Encyklopedia Dinozaury.com - Ostatnie zmiany [pl]

Muttaburrasaurus

Paweł — Mon, 27 Apr 2026 13:45:52 GMT

uzupełnienia

Podgląd zmian

Kategoria:Ankylosauria

Kamil Kamiński — Sun, 26 Apr 2026 22:27:39 GMT

‎Bibliografia

Archaeopteryx

Kamil Kamiński — Sat, 25 Apr 2026 22:42:24 GMT

Phosphatotitan

Kamil Kamiński — Fri, 24 Apr 2026 21:19:22 GMT

‎Budowa i systematyka

Phosphatotitan

Taurovenator — Fri, 24 Apr 2026 12:10:38 GMT

Phosphatotitan

Taurovenator — Fri, 24 Apr 2026 12:10:07 GMT

Utworzono nową stronę "{{DISPLAYTITLE:''Phosphatotitan''}} {{Opis |Autor = Michał Siedlecki |Korekta = |nazwa = ''Phosphatotitan..."

Nowa strona

{{DISPLAYTITLE:''Phosphatotitan''}}
{{Opis
|Autor = [[Michał Siedlecki]]
|Korekta =
|nazwa = ''Phosphatotitan'' (fosfatotytan)
|długość = ok. 10m <ref name="Longrich/Molina-Larramendi">Oszacowano na podstawie długości i masy oszacowanej dla ''Patagotitan mayorum w Molina-Pérez, R., & Larramendi, A. (2020). "Dinosaur Facts and Figures: The Sauropods and Other Sauropodomorphs". Princeton University Press. </ref>
|wysokość =
|masa = ok. 5,5 t <ref name="Longrich/Molina-Larramendi"></ref>
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Maroko]] - Churibka
(dolna część jednostki [[Couche III]])
|czas = {{Występowanie|68|67}}
ok. 67[[Ma]] 
[[późna kreda]] (późny [[mastrycht]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Sauropodomorpha]]

[[Sauropoda]]

[[Macronaria]]

[[Somphospondyli]]

[[Titanosauria]]

[[Colossosauria]]

[[Argentinosauria]] (? = [[Longkosauria]])

[[Lognkosauria]]

[[Argentinosauridae]]

|grafika = Phosphatotitan khouribgaensis.png
|podpis = Rekonstrukcja przyżyciowa. Autor: Connor Ashbridge [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Phosphatotitan_khouribgaensis.png]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
}}
==Wstęp==
''Phosphatotitan'' to rodzaj stosunkowo niewielkiego tytanozaura żyjącego na terenie dzisiejszego Maroka pod koniec [[Mezozoik]]u. Był jednym z ostatnich przedstawicieli zauropodów.

==Etymologia==
Nazwa rodzajowa pochodzi z greki i oznacza "fosforanowy olbrzym", co odnosi się do marokańskich bogatych złóż fosforanów, w pokładach których znaleziono szczątki tego tytanozaura. Epitet gatunkowy odnosi się do prowincji Churibka, na terenie której odkryto materiał kopalny licznych zwierząt z końca kredy, w tym należący do fosfatotytana.

==Materiał kopalny==
[[Holotyp]] (MHNM.KHG.888) to częściowy szkielet pozaczaszkowy, który tworzą kręgi grzbietowe i ogonowe, kość krzyżowa, fragmenty kości biodrowej, kość kulszowa oraz obie k. łonowe. Elementy szkieletu zostały odkryte stowarzyszone ze sobą w osadach stanowiska Sidi Chennane w dolnej części jednostki [[Chouche III]].

==Budowa i systematyka==
Fosfatotytan był stosunkowo niewielkim tytanozaurem, o masie prawdopodobnie nieprzekraczającej 10% masy ''[[Patagotitan]]'' i długości ok. jednej trzeciej długości patagotytana. Od innych tytanozaurów odróżniał się szczegółami budowy kręgów grzbietowych, kości łonowych i kulszowych. Analiza filogenetyczna umieściła omawiany takson jako bliskiego krewnego nienazwanego tytanozaura z Sidi Daoui (nieco młodsza górna część Couche III) w obrębie nowo nazwanego [[klad]]u [[Argentinosauridae]], wraz z [[Argentinosaurus|argentynozaurem]] i wspomnianym wyżej patagotytanem. Obie formy z mastrychtu Maroka były zdecydowanie mniejsze od swych olbrzymich krewniaków z pierwszej połowy późnej kredy Argentyny. Autorzy opisu fosfatotytana podejrzewają, że stosunkowo małe rozmiary marokańskich argentynozaurydów mogą wynikać z odizolowania Maroka od większości Afryki w drugiej połowie późnej kredy, co uczyniłoby ten ląd wyspą, bądź wyspowym kontynentem lub z generalnym trendem późnokredowych tytanozaurów do zmniejszania swoich rozmiarów (liczne niewielkie formy z [[kampan]]u-[[mastrycht]]u Ameryki Półudniowej są tego dobrym przykładem).
==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Phosphatotitan''}}
|{{Kpt|[[Longrich]], Pérez-Moreno, Díez Díaz, Pereda-Superbiola, Bardet }} i {{Kpt|Jalil}}, [[2026]]
|-
| {{V|''P. khouribgaensis''}}
|{{Kpt|[[Longrich]], Pérez-Moreno, Díez Díaz, Pereda-Superbiola, Bardet }} i {{Kpt|Jalil}}, [[2026]]
|}

==Bibliografia==

Longrich, N.R.; Pérez-Moreno, A.; Díez Díaz, V.; Pereda-Suberbiola, X.; Bardet, N.; Jalil, N.-E. (2026). "A titanosaurian sauropod with South American affinities (Lognkosauria: Argentinosauridae) from the Late Maastrichtian of Morocco and evidence for dinosaur endemism in Africa". Diversity. 18 (5) 241. [[doi:10.3390/d18050241]]
<references/>

