robert Sullivan|Sullivan]], [[2006]]) [[Rivera-Sylva]], Aguillón-Martinez, Flores-Ventura, Sánchez-Uribe, Guzman-Gutierrez & [[Longrich]]}}, 2026
|[[Theropoda]]: [[Troodontidae]]
|[[USA]]
|{{pKreda}}
|Wcześniej ''"[[Saurornitholestes]]" robustus''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Xiangyunloong|{{U|Xiangyunloong fengming}}]]'''''
|{{Kpt|Hu, Wang, Mo, Zhang, Zeng, Wang, Sun, Dong, Guan, Liu, Zhang, Bing, Wang & You}}, 2026
|[[Sauropodomorpha]]
|[[Chiny]]
|{{wJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Yantaloong|{{U|Yantaloong lini}}]]'''''
|{{Kpt|Zhang, Wang, Wang, Wang, Wang, Wang, Zou, Dong, Su, Jiang, Wang & You}}, 2026
|[[Sauropoda]]: ?[[Turiasauria]]
|[[Chiny]]
|{{sJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Yeneen|{{U|Yeneen houssayi}}]]'''''
|{{Kpt|[[Filippi]], Bellardini, Carballido, Méndez & [[Garrido]]}}, 2026
|[[Sauropoda]]: [[Titanosauria]]
|[[Argentyna]]
|{{pKreda}}
|}

==[[Dinosauromorpha]]==
{| class="sortable"
|-
! width="200px"|Nazwa
! Autorzy
! width="185px"|Klasyfikacja
! Kraj
! width="100px"|Wiek
!width="250px" class=unsortable|Uwagi
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Rewasaurus|{{U|Rewasaurus minori}}]]'''''
|{{Kpt|Sen, Basu & Ray}}, 2026
|[[Silesauridae]]
|[[Indie]]
|{{pTrias}}
|}

==Mezozoiczne [[Avialae]]==
{| class="sortable"
|-
! width="200px"|Nazwa
! Autorzy
! width="185px"|Klasyfikacja
! Kraj
! width="100px"|Wiek
!width="250px" class=unsortable|Uwagi
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Gorgonavis|{{U|Gorgonavis alcyone}}]]'''''
|{{Kpt|Nebreda, [[Chiappe]], Navalón, Terol, Serrano, Buscalioni & Marugán-Lobón}}, 2026
|[[Ornithothoraces]]: [[Enantiornithes]]
|[[Hiszpania]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Kunpengornis|{{U|Kunpengornis anhuimusei}}]]'''''
|{{Kpt|Huang, Wang, [[Cau]], Mao, Liu & Wang}}, 2026
|[[Ornithothoraces]]: [[Euornithes]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Plumadraco|{{U|Plumadraco bankoorum}}]]'''''
|{{Kpt|Clark, [[O'Connor]], Wang, Wang, Pruett-Jones, Zhang, Wang, Zheng & Zhou}}, 2026
|[[Ornithothoraces]]: [[Enantiornithes]]
|[[Chiny]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Pujatopouli|{{U|Pujatopouli soberana}}]]'''''
|{{Kpt|Irazoqui, Acosta Hospitaleche, Gelfo, Paulina Carabajal, Bona & Acosta Burlaille}}, 2026
|[[Ornithothoraces]]: [[Neornithes]]
|[[Antarktyda]]
|{{pKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Tenuicruris|{{U|Tenuicruris piscanexum}}]]'''''
|{{Kpt|White, Bevitt, Petersen & Herne}}, 2026
|[[Ornithothoraces]]: [[Enantiornithes]]
|[[Australia]]
|{{wKreda}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Vegavis|Vegavis {{U|geitononesos}}]]'''''
|{{Kpt|Irazoqui, Acosta Hospitaleche, Paulina-Carabajal, Bona & Vega}}, 2026
|[[Ornithothoraces]]: ?[[Neornithes]]
|[[Antarktyda]]
|{{pKreda}}
|Drugi ważny gatunek ''[[Vegavis]]''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Vegavis|Vegavis {{U|notopothousa}}]]'''''
|{{Kpt|Irazoqui, Acosta Hospitaleche, Paulina-Carabajal, Bona & Vega}}, 2026
|[[Ornithothoraces]]: ?[[Neornithes]]
|[[Antarktyda]]
|{{pKreda}}
|Trzeci ważny gatunek ''[[Vegavis]]''.
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Yuezhuornis|{{U|Yuezhuornis yangyuanensis}}]]'''''
|{{Kpt|Xu, Wang, Lin, Dong, Deng, [[Xu]], Du, Lin, Chen & Zhou}}, 2026
|[[Avialae]]
|[[Chiny]]
|{{pJura}}
|- style="background-color:Khaki"
|'''''[[Zhengheornis|{{U|Zhengheornis buyu}}]]'''''
|{{Kpt|Wang, Tang, Deng, Dong, Xu, [[Xu]], Lin, Du, Lin, Chen, Zhang, Zhou}}, 2026
|[[Avialae]]
|[[Chiny]]
|{{pJura}}
|}

