Archaeopteryx - Historia wersji

Kamil Kamiński: /* A. siemensii */

2026-10-02T09:06:40Z

‎A. siemensii

Kamil Kamiński: /* A. siemensii */

2026-10-02T09:05:35Z

‎A. siemensii

Kamil Kamiński: /* Jurapteryx */

2026-10-02T09:00:27Z

‎Jurapteryx

Kamil Kamiński: /* Wellnhoferia */

2026-10-02T08:50:22Z

‎Wellnhoferia

Kamil Kamiński: /* Kończyny */

2026-10-02T08:09:43Z

‎Kończyny

Kamil Kamiński: /* Historia odkryć i materiał kopalny ogólnie */

2026-09-29T12:47:34Z

‎Historia odkryć i materiał kopalny ogólnie

Kamil Kamiński: /* Historia odkryć i materiał kopalny ogólnie */

2026-09-29T12:42:44Z

‎Historia odkryć i materiał kopalny ogólnie

Kamil Kamiński: /* Historia odkryć i materiał kopalny ogólnie */

2026-09-29T12:29:14Z

‎Historia odkryć i materiał kopalny ogólnie

Kamil Kamiński: /* Historia odkryć i materiał kopalny ogólnie */

2026-09-29T12:25:56Z

‎Historia odkryć i materiał kopalny ogólnie

Kamil Kamiński: /* Czaszka */

2026-09-28T20:03:45Z

‎Czaszka

@@ Linia 118: / Linia 118: @@
 ===Gatunki będące prawdopodobnie synonimami ''A. lithographica''===
 ====''A. siemensii''====
-Gatunek ten ustanowił Dames w 1897 r. dla okazu berlińskiego. Później przeniesiono go do osobnego rodzaju – był to wspomniany wyżej ''Archeornis''. Został on zsynonimizowany z ''A. lithographica'' w 1954 r. przez He i de Beera. Jednak w 2002 r. Elżanowski przywrócił ''A. siemensii'' jako ważny gatunek w oparciu o mniejszy rozmiar niż ''A. lithographica'' oraz różnice w budowie miednicy i pazurów stóp. Mayr i in. (2007) również opowiedzieli się za odrębnością ''A. siemensii'' i przypisali do tego gatunku okaz z Thermopolis, a także zsynonimizowali go z ''A. bavarica''. Potwierdzili jednak tylko różnice w budowie pazurów i wskazali na smuklejsze śródstopie, nie odnieśli się natomiast do budowy miednicy. Przynajmniej część z tych różnic może wynikać z różnego wieku badanych okazów lub sposobu zachowania skamielin (Mortimer, online). Wg analiz filogenetycznych Fotha i Rauhuta (2026) do tego gatunku może należeć od sześciu do ośmiu okazów archeopteryksa.
+Gatunek ten ustanowił Dames w 1897 r. dla okazu berlińskiego. Później przeniesiono go do osobnego rodzaju – był to wspomniany wyżej ''Archeornis''. Został on zsynonimizowany z ''A. lithographica'' w 1954 r. przez He i de Beera. Jednak w 2002 r. Elżanowski przywrócił ''A. siemensii'' jako ważny gatunek w oparciu o mniejszy rozmiar niż ''A. lithographica'' oraz różnice w budowie miednicy i pazurów stóp. Mayr i in. (2007) również opowiedzieli się za odrębnością ''A. siemensii'' i przypisali do tego gatunku okaz z Thermopolis, a także zsynonimizowali go z ''A. bavarica''. Potwierdzili jednak tylko różnice w budowie pazurów i wskazali na smuklejsze śródstopie, nie odnieśli się natomiast do budowy miednicy. Przynajmniej część z tych różnic może wynikać z różnego wieku badanych okazów lub sposobu zachowania skamielin (Mortimer, online). Wg badań Fotha i Rauhuta (2026) do tego gatunku może należeć od sześciu do ośmiu gatunków archeopteryksa.
 ====''A. recurva''====