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Sauropodomorpha]]
[[Kategoria:Sauropoda]]
[[Kategoria:Macronaria]]
[[Kategoria:Somphospondyli]]
[[Kategoria:Afryka]]
[[Kategoria:Maroko]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Maastrichtian]]

P ważne

Paweł — Thu, 23 Apr 2026 13:01:47 GMT

P

Paweł — Thu, 23 Apr 2026 13:01:29 GMT

2026

Paweł — Thu, 23 Apr 2026 13:00:29 GMT

Strona główna

Paweł — Thu, 23 Apr 2026 12:54:59 GMT

Raptorex

Kamil Kamiński — Thu, 23 Apr 2026 07:39:19 GMT

‎Bibliografia

Asiatyrannus

Kamil Kamiński — Thu, 23 Apr 2026 07:05:43 GMT

‎Bibliografia

Brontomerus

Kamil Kamiński — Tue, 21 Apr 2026 21:05:38 GMT

Brontomerus

Paweł — Tue, 21 Apr 2026 16:00:54 GMT

uzupełnienia

@@ Linia 133: / Linia 133: @@
 ====Klasyfikacja nodozaurydów w analizie Ravena i in., 2023====
-Jak już wspomniano, w 2023 r. ukazała się analiza Ravena i współpracowników, która zachwiała dotychczasowym podziałem ankylozaurów na ankylozaurydy i nodozaurydy. Klad Nodosauridae okazał się w tym badaniu parafiletyczny, a tradycyjnie przypisywane do niego taksony dzielą się na 3 odrębne monofiletyczne klady: Polacanthidae, Struthiosauridae oraz Panoplosauridae. Zostaną one omówione w dalszej części artykułu. Autorzy publikacji uważają, że monofiletyczność Nodosauridae, uzyskiwana w poprzednich analizach, wynikała z dużego udziału cech, interpretowanych jako [[symplezjomorfia|symplezjomorfie]] (cechy prymitywne) Ankylosauria. W 2024 r. Zhu i wspólpracownicy, wykorzystując zestaw danych z pracy Ravena i in., lecz z usuniętymi 34 taksonami o kompletności poniżej 20%, przeprowadzili własną analizę. Ponownie wykazała ona monofiletycznośc Nodosauridae. Możliwe więc, że poprzedni wynik został wypaczony zbyt dużym udziałem bardzo fragmentarycznych taksonów.
+Jak już wspomniano, w 2023 r. ukazała się analiza Ravena i współpracowników, która zachwiała dotychczasowym podziałem ankylozaurów na ankylozaurydy i nodozaurydy. Klad Nodosauridae okazał się w tym badaniu parafiletyczny, a tradycyjnie przypisywane do niego taksony dzielą się na 3 odrębne monofiletyczne klady: Polacanthidae, Struthiosauridae oraz Panoplosauridae. Zostaną one omówione w dalszej części artykułu. Autorzy publikacji uważają, że monofiletyczność Nodosauridae, uzyskiwana w poprzednich analizach, wynikała z dużego udziału cech, interpretowanych jako [[symplezjomorfia|symplezjomorfie]] (cechy prymitywne) Ankylosauria. W 2024 r. Zhu i wspólpracownicy, wykorzystując zestaw danych z pracy Ravena i in., lecz z usuniętymi 34 taksonami o kompletności poniżej 20%, przeprowadzili własną analizę. Ponownie wykazała ona monofiletycznośc Nodosauridae. Również analizy Cross i współpracowników (2026) oparte na morfometrii zębów, nie wykazały istnienia kladów Polacanthidae, Struthiosauridae oraz Panoplosauridae. Możliwe więc, że poprzedni wynik został wypaczony zbyt dużym udziałem bardzo fragmentarycznych taksonów.
 =====Panoplosauridae=====
@@ Linia 150: / Linia 150: @@
 ===Czaszka===
-Czaszki ankylozaurów były masywne i akinetyczne, z oczodołami i nozdrzami skierowanymi przednio-bocznie (choć ich położenie było zmienne w zależności od gatunku). Dla kontrastu, żuchwa była smukła, ze zredukowanym wyrostkiem dziobiastym i  grzbietowo-brzusznie ściśniętą kością przedzębową. Okna przedoczodołowe, nadskroniowe i zewnętrzne żuchwowe były zamknięte. Szwy na grzbiecie czaszki były niemal całkowicie niewidoczne. W porównaniu do rozmiarów ciała, zęby ankylozaurów były niewielkie i bocznie spłaszczone, nawet u dużych gatunków ich korony zazwyczaj mierzyły mniej niż 1 cm (nieco większe zęby zidentyfikowano jedynie u panoplozaurynów, strutiozaurynów i ''[[Peloroplites]]''). Mimo ogólnego podobieństwa, zęby ankylozaurydów różniły się od nodozaurydów. Rozpoznanie na ich podstawie konkretnego taksonu jest jednak trudne (Cross i in., 2025). Obecność zębów w kości przedszczękowej była rzadka, ale stwierdzono ją u kilku taksonów. Na grzbietowej powierzchni czaszek ankylozaurów rozwijała się kostna ornamentacja, w tym charakterystyczne kostne wypustki nad oczami oraz struktury podobne do rogów, wyrastające w tylnej dolnej i tylnej górnej części czaszki. Penkalski (2025) wyróżnił sześć elementów (po trzy z każdej strony), tworzące tylny brzeg czaszki. Osteodermy te otrzymały nazwy: ponadkarkowa (''supranuchal''), załuskowa (''postsquamosal'') oraz zakwadratowo-jarzmowa (''postquadratojugal''). Zewnętrzne otwory nosowe były podzielone przez wewnątrznosowe wyrostki kości przedszczękowych. Powodowały one powstanie jednego lub kilku sąsiadujących otworów przynosowych, prowadzących do zatok przynosowych. Funkcja tych struktur pozostaje nieznana, mogły one służyć wydawaniu dźwięków, obecności gruczołów lub termoregulacji (Vickaryous i in., 2004).
+Czaszki ankylozaurów były masywne i akinetyczne, z oczodołami i nozdrzami skierowanymi przednio-bocznie (choć ich położenie było zmienne w zależności od gatunku). Dla kontrastu, żuchwa była smukła, ze zredukowanym wyrostkiem dziobiastym i  grzbietowo-brzusznie ściśniętą kością przedzębową. Okna przedoczodołowe, nadskroniowe i zewnętrzne żuchwowe były zamknięte. Szwy na grzbiecie czaszki były niemal całkowicie niewidoczne. W porównaniu do rozmiarów ciała, zęby ankylozaurów były niewielkie i bocznie spłaszczone, nawet u dużych gatunków ich korony zazwyczaj mierzyły mniej niż 1 cm (nieco większe zęby zidentyfikowano jedynie u panoplozaurynów, strutiozaurynów i ''[[Peloroplites]]''). Mimo ogólnego podobieństwa, zęby ankylozaurydów różniły się od nodozaurydów. Rozpoznanie na ich podstawie konkretnego taksonu jest jednak trudne (Cross i in., 2025). Ostatnie badania wskazują jednak, że wykorzystanie metod morfometrycznych pozwala na przypisanie danego zęba do odpowiednego kladu (Cross i in., 2026). Obecność zębów w kości przedszczękowej była rzadka, ale stwierdzono ją u kilku taksonów. Na grzbietowej powierzchni czaszek ankylozaurów rozwijała się kostna ornamentacja, w tym charakterystyczne kostne wypustki nad oczami oraz struktury podobne do rogów, wyrastające w tylnej dolnej i tylnej górnej części czaszki. Penkalski (2025) wyróżnił sześć elementów (po trzy z każdej strony), tworzące tylny brzeg czaszki. Osteodermy te otrzymały nazwy: ponadkarkowa (''supranuchal''), załuskowa (''postsquamosal'') oraz zakwadratowo-jarzmowa (''postquadratojugal''). Zewnętrzne otwory nosowe były podzielone przez wewnątrznosowe wyrostki kości przedszczękowych. Powodowały one powstanie jednego lub kilku sąsiadujących otworów przynosowych, prowadzących do zatok przynosowych. Funkcja tych struktur pozostaje nieznana, mogły one służyć wydawaniu dźwięków, obecności gruczołów lub termoregulacji (Vickaryous i in., 2004).
 Budowa wnętrza czaszek ankylozaurów pozostaje słabo poznana, choć u kilku taksonów udało się zbadać wnętrze puszki mózgowej. Generalnie ankylozaury cechowały się dobrze rozwiniętym zmysłem węchu, przy czym u wczesnokredowego ''[[Pawpawsaurus]]'' węch wydaje się słabszy niż u bardziej zaawansowanych późniejszych form. Prymitywniejsze taksony słyszały też niższy zakres częstotliwości niż późnokredowe ankylozaurydy. W toku ewolucji ankylozaurów postępowało kostnienie wewnętrznych blaszek w przedniej pętli dróg oddechowych (Paulina-Carabajal i in., 2016).
@@ Linia 310: / Linia 310: @@
 Carpenter, K. (1990) "Ankylosaur systematics: example using ''Panoplosaurus'' and ''Edmontonia'' (Ankylosauria: Nodosauridae)". W: Carpenter, K. & Currie, P.J. (eds) Dinosaur Systematics: Approaches and Perspectives, Cambridge University Press, Cambridge, pp. 281-298
-Cross, E., Fraass, A.J. & Arbour, V.M. (2025). "Taxonomic utility of isolated ankylosaurian dinosaur teeth using traditional and geometric morphometrics with implications for ankylosaur paleoecology." Journal of Paleontology. 99(2):441-457. [[doi:10.1017/jpa.2025.10117]].
+Cross, E.G., Fraass, A.J. & Arbour, V.M. (2025). "Taxonomic utility of isolated ankylosaurian dinosaur teeth using traditional and geometric morphometrics with implications for ankylosaur paleoecology." Journal of Paleontology. 99(2):441-457. [[doi:10.1017/jpa.2025.10117]].
 Currie, P.J., Badamgarav, D., Koppelhus, E.B., Sissons, R., and Vickaryous, M.K. (2011) "Hands, feet, and behaviour in Pinacosaurus (Dinosauria: Ankylosauridae)", Acta Palaeontologica Polonica 56(3): 489–504.