Strona główna

2026-10-27T07:25:53Z

Paweł:

__INDEX__
{| id="mp-topbanner" style="width:100%; background:#e0d79d; margin:1.2em 0 6px 0; border:1px solid #204000; -moz-border-radius: 10px; -webkit-border-radius: 10px; border-radius: 10px; background-color: #e0d79d; padding: 5px 5px 5px 0px;"
| <div style="top:+0.2em; font-size:95%; text-align:center;"> '''[http://www.dinozaury.com/ Dinozaury.com] • [http://www.encyklopedia.dinozaury.com/ Encyklopedia Dinozaury.com] • [http://www.forum.dinozaury.com/ Forum Dinozaury.com]'''</div>
|}
{| id="mp-topbanner" style="width:100%; background:#e0d79d; margin:1.2em 0 6px 0; border:1px solid #204000; -moz-border-radius: 10px; -webkit-border-radius: 10px; border-radius: 10px; background-color: #e0d79d; padding: 5px 5px 5px 0px;"
|

{| style="width:100%; border:none; background:none;"
| style="width:100%; text-align:center; white-space:nowrap; color:#000;" |
<div style="font-size:162%; border:none; margin:0; padding:.1em; color:#000;">Witaj w [[Dinozaury.com|Encyklopedii Dinozaury.com]],</div>
<div style="top:+0.2em; font-size:95%;">gdzie przybliżamy świat prehistorii.</div> 
<div id="articlecount" style="font-size:95%;">Obecnie znajdziesz tu [[Specjalna:Statystyki|{{NUMBEROFARTICLES}}]] {{PLURAL:{{NUMBEROFARTICLES}}|hasło|hasła|haseł}} z dziedziny paleontologii.</div>
|}

| style="width:20%; font-size:95%;" |
* {{U|[[Dinozaury|Encyklopedia dinozaurów]]}} {{PAGESINCAT:Dinosauria}} {{PLURAL:{{PAGESINCAT:Dinosauria}}|hasło|hasła|haseł}}
* {{U|[[Słownik|Słownik paleontologiczny]]}} {{PAGESINCAT:Słownik}} {{PLURAL:{{PAGESINCAT:Słownik}}|hasło|hasła|haseł}}
* [[Paleontolodzy|Sylwetki naukowców]] {{PAGESINCAT:Paleontolodzy}} {{PLURAL:{{PAGESINCAT:Paleontolodzy}}|hasło|hasła|haseł}}
* [[Stratygrafia|Stratygrafia]] {{PAGESINCAT:Stratygrafia}} {{PLURAL:{{PAGESINCAT:Stratygrafia}}|hasło|hasła|haseł}}
* [[:Kategoria:Anatomia|Terminy anatomiczne]] {{PAGESINCAT:Anatomia}} {{PLURAL:{{PAGESINCAT:Anatomia}}|hasło|hasła|haseł}}