@@ Linia 118: / Linia 118: @@
 ===Gatunki będące prawdopodobnie synonimami ''A. lithographica''===
 ====''A. siemensii''====
-Gatunek ten ustanowił Dames w 1897 r. dla okazu berlińskiego. Później przeniesiono go do osobnego rodzaju – był to wspomniany wyżej ''Archeornis''. Został on zsynonimizowany z ''A. lithographica'' w 1954 r. przez He i de Beera. Jednak w 2002 r. Elżanowski przywrócił ''A. siemensii'' jako ważny gatunek w oparciu o mniejszy rozmiar niż ''A. lithographica'' oraz różnice w budowie miednicy i pazurów stóp. Mayr i in. (2007) również opowiedzieli się za odrębnością ''A. siemensii'' i przypisali do tego gatunku okaz z Thermopolis, a także zsynonimizowali go z ''A. bavarica''. Potwierdzili jednak tylko różnice w budowie pazurów i wskazali na smuklejsze śródstopie, nie odnieśli się natomiast do budowy miednicy. Przynajmniej część z tych różnic może wynikać z różnego wieku badanych okazów lub sposobu zachowania skamielin (Mortimer, online).
+Gatunek ten ustanowił Dames w 1897 r. dla okazu berlińskiego. Później przeniesiono go do osobnego rodzaju – był to wspomniany wyżej ''Archeornis''. Został on zsynonimizowany z ''A. lithographica'' w 1954 r. przez He i de Beera. Jednak w 2002 r. Elżanowski przywrócił ''A. siemensii'' jako ważny gatunek w oparciu o mniejszy rozmiar niż ''A. lithographica'' oraz różnice w budowie miednicy i pazurów stóp. Mayr i in. (2007) również opowiedzieli się za odrębnością ''A. siemensii'' i przypisali do tego gatunku okaz z Thermopolis, a także zsynonimizowali go z ''A. bavarica''. Potwierdzili jednak tylko różnice w budowie pazurów i wskazali na smuklejsze śródstopie, nie odnieśli się natomiast do budowy miednicy. Przynajmniej część z tych różnic może wynikać z różnego wieku badanych okazów lub sposobu zachowania skamielin (Mortimer, online). Wg analiz filogenetycznych Fotha i Rauhuta (2026) do tego gatunku może należeć od sześciu do ośmiu okazów archeopteryksa.
 ====''A. recurva''====

@@ Linia 105: / Linia 105: @@
 ===''Jurapteryx''===
 [[Plik: Archaeopteryx_lithographica_(Eichstätter_Specimen).jpg|thumb|300px|Okaz z Eichstätt , holotyp  ''Jurapteryx''. Autor zdjęcia: H. Raab [https://en.wikipedia.org/wiki/Archaeopteryx#/media/File:Archaeopteryx_lithographica_(Eichst%C3%A4tter_Specimen).jpg].]]
-W 1984 r. Howgate utworzył dla okazu z Eichstätt nowy gatunek - ''A. recurva'', a rok później nowy rodzaj - ''Jurapteryx''. Miał się on wyróżniać m.in. mniejszym rozmiarem, brakiem widełek, bardziej pionową orientacją kości łonowej i bardziej wydłużonymi dolnymi partiami tylnych kończyn. Jednak widełki mogły się po prostu nie zachować, a okaz londyński i berliński mają podobnie zorientowaną kość łonową. Z kolei proporcje kończyn były prawdopodobnie cechą związaną z wiekiem. Obecnie niemal wszyscy badacze uważają ten okaz za młodego przedstawiciela ''A. lithographica''.
+W 1984 r. Howgate utworzył dla okazu z Eichstätt nowy gatunek - ''A. recurva'', a rok później nowy rodzaj - ''Jurapteryx''. Miał się on wyróżniać m.in. mniejszym rozmiarem, brakiem widełek, bardziej pionową orientacją kości łonowej i bardziej wydłużonymi dolnymi partiami tylnych kończyn. Jednak widełki mogły się po prostu nie zachować, a okaz londyński i berliński mają podobnie zorientowaną kość łonową. Z kolei proporcje kończyn były prawdopodobnie cechą związaną z wiekiem. Obecnie niemal wszyscy badacze uważają ten okaz za młodego przedstawiciela ''A. lithographica''. Analizy filogenetyczne Fotha i Rauhuta wskazują na jego przynależność do rodzaju ''Archaeopteryx'', ale kwestia przypisania do konkretnego gatunku pozostaje otwarta.
 ===''Wellnhoferia''===