@@ Linia 195: / Linia 195: @@
 Badanie okazu chicagowskiego wykazało obecność specjalistycznych wewnętrznych lotek trzeciorzędowych na obu skrzydłach. Pióra tego typu są nieznane u nieptasich dinozaurów blisko spokrewnionych z ptakami. Lotki trzeciorzędowe nie służą wytwarzaniu nośności, lecz stanowią osłonę lotek 1. i 2. rzędu. Jednak ich znaczna wielkość wskazuje, że u archeopteryksa pełniły również funkcje pokazowe lub też wyewoluowały jako część unikalnego aparatu lotnego tego zwierzęcia (O'Connor i in., 2025)
 ====Mózg====
@@ Linia 231: / Linia 233: @@
 W Solnhofen, gdzie odnaleziono pierwsze skamieniałości archeopteryksa, odkryto m.in. pterozaury, wiele gatunków owadów i nieliczne fragmenty roślin (głównie gałązki, liście i szyszki). Dinozaury także są tam znajdowane, jednak są nieliczne. Obok archeopteryksa żył ptakopodobny [[teropod]] ''[[Compsognathus]]''.
-Przez wiele lat sądzono, że archeopteryks żył na terenach otwartych z nieliczną, niską roślinnością. Jednak jest możliwe, że wiele zwierząt (w tym archeopteryks) i fragmenty roślin zostały porwane podczas burzy z odległych, zalesionych terenów i to one być może stanowiły środowisko życia archeopteryksa (ale zob. dalej). Burnham (2007) zauważył, że właśnie takie siedlisko byłoby idealne dla tego zwierzęcia ze względu na jego budowę, znacznie lepiej przystosowaną do wspinaczki (dzięki ostrym pazurom przednich i tylnych kończyn) niż życia na ziemi. Badania pazurów przeprowadzone przez Cobb i Sellersa (2019) nie dały jednoznacznych wyników, ale również sugerują one nadrzewny styl życia archeopteryksa.
+Przez wiele lat sądzono, że archeopteryks żył na terenach otwartych z nieliczną, niską roślinnością. Jednak jest możliwe, że wiele zwierząt (w tym archeopteryks) i fragmenty roślin zostały porwane podczas burzy z odległych, zalesionych terenów i to one być może stanowiły środowisko życia archeopteryksa (ale zob. dalej). Burnham (2007) zauważył, że właśnie takie siedlisko byłoby idealne dla tego zwierzęcia ze względu na jego budowę, znacznie lepiej przystosowaną do wspinaczki (dzięki ostrym pazurom przednich i tylnych kończyn) niż życia na ziemi. Badania pazurów przeprowadzone przez Cobb i Sellersa (2019) nie dały jednoznacznych wyników, ale również sugerują one nadrzewny styl życia archeopteryksa. Z kolei stopy archeopteryksa wydają się przystosowane przede wszystkim do poruszania się po lądzie. Prawdopodobnie więc było to zwierzę żerujące na ziemi, lecz o szerokim zakresie zachowań lokomotorycznych, łącznie ze spinaczką i aktywnym lotem (O'Connor i Clark, 2026).
 [[Plik: Eichstätt_Wellnhoferia_grandis.jpg|thumb|300px|Okaz z Solnhofen (''Wellnhoferia''). Autor zdjęcia: FerdiBf [https://en.wikipedia.org/wiki/Archaeopteryx#/media/File:Eichst%C3%A4tt_Wellnhoferia_grandis.jpg].]]
 Kundrát i in. (2019) stwierdzili, że - ''A. lithographica'' i ''A. albersdoerferi'' żyły w nieco odmiennych warunkach środowiskowych. Ten pierwszy zamieszkiwał tereny zamkniętej laguny o półpustynnym klimacie i wysokim stopniu zasolenia wód. Były to tereny generalnie bardzo nieprzyjazne dla życia. Tymczasem w formacji Mörnsheim zasolenie laguny było znacznie mniejsze dzięki lepszej wymianie wód z oceanem. Tereny, na których żył ''Archaeopteryx'' porastały niskie, krzewiaste drzewa iglaste i inne nagonasienne, przystosowane do słonej gleby. Prawdopodobnie żywił się on dużymi owadami, podczas gdy kompsognat mógł polować na jaszczurki. W ten sposób oba niewielkie drapieżniki unikałyby bezpośredniej rywalizacji. Możliwe, że archeopteryks zjadał też wyrzucone na brzeg ryby i inne zwierzęta wodne. Mógł również polować na lądzie na niewielkie zwierzęta.
 ==Spis gatunków==
@@ Linia 369: / Linia 371: @@
 O’Connor, J. & Marugán-Lobón, J. (2026). "Evaluating variation in Solnhofen avialans." Biology Letters. 22 (3): 20250601. [[doi:10.1098/rsbl.2025.0601]].
 Paul, G.S. (2010). "Comment on 'Narrow Primary Feather Rachises in ''Confuciusornis'' and ''Archaeopteryx''  Suggest Poor Flight Ability.'". Science. 330 (6002): 320.. [[doi:10.1126/science.1192963]].