| style="width:20%; font-size:95%;" |
* {{U|[[Artykuły paleontologiczne|Artykuły paleontologiczne]]}} {{PAGESINCAT:Artykuły_paleontologiczne}} {{PLURAL:{{PAGESINCAT:Artykuły_paleontologiczne}}|hasło|hasła|haseł}}
* [[Lokacje|Lokacje i geografia]] {{PAGESINCAT:Lokacje}} {{PLURAL:{{PAGESINCAT:Lokacje}}|hasło|hasła|haseł}}
* [[Historia dinozaurologii|Historia dinozaurologii]] {{PAGESINCAT:Historia_dinozaurologii}} {{PLURAL:{{PAGESINCAT:Historia_dinozaurologii}}|hasło|hasła|haseł}}
'''''[[Specjalna:Kategorie|Wszystkie kategorie]]'''''
|}


<div style="
float: left;
margin-top: 10px;
margin-right: 1%;
height: 100%;
width: 49.5%;
background-color: transparent;
overflow-x: hidden;
">
<div style="
border: 1px solid #204000;
-moz-border-radius: 10px;
-webkit-border-radius: 10px;
border-radius: 10px;
background-color: #e0d79d;
padding: 5px 5px 5px 0px;
"><blockquote>
== Polecane hasło ==
[[Plik:Velocipes_guerichi.jpg|link=Velocipes|thumb|200px|''[[Velocipes|Velocipes guerichi]]'' © [[Jakub Kowalski]], [[Edyta Felcyn]]]]
=== {{U|''[[Velocipes]]''}} ===
''[[Velocipes]]'', czyli "szybka stopa" to historycznie pierwszy [[rodzaj]] [[dinozaur]]a opisany na podstawie szczątków z terenów dzisiejszej [[Polska|Polski]]. Po raz pierwszy został opublikowany w [[1932]] roku przez niemieckiego paleontologa, [[von Huene|von Huenego]], a jego status jako dinozaura został potwierdzony w 2016 przez redakcję Dinozaury.com. Był średniej wielkości dinozaurem drapieżnym i żył w późnym [[trias]]ie.

'''''[[Velocipes|Czytaj więcej!]]'''''
</blockquote>
</div>
<div><div style="
float: left;
margin-top: 10px;
margin-right: 1%;
height: 100%;
width: 100%;
background-color: transparent;
overflow-x: hidden;
">
<div style="
border: 1px solid #204000;
-moz-border-radius: 10px;
-webkit-border-radius: 10px;
border-radius: 10px;
background-color: #e0d79d;
padding: 5px 5px 5px 0px;
">