@@ Linia 108: / Linia 108: @@
 ===''Wellnhoferia''===
-''Wellnhoferia grandis'' to gatunek z tytonu Niemiec wydzielony w oparciu o tak zwany okaz solnhofeński archeopteryka. Została ona nazwana przez polskiego zoologa Andrzej Elżanowskiego w 2001 r.. Nazwa rodzajowa honoruje badacza – Petera Wellnhofera. Jest to forma większa od reszty okazów przypisywanych kiedykolwiek do ''Archaeopteryx''. Dodatkowo ma ona krótszy ogon i cztery zamiast pięciu paliczków w czwartym palcu stopy, a także kilka unikatowych cech budowy dłoni i stóp. Jednak rzeczywista długość ogona pozostaje nieznana ze względu na jego niekompletność, a część cech diagnostycznych może występować również u neotypu ''A. lithographica'', inne z kolei nie mogą zostać z nim porównane (Mortimer, online). Mayr i in. (2007) uznali wellnhoferię za młodszy synonim ''A. lithographica''. Wg Rauhuta i współpracowników (2018) okaz ten należy do ''Archaeopteryx'', chociaż na ten moment nie można go przypisać do żadnego z gatunków. Jednak niektóre analizy filogenetyczne wskazują na większe zaawansowanie ewolucyjne ''Wellnhoferia'' (zob. [[Coelurosauria#Kladogramy]]). Kundrát i in. (2019) dopuszczają jej odrębność od ''Archaeopteryx''.
+''Wellnhoferia grandis'' to gatunek z tytonu Niemiec wydzielony w oparciu o tak zwany okaz solnhofeński archeopteryka. Została ona nazwana przez polskiego zoologa Andrzej Elżanowskiego w 2001 r.. Nazwa rodzajowa honoruje badacza – Petera Wellnhofera. Jest to forma większa od reszty okazów przypisywanych kiedykolwiek do ''Archaeopteryx''. Dodatkowo ma ona krótszy ogon i cztery zamiast pięciu paliczków w czwartym palcu stopy, a także kilka unikatowych cech budowy dłoni i stóp. Jednak rzeczywista długość ogona pozostaje nieznana ze względu na jego niekompletność, a część cech diagnostycznych może występować również u neotypu ''A. lithographica'', inne z kolei nie mogą zostać z nim porównane (Mortimer, online). Mayr i in. (2007) uznali wellnhoferię za młodszy synonim ''A. lithographica''. Wg Rauhuta i współpracowników (2018) okaz ten należy do ''Archaeopteryx'', chociaż na ten moment nie można go przypisać do żadnego z gatunków. Jednak niektóre analizy filogenetyczne wskazują na większe zaawansowanie ewolucyjne ''Wellnhoferia'' (zob. [[Coelurosauria#Kladogramy]]). Kundrát i in. (2019) dopuszczają jej odrębność od ''Archaeopteryx''. Analizy filogenetyczne Fotha i Rauhuta zdają się potwierdzać przynależność do ''Archaeopteryx'', może być to jednak gatunek odrębny od ''A. lithographica''.
 ===''Ostromia''===