@@ Linia 44: / Linia 44: @@
 #''[[Petrustitan]]''
 #''[[Philovenator]]''
 #''[[Phuwiangosaurus]]''
 #''[[Phuwiangvenator]]''

@@ Linia 73: / Linia 73: @@
 #<small>''[[Phaedrolosaurus]]'' (''[[nomen dubium]]'')</small>
 #'''''[[Philovenator]]'''''
 #'''''[[Phuwiangosaurus]]'''''
 #'''''[[Phuwiangvenator]]'''''

@@ Linia 6: / Linia 6: @@
 ==Dinosauria==
 {{Szablon:Pomoc_spis}}
-W 2026 roku opisano '''16''' nowych [[nazwa|nazwy]] [[Dinosauria|dinozaurów]] ('''14''' nowych [[rodzaj|rodzajów]] i '''13''' nowych gatunków).
+W 2026 roku opisano '''17''' nowych [[nazwa|nazwy]] [[Dinosauria|dinozaurów]] ('''15''' nowych [[rodzaj|rodzajów]] i '''14''' nowych gatunków).
 Obecnie wszystkie uznawane są za [[Takson ważny|ważne]] [[takson]]y nieptasich dinozaurów.
@@ Linia 46: / Linia 46: @@
 |'''''[[Ferenceratops|{{U|Ferenceratops}} shqiperorum]]'''''
 |({{Kpt|[[Weishampel]], Jianu, Csiki & Norman, 2003}}) {{Kpt|[[Maidment]], Butler, [[Brusatte]], Meade, Augustin, Csiki-Sava & Ősi}}, 2026
-|[[Ceratopsia]]: [[Ceratopsoidea]]
+|?[[Ceratopsia]]: ?[[Ceratopsoidea]]
 |[[Rumunia]]
 |{{pKreda}}
@@ Linia 73: / Linia 73: @@
 |[[Ornithopoda]]: [[Hadrosauroidea]]
 |[[Rumunia]]
 |{{pKreda}}
 |- style="background-color:Khaki"