<blockquote>

__INDEX__== Ostatnio nazwane dinozaury ==
__BEZSPISU__
[[Plik:Paludohadros proudlovii.png|link=Paludohadros|thumb|150px|''[[Paludohadros|Paludohadros proudlovii]]'']]
[[Plik:Invictibellatrix amberina.png|link=Invictibellatrix|thumb|150px|''[[Invictibellatrix|Invictibellatrix amberina]]'']]
[[Plik:Infernogallus jamesi.png|link=Infernogallus|thumb|150px|''[[Infernogallus|Infernogallus jamesi]]'']]
[[Plik:Tromerosaurus solumons life reconstruction.png|link=Tromerosaurus|thumb|150px|''[[Tromerosaurus|Tromerosaurus solumons]]'']]
#'''''[[Paludohadros|Paludohadros proudlovii]]''''' Sacamoto i in., 2026
#'''''[[Invictibellatrix|Invictibellatrix amberina]]''''' Morrison i in., 2026
#'''''[[Infernogallus|Infernogallus jamesi]]''''' Funston i in., 2026
#'''''[[Tromerosaurus|Tromerosaurus solumons]]''''' Powers i in., 2026
#'''''[[Falcarius|Falcarius suarezarum]]''''' (Senter i in., 2010) Freimuth i in., 2026
#'''''[[Norellraptor|Norellraptor barsboldi]]''''' Wang i in., 2026
#'''''[[Larsonvenator|Larsonvenator elegans]]''''' Sancarlo i [[Paul]], 2026
#'''''[[Gilmoretyrannus|Gilmoretyrannus lethaeus]]''''' ([[Zanno]] i [[Napoli]], 2025) Sancarlo i [[Paul]], 2026
#'''''[[Kayrasaurus|Kayrasaurus changliensis]]''''' Liao i in., 2026
#'''''[[Nipponopelta|Nipponopelta yezoensis]]''''' Oyabu i in., 2026
#'''''[[Dinevenator|Dinevenator robustus]]''''' ([[Robert Sullivan|Sullivan]], 2006) Jasinski i [[Robert Sullivan|Sullivan]], 2026
#'''''[[Musango|Musango matusadonaensis]]''''' [[Barrett]] i in., 2026
#'''''[[Ceratocaudia|Ceratocaudia antiqua]]''''' Natarajani in., 2026
#'''''[[Plesiolophus|Plesiolophus warnerensis]]''''' McFeeters i in., 2026
#'''''[[Mesetasaurus|Mesetasaurus protector]]''''' Soto Núñez i in., 2026
#'''''[[Uragasaurus|Uragasaurus kalasinensis]]''''' Nilpanapan i in., 2026
#'''''[[Changzhousaurus|Changzhousaurus sinensis]]''''' [[Xu]], 2026
#'''''[[Jian|Jian changmaensis]]''''' Zhou i in., 2026
#'''''[[Kank|Kank australis]]''''' Motta i in., 2026
#'''''[[Corythosaurus|Corythosaurus stebingeri]]''''' ([[Horner]] i [[Currie]], 1994) Shape i Brown, 2026

{| class= "wikitable" rules="all" cellpadding=1 style="border: 1px solid #000000; margin-left:40px; font-size:90%;"
|-
! [[Historia dinozaurologii]]
|-
| align="center" | [[Historia dinozaurologii|...]] [[2017]] • [[2018]] • [[2019]] • [[2020]] • [[2021]] • [[2022]] • [[2023]] • [[2024]] • [[2025]] • '''[[2026]]''' [[Historia dinozaurologii|...]]
|}
</blockquote>
</div>
</div>
</div>
</div>

<div><div style="
float: right;
margin-top: 10px;
height: 100%;
width: 49.5%;
background-color: transparent;
overflow-x: hidden;
">
<div style="
border: 1px solid #204000;
-moz-border-radius: 10px;
-webkit-border-radius: 10px;
border-radius: 10px;
background-color: #e0d79d;
padding: 5px 5px 5px 0px;
">

<blockquote>

== Jak zacząć? ==

Na przestrzeni lat naukowcy nadali '''1965''' [[nazwa|nazwy]] [[rodzaj]]owe i '''2228''' [[gatunek|gatunkowe]] [[dinozaur]]ów.

Obecnie za [[Takson ważny|ważnych]] przedstawicieli [[nieptasi]]ch Dinosauria uznaje się około '''1337''' [[gatunek|gatunki]] w '''1223''' [[rodzaj]]ach.

W ''Encyklopedii Dinozaury.com'' na chwilę obecną znajdziesz opisy '''{{PAGESINCAT:Dinosauria}}''' rodzajów dinozaurów.
* przejdź do dinozaurów na literę:

{{ABC}}

* przeglądaj według systematyki:
{{klad| style=font-size:95%;
|label1=[[Dinosauromorpha]]
|1={{klad
|label1=[[Dinosauriformes]]
|1={{klad
|label1='''[[Dinosauria]]'''
|1={{klad
|1= [[Saurischia]] [[Plik:Saurischia.jpg|link=Saurischia|75px]]
|2= [[Ornithischia]] [[Plik:Ornithischia.jpg|link=Ornithischia|75px]]
}}
|2=[[Silesauridae]] }}
|2=[[Lagerpetidae]] }}
}}