@@ Linia 46: / Linia 46: @@
 ==Etymologia==
-Nazwa rodzajowa pochodzi z greki i oznacza "fosforanowy olbrzym", co odnosi się do marokańskich bogatych złóż fosforanów, w pokładach których znaleziono szczątki tego tytanozaura. Epitet gatunkowy odnosi się do prowincji Churibka, na terenie której odkryto materiał kopalny licznych zwierząt z końca kredy, w tym należący do fosfatotytana.
+Nazwa rodzajowa pochodzi z greki i oznacza "fosforanowy olbrzym", co odnosi się do marokańskich bogatych złóż fosforanów, w pokładach których znaleziono szczątki tego tytanozaura. Epitet gatunkowy nawiązuje do prowincji Churibka, na terenie której odkryto materiał kopalny licznych zwierząt z końca kredy, w tym należący do fosfatotytana.
 ==Materiał kopalny==
@@ Linia 52: / Linia 52: @@
 ==Budowa i systematyka==
-Fosfatotytan był stosunkowo niewielkim tytanozaurem, o masie prawdopodobnie nieprzekraczającej 10% masy ''[[Patagotitan]]'' i długości ok. jednej trzeciej długości patagotytana. Od innych tytanozaurów odróżniał się szczegółami budowy kręgów grzbietowych, kości łonowych i kulszowych. Analiza filogenetyczna umieściła omawiany takson jako bliskiego krewnego nienazwanego tytanozaura z Sidi Daoui (nieco młodsza górna część Couche III) w obrębie nowo nazwanego [[klad]]u [[Argentinosauridae]], wraz z [[Argentinosaurus|argentynozaurem]] i wspomnianym wyżej patagotytanem. Obie formy z mastrychtu Maroka były zdecydowanie mniejsze od swych olbrzymich krewniaków z pierwszej połowy późnej kredy Argentyny. Autorzy opisu fosfatotytana podejrzewają, że stosunkowo małe rozmiary marokańskich argentynozaurydów mogą wynikać z odizolowania Maroka od większości Afryki w drugiej połowie późnej kredy, co uczyniłoby ten ląd wyspą, bądź wyspowym kontynentem lub z generalnym trendem późnokredowych tytanozaurów do zmniejszania swoich rozmiarów (liczne niewielkie formy z [[kampan]]u-[[mastrycht]]u Ameryki Półudniowej są tego dobrym przykładem).
+Fosfatotytan był stosunkowo niewielkim tytanozaurem, o masie prawdopodobnie nieprzekraczającej 10% masy ''[[Patagotitan]]'' ok. jednej trzeciej jego długości. Od innych tytanozaurów odróżniał się szczegółami budowy kręgów grzbietowych, kości łonowych i kulszowych. Analiza filogenetyczna umieściła omawiany takson jako bliskiego krewnego nienazwanego tytanozaura z Sidi Daoui (nieco młodsza górna część Couche III) w obrębie nowo nazwanego [[klad]]u [[Argentinosauridae]], wraz z [[Argentinosaurus|argentynozaurem]] i wspomnianym wyżej patagotytanem. Obie formy z mastrychtu Maroka były zdecydowanie mniejsze od swych olbrzymich krewniaków z pierwszej połowy późnej kredy Argentyny. Autorzy opisu fosfatotytana podejrzewają, że stosunkowo małe rozmiary marokańskich argentynozaurydów mogą wynikać z odizolowania Maroka od większości Afryki w drugiej połowie późnej kredy, co uczyniłoby ten ląd wyspą, bądź wyspowym kontynentem lub z generalnego trendu późnokredowych tytanozaurów do zmniejszania swoich rozmiarów (liczne niewielkie formy z [[kampan]]u-[[mastrycht]]u Ameryki Półudniowej są tego dobrym przykładem).
 ==Spis gatunków==
 {| class="wikitable"

@@ Linia 77: / Linia 77: @@
 [[Kategoria:Mezozoik]]
 [[Kategoria:Kreda]]
-[[Kategoria:Maastrichtian]]
+[[Kategoria:Mastrycht]]

@@ Linia 76: / Linia 76: @@
 __INDEX__==  Ostatnio nazwane dinozaury ==
 __BEZSPISU__
 [[Plik:Bicharracosaurus dionidei.png|link=Bicharracosaurus|thumb|150px|''[[Bicharracosaurus|Bicharracosaurus dionidei]]'']]
 [[Plik:Ptychotherates bucculentus.png|link=Ptychotherates|thumb|150px|''[[Ptychotherates|Ptychotherates bucculentus]]'']]
 [[Plik:Gongshuilong fanwei.png|link=Gongshuilong|thumb|150px|''[[Gongshuilong|Gongshuilong fanwei]]'']]
-[[Plik:Xiangyunloong fengming.png|link=Xiangyunloong|thumb|150px|''[[Xiangyunloong|Xiangyunloong fengming]]'']]
+#'''''[[Phosphatotitan|Phosphatotitan khouribgaensis]]''''' <small>[[Longrich]] i in., 2026</small>
 #'''''[[Bicharracosaurus|Bicharracosaurus dionidei]]''''' <small>Reutter i in., 2026</small>
 #'''''[[Ptychotherates|Ptychotherates bucculentus]]''''' <small>Srivastava i Nesbitt, 2026</small>
@@ Linia 99: / Linia 100: @@
 #'''''[[Paulodon|Paulodon galvensis]]''''' <small>Sancarlo i in., 2025</small>
 #'''''[[Mamenchisaurus|Mamenchisaurus sanjiangensis]]''''' <small>Dai i in., 2025</small>
 {|  class= "wikitable" rules="all" cellpadding=1 style="border: 1px solid #000000; margin-left:40px; font-size:90%;"
@@ Linia 134: / Linia 134: @@
 == Jak zacząć? ==
-Na przestrzeni lat naukowcy nadali '''1944''' [[nazwa|nazwy]] [[rodzaj]]owe i '''2209''' [[gatunek|gatunkowych]] [[dinozaur]]ów.
+Na przestrzeni lat naukowcy nadali '''1945''' [[nazwa|nazwy]] [[rodzaj]]owe i '''2210''' [[gatunek|gatunkowych]] [[dinozaur]]ów.
-Obecnie za [[Takson ważny|ważnych]] przedstawicieli [[nieptasi]]ch Dinosauria uznaje się około '''1316''' [[gatunek|gatunków]] w '''1201''' [[rodzaj]]ach.
+Obecnie za [[Takson ważny|ważnych]] przedstawicieli [[nieptasi]]ch Dinosauria uznaje się około '''1317''' [[gatunek|gatunków]] w '''1202''' [[rodzaj]]ach.
 W ''Encyklopedii Dinozaury.com'' na chwilę obecną znajdziesz opisy '''{{PAGESINCAT:Dinosauria}}''' rodzajów dinozaurów.

@@ Linia 81: / Linia 81: @@
 Należy zauważyć, że nie zostały podważone wyniki oględzin skały, w których zachował się okaz raptoreksa, które zdaniem Sereno i in. wskazują na wczesnokredowe warstwy Lujiatun. Nawet jeśli ''R. kriegsteini'' to ''[[nomen dubium]]'', to jeśli pochodzi z Yixian, ma wielkie znaczenie dla ewolucji tyranozauroidów. Jednak w świetle przedstawionych wyżej faktów wydaje się to bardzo wątpliwe.
 Jak się wydaje, sprawa ''Raptorex kriegsteini'' nie jest jeszcze zamknięta i jego ostateczny status jako ważnego gatunku, ''[[nomen dubium]]'' czy młodszego synonimu innego tyranozauroida jest kwestią kolejnych badań.
@@ Linia 100: / Linia 102: @@
 <small>
 Benson, R.B.J., Carrano, M.T. & Brusatte, S.L. (2010) "A new clade of archaic large-bodied predatory dinosaurs (Theropoda: Allosauroidea) that survived to the latest Mesozoic" Naturwissenschaften 97 (1) 71-78 opublikowane online przed drukiem 14.10.2009
 Fowler, D.W., Woodward, H.N., Freedman, E.A., Larson, P.L., Horner, J.R. (2011). "Reanalysis of "Raptorex kriegsteini": A Juvenile Tyrannosaurid Dinosaur from Mongolia". PLoS ONE. 6 (6): e21376. [[doi:10.1371/journal.pone.0021376]].
@@ Linia 107: / Linia 111: @@
 Kim, S.H., Lee, Y.-M., Park, Y.-J., Lee, S., Winkler, D.A., Jacobs, L.L. & Rinchen, B. (2022). "A new species of Osteoglossomorpha (Actinopterygii: Teleostei) from the Upper Cretaceous Nemegt Formation of Mongolia: paleobiological and paleobiogeographic implications." Cretaceous Research 105214. [[doi: https://doi.org/10.1016/j.cretres.2022.105214]].
-Newbrey, M.G, Brinkman, D.B., Winkler, D.A., Freedman, E.A., Neuman, A.G., Fowler, D.W., Woodward, H.N. (2013). "Teleost centrum and jaw elements from the Upper Cretaceous Nemegt Formation (Campanian-Maastrichtian) of Mongolia and a re-identification of the fish centrum found with the theropod Raptorex kreigsteini". Mesozoic Fishes 5 – Global Diversity and Evolution. Verlag Dr. Friedrich Pfeil. pp. 291–303.
+Newbrey, M.G, Brinkman, D.B., Winkler, D.A., Freedman, E.A., Neuman, A.G., Fowler, D.W., Woodward, H.N. (2013). "Teleost centrum and jaw elements from the Upper Cretaceous Nemegt Formation (Campanian-Maastrichtian) of Mongolia and a re-identification of the fish centrum found with the theropod ''Raptorex kreigsteini''". Mesozoic Fishes 5 – Global Diversity and Evolution. Verlag Dr. Friedrich Pfeil. pp. 291–303.
 Senter, P. (2010) "Using creation science to demonstrate evolution: application of a creationist method for visualizing gaps in the fossil record to a phylogenetic study of coelurosaurian dinosaurs" Journal of Evolutionary Biology, 23, 1732-1743. doi: 10.1111/j.1420-9101.2010.02039.x

@@ Linia 49: / Linia 49: @@
 ==Synonim ''[[Tarbosaurus]]''?==
-Wątpliwości co do ważności ''Asiatyrannus'' ma włoski paleontolog Andrea Cau. Uważa, że dinozaur ten nie mógł mieć więcej niż 10 lat, a jego osobliwe cechy mogą wynikać z młodego wieku. Być może jest to dość duży  [[tyranozauroid]] lub rosnący [[tyranozauryd]]. Zdaniem Cau należy porównać omawianego dinozaura z młodymi okazami ''[[Tarbosaurus]]'', aby ostatecznie stwierdzić czy w rzeczywistości ''Asiatyrannus'' reprezentuje odrębny [[takson]].
+Wątpliwości co do ważności ''Asiatyrannus'' ma włoski paleontolog Andrea Cau. Uważa, że dinozaur ten nie mógł mieć więcej niż 10 lat, a jego osobliwe cechy mogą wynikać z młodego wieku. Być może jest to dość duży  [[tyranozauroid]] lub rosnący [[tyranozauryd]]. Zdaniem Cau należy porównać omawianego dinozaura z młodymi okazami ''[[Tarbosaurus]]'', aby ostatecznie stwierdzić czy w rzeczywistości ''Asiatyrannus'' reprezentuje odrębny [[takson]]. Do podobnych wniosków doszli Raun i in. (2026). Zauważyli oni u ''Asiatyrannus'' obecność autapomorfii tarbozaura, jednocześnie ten pierwszy nie wykazuje żadnych autapomorfii, których nie miałby ''[[Tarbosaurus]]''.
 ==Etymologia==
@@ Linia 68: / Linia 68: @@
 <small>
 Cau, A. (2024 online) [https://www.facebook.com/share/p/JNzCiFXUvj13ZoHh/]
 Zheng, W., Jin, X., Xie, J., & Du, T. (2024). "The first deep-snouted tyrannosaur from Upper Cretaceous Ganzhou City of southeastern China". Scientific Reports. 14 (1). [[doi:10.1038/s41598-024-66278-5.]]