* klasyfikacja wg Barona i in., 2017:
{{klad| style=font-size:95%;
|label1='''[[Dinosauria]]'''
|1={{klad
|label1=[[Saurischia]]
|1= {{klad
|1=[[Herrerasauridae]]
|2=[[Sauropodomorpha]]
}}
|label2= [[Ornithoscelida]]
|2={{klad
|1=[[Theropoda]]
|2=[[Ornithischia]]
}}}}
}}

* klasyfikacja wg Müllera i Garcii, 2020:
{{klad| style=font-size:95%;
|label1='''[[Dinosauria]]'''
|1={{klad
|1= [[Saurischia]]
|2={{klad
|1="[[Silesauridae]]"
|2=[[Ornithischia]]
}}}}}}

* przeglądaj według [[stratygrafia|stratygrafii]]:
{| style="width:207px;border-width:0px; border-style:solid" cellpadding=0 cellspacing=1
| <div style="width:51px; background-color:{{barwa okresu geologicznego|triassic}};text-align:center">[[Trias|{{kolor|#ffffff|Trias}}]]</div>252
| <div style="width:56px; background-color:{{barwa okresu geologicznego|jurassic}};text-align:center">[[Jura|{{kolor|#ffffff|Jura}}]]</div>201,4
| <div style="width:79px; background-color:{{barwa okresu geologicznego|cretaceous}};text-align:center">[[Kreda|{{kolor|#ffffff|Kreda}}]]</div>143,1
|<div style="width:50px;> 66 [[Ma]]
|}

* albo przejdź do [[Historia_dinozaurologii|historycznego]] lub [[Lokacje|geograficznego]] spisu dinozaurów.

<hr>

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| '''Dowiedz się, [[jak czytać hasła]] w naszej encyklopedii.'''
|}
<hr>
W razie wątpliwości prosimy Cię o pisanie na [http://www.forum.dinozaury.com Forum] lub o kontakt e-mail:
lukaszczepinski@gmail.com

</blockquote></div>

Plik:Paludohadros proudlovii.png

2026-10-27T07:22:54Z

Paweł: Rekonstrukcja ''Paludohadros''. Autor: Connor Ashbridge. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paludohadros_proudlovii.png Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

== Opis ==
Rekonstrukcja ''Paludohadros''. Autor: Connor Ashbridge.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Paludohadros_proudlovii.png

Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Plik:Maiasaura peeblesorum.png

2026-10-25T21:35:44Z

Paweł: Rekonstrukcja ''Maiasaura''. Autor: Connor Ashbridge. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Maiasaura_peeblesorum.png Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

== Opis ==
Rekonstrukcja ''Maiasaura''. Autor: Connor Ashbridge.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Maiasaura_peeblesorum.png

Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Plik:Spinops TD.png

2026-10-25T21:19:22Z

Paweł: Rekonstrukcja ''Spinops''. Autor: TotalDino. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Spinops_TD.png Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

== Opis ==
Rekonstrukcja ''[[Spinops]]''. Autor: TotalDino.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Spinops_TD.png

Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Plik:Centrosaurus.png

2026-10-25T21:14:31Z

Paweł: Rekonstrukcja ''Centrosaurus''. Autor: Fred Wierum. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Centrosaurus.png Licencja: CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

== Opis ==
Rekonstrukcja ''[[Centrosaurus]]''. Autor: Fred Wierum.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Centrosaurus.png

Licencja: CC BY-SA 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

Plik:Corythosaurus stebingeri.png

2026-10-25T21:11:20Z

Paweł: Rekonstrukcja ''Corythosaurus stebingeri''. Autor: Connor Ashbridge. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Corythosaurus_stebingeri.png Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

== Opis ==
Rekonstrukcja ''Corythosaurus stebingeri''. Autor: Connor Ashbridge.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Corythosaurus_stebingeri.png

Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en