@@ Linia 50: / Linia 50: @@
 ==Historia odkryć i etymologia==
-Skamieniałości ''Brontomerus'' zostały odkryte w latach [[1994]]–[[1995]] na stanowisku OMNH V857, znanym jako Hotel Mesa Quarry, położonym na wschodzie hrabstwa Grand w Utah. Skały, z których wydobyto szczątki, należą do ogniwa Ruby Ranch formacji [[Burro Canyon]] (przez autorów traktowanego jako część formacji [[Cedar Mountain]], będącej tego samego wieku co Burro Canyon), obejmującej osady datowane na [[apt]] i [[alb]], jednak D'Emic (2012) wskazuje na miejsce odnalezienia formacje [[Burro Canyon]]. Kość biodrowa i łopatka brontomera zostały wspomniane w [[1997]] roku przez Jamesa Kirklanda i współpracowników, którzy stwierdzili, że są "porównywalne do ''[[Pleurocoelus]]''" – wówczas jedynego znanego wczesnokredowego zauropoda z Ameryki Północnej. ''Brontomerus'' oraz gatunek typowy rodzaju, ''B. mcintoshi'', zostały opisane w [[2011]] roku przez Michaela Taylora, Mathew Wedela i Richarda Cifelliego. Nazwa ''Brontomerus'' pochodzi od greckich słów ''bronto'' ("grom") i ''merós'' ("udo"), co odnosi się do prawdopodobnego silnego umięśnienia tylnych kończyn. Nazwa gatunkowa ''mcintoshi'' honoruje [[John McIntosh|Johna McIntosha]] - fizyka, który przez wiele lat badał zauropody.
+Skamieniałości ''Brontomerus'' zostały odkryte w latach [[1994]]–[[1995]] na stanowisku OMNH V857, znanym jako Hotel Mesa Quarry, położonym na wschodzie hrabstwa Grand w Utah. Skały, z których wydobyto szczątki, należą do ogniwa Ruby Ranch formacji [[Burro Canyon]] (przez autorów traktowanego jako część formacji [[Cedar Mountain]], będącej tego samego wieku co Burro Canyon), obejmującej osady datowane na [[apt]] i [[alb]], jednak D'Emic (2012) wskazuje jako miejsce odnalezienia formację [[Burro Canyon]]. Kość biodrowa i łopatka brontomera zostały wspomniane w [[1997]] roku przez Jamesa Kirklanda i współpracowników, którzy stwierdzili, że są "porównywalne do ''[[Pleurocoelus]]''" – wówczas jedynego znanego wczesnokredowego zauropoda z Ameryki Północnej. ''Brontomerus'' oraz gatunek typowy rodzaju, ''B. mcintoshi'', zostały opisane w [[2011]] roku przez Michaela Taylora, Mathew Wedela i Richarda Cifelliego. Nazwa ''Brontomerus'' pochodzi od greckich słów ''bronto'' ("grom") i ''merós'' ("udo"), co odnosi się do prawdopodobnego silnego umięśnienia tylnych kończyn. Nazwa gatunkowa ''mcintoshi'' honoruje [[John McIntosh|Johna McIntosha]] - fizyka, który przez wiele lat badał zauropody.
 ==Spis gatunków==

@@ Linia 1: / Linia 1: @@
 {{DISPLAYTITLE:''Brontomerus''}}
-<small>
+{{Opis
-{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
+ |Autor                  = [[Tomasz Skawiński]]
-| Autor:
+ |Korekta                = [[Marcin Szermański]], [[Maciej Ziegler]], [[Paweł Konarzewski]]
-| Korekta:
+ |nazwa                  = ''Brontomerus'' (brontomer)
-|-
+ |długość                = 13,2 m <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R., & Larramendi, A. (2020). "Dinosaur Facts and Figures: The Sauropods and Other Sauropodomorphs". Princeton University Press. </ref>
-| [[Tomasz Skawiński]]
+ |masa                   = 6,9 t <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
+ |wysokość               = 3,2 m (w ramionach) <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
-| [[Marcin Szermański]], [[Maciej Ziegler]]
+ |dieta                  = roślinożerny
-|}
+ |miejsce                = [[USA]] - stan Utah
-<small>(formacja [[Cedar Mountain]] - ogniwo Ruby Ranch)
+<small>([[formacja]] [[Cedar Mountain]] - ogniwo Ruby Ranch lub [[formacja]] [[Burro Canyon]])
-|-
+ |czas                   = {{Występowanie|121.4|100.5}}
-! '''[[Czas|Czas występowania]]'''
+<small>[[wczesna kreda]] ([[apt]] - [[alb]])</small>
+ |systematyka            = [[Dinosauria]]
 [[Saurischia]]
@@ Linia 44: / Linia 20: @@
 [[Sauropoda]]
 [[Macronaria]]
@@ Linia 56: / Linia 28: @@
 ?? [[Somphospondyli]]
-|-
+ |grafika                = Brontomerus_Utahraptor.jpeg
-| colspan=2 |[[Plik:Brontomerus_Utahraptor.jpeg|400px|]]
+ |podpis                 = Rekonstrukcja dorosłego brontomera broniącego młodego przez utahraptorem. Autor: Francisco Gascó; źródło: Taylor i in., 2011 [https://www.app.pan.pl/article/item/app20100073.html]
-<small> Autor: Francisco Gascó; źródło: Taylor i in., 2011.</small>
+ |PorównanieGrupa        =
-|}
+ |PorównanieDługość      =
+ |mapa                   =
 ==Wstęp==
 ''Brontomerus'' to [[rodzaj]] zauropoda żyjącego we wczesnej kredzie na terenach dzisiejszej Ameryki Północnej. Od innych zauropodów odróżnia go budowa kości biodrowej, wskazująca na silne umięśnienie kończyn tylnych. Dokładna pozycja filogenetyczna brontomera nie jest jasna – najprawdopodobniej należy on do grupy [[Camarasauromorpha]], być może również do mniejszych grup wewnątrz tego [[klad]]u: [[Titanosauriformes]] i [[Somphospondyli]].
@@ Linia 77: / Linia 50: @@
 ==Historia odkryć i etymologia==
-Skamieniałości ''Brontomerus'' zostały odkryte w latach [[1994]]–[[1995]] na stanowisku OMNH V857, znanym jako Hotel Mesa Quarry, położonym na wschodzie hrabstwa Grand w Utah. Skały, z których wydobyto szczątki, należą do ogniwa Ruby Ranch formacji [[Burro Canyon]] (przez autorów traktowanego jako część formacji [[Cedar Mountain]], będącej tego samego wieku co Burro Canyon), obejmującej osady datowane na [[apt]] i [[alb]]. Kość biodrowa i łopatka brontomera zostały wspomniane w [[1997]] roku przez Jamesa Kirklanda i współpracowników, którzy stwierdzili, że są "porównywalne do ''[[Pleurocoelus]]''" – wówczas jedynego znanego wczesnokredowego zauropoda z Ameryki Północnej. ''Brontomerus'' oraz gatunek typowy rodzaju, ''B. mcintoshi'', zostały opisane w [[2011]] roku przez Michaela Taylora, Mathew Wedela i Richarda Cifelliego. Nazwa ''Brontomerus'' pochodzi od greckich słów ''bronto'' ("grom") i ''merós'' ("udo"), co odnosi się do prawdopodobnego silnego umięśnienia tylnych kończyn. Nazwa gatunkowa ''mcintoshi'' honoruje [[John McIntosh|Johna McIntosha]] - fizyka, który przez wiele lat badał zauropody.
+Skamieniałości ''Brontomerus'' zostały odkryte w latach [[1994]]–[[1995]] na stanowisku OMNH V857, znanym jako Hotel Mesa Quarry, położonym na wschodzie hrabstwa Grand w Utah. Skały, z których wydobyto szczątki, należą do ogniwa Ruby Ranch formacji [[Burro Canyon]] (przez autorów traktowanego jako część formacji [[Cedar Mountain]], będącej tego samego wieku co Burro Canyon), obejmującej osady datowane na [[apt]] i [[alb]], jednak D'Emic (2012) wskazuje na miejsce odnalezienia formacje [[Burro Canyon]]. Kość biodrowa i łopatka brontomera zostały wspomniane w [[1997]] roku przez Jamesa Kirklanda i współpracowników, którzy stwierdzili, że są "porównywalne do ''[[Pleurocoelus]]''" – wówczas jedynego znanego wczesnokredowego zauropoda z Ameryki Północnej. ''Brontomerus'' oraz gatunek typowy rodzaju, ''B. mcintoshi'', zostały opisane w [[2011]] roku przez Michaela Taylora, Mathew Wedela i Richarda Cifelliego. Nazwa ''Brontomerus'' pochodzi od greckich słów ''bronto'' ("grom") i ''merós'' ("udo"), co odnosi się do prawdopodobnego silnego umięśnienia tylnych kończyn. Nazwa gatunkowa ''mcintoshi'' honoruje [[John McIntosh|Johna McIntosha]] - fizyka, który przez wiele lat badał zauropody.
 ==Spis gatunków==
 {| class="wikitable"
-! ''Brontomerus''
+| ''Brontomerus''
 | {{Kpt|[[Mike Taylor|Taylor]], [[Matt Wedel|Wedel]]}} i {{Kpt|[[Richard Cifelli|Cifelli]]}}, [[2011]]
-| ?''[[nomen dubium]]''
+| ''[[nomen dubium]]''
 |-
-! ''B. mcintoshi''
+| ''B. mcintoshi''
-| {{Kpt|Taylor, Wedel}} i {{Kpt|Cifelli}}, 2011
+| {{Kpt|[[Taylor]], [[Wedel]]}} i {{Kpt|Cifelli}}, [[2011]]
-| ?''nomen dubium''
+| ''[[nomen dubium]]''
 |}
@@ Linia 98: / Linia 71: @@
 Kirkland JI, Britt B, Burge D, Carpenter K, Cifelli R, DeCourten F, Eaton J, Hasiotis S, Lawton T. 1997. Lower to middle Cretaceous dinosaur faunas of the Central Colorado Plateau: a key to understanding 35 million years of tectonics, sedimentology, evolution, and biogeography. Brigham Young University Geology Studies 42 (2): 69–103.
-Taylor MP, Wedel MJ, Cifelli RL. 2011. A new sauropod dinosaur from the Lower Cretaceous Cedar Mountain Formation, Utah, USA. Acta Palaeontologica Polonica 56 (1): 75–98. doi:10.4202/app.2010.0073.
+Taylor MP, Wedel MJ, Cifelli RL. 2011. A new sauropod dinosaur from the Lower Cretaceous Cedar Mountain Formation, Utah, USA. Acta Palaeontologica Polonica 56 (1): 75–98. [[doi:10.4202/app.2010.0073.]]
-</small>
+<references/></small>
 [[Kategoria:Nomen dubium]]