@@ Linia 208: / Linia 208: @@
 ====Kończyny====
 Istnieją kontrowersje związane z pierwszym i drugim palcem stopy. Według badań przeprowadzonych na okazie z Thermopolis pierwszy palec (inaczej niż u współczesnych ptaków) nie był całkowicie skierowany do tyłu, co świadczy o tym, że archeopteryks był co najwyżej częściowo nadrzewny. Natomiast na podstawie analizy 12. okazu ''Archaeopteryx'' stwierdzono, że palec prawdopodobnie był skierowany do tyłu.
-Drugi palec (u okazu z Thermopolis) posiadał większy pazur, niż pozostałe palce, jednak różnica między nimi nie jest tak duża, jak u deinonychozaurów. Ponadto był on też bardzo rozszerzony, co jest cechą znaną głównie u troodontów i dromeozaurów, ale nie u ptaków.
+Drugi palec (u okazu z Thermopolis) posiadał większy pazur, niż pozostałe palce, jednak różnica między nimi nie jest tak duża, jak u deinonychozaurów. Ponadto był on też bardzo rozszerzony, co jest cechą znaną głównie u troodontów i dromeozaurów, ale nie u ptaków. Trzecia kość śródstopia odznaczała się gładkim dalszym końcem (Foth i Rauhut, 2026).
 Badania okazu chicagowskiego wykazały, że palce stóp archeopteryksa pokryte były małymi, gęsto upakowanymi łuksami, a poduszki palców były wydłużone. Potwierdza to hipotezę, że praptak spędzał sporo czasu na ziemi. Prawdopodobnie mógł funkcjonować zarówno jako ptak nadrzewny, jak i naziemny (O'Connor i in., 2025).

@@ Linia 69: / Linia 69: @@
 • okaz z Daiting (EMK002; „fantom”, młodszy czasowo, holotyp ''A. albersdoerferi'')
-• okaz Bürgermeister-Müller („skrzydełko kurczaka”)
+• okaz Bürgermeister-Müller („skrzydełko kurczaka”; nie wykazuje on cech diagnostycznych archeopteryksa, a jego przypisanie do tego rodzaju opiera się na występowaniu cech wspólnych z częścią okazów przypisywanych ''Archaeopteryx'')
 • okaz z Thermopolis (WDC-CSG-100; najbardziej kompletny?, klasyfikowany też w ''A. siemensii'')
@@ Linia 79: / Linia 79: @@
 • okaz z Chicago (FMNH PA 830; przechowywany w Field Museum of Natural History, odkupiony od prywatnego kolekcjonera; jeden z najmniejszych okazów, zawierający niemal kompletny szkielet [O'Connor i in., 2025])
-• "czternasty" okaz (SMNK-PAL 10000; fragmentaryczny i słabo zachowany, określony jako ''Archaeopteryx'' sp. [Foth i in., 2025])
+• "czternasty" okaz (SMNK-PAL 10000; fragmentaryczny i słabo zachowany, określony jako ''Archaeopteryx'' sp. [Foth i in., 2025]; nie wykazuje on cech diagnostycznych archeopteryksa, a jego przypisanie do tego rodzaju opiera się na występowaniu cech wspólnych z częścią okazów przypisywanych ''Archaeopteryx'')
 [[Plik:Archaeopteryx_Edyta_Felcyn.jpg|thumb|300px|Rekonstrukcja ''Archaeopteryx''. Autorka: [[Edyta Felcyn]].]]

@@ Linia 65: / Linia 65: @@
 • okaz z Solnhofen (BMMS 500; początkowo wzięty za kompsognata, holotyp ''Wellnhoferia grandis'')
-• okaz z Monachium SNSB-BSPG 1999 I 50; (dawniej: okaz Solnhofen-Aktien-Verein, holotyp ''A. bavarica'')
+• okaz z Monachium (SNSB-BSPG 1999 I 50; (dawniej: okaz Solnhofen-Aktien-Verein, holotyp ''A. bavarica'')
 • okaz z Daiting (EMK002; „fantom”, młodszy czasowo, holotyp ''A. albersdoerferi'')

@@ Linia 73: / Linia 73: @@
 • okaz z Thermopolis (WDC-CSG-100; najbardziej kompletny?, klasyfikowany też w ''A. siemensii'')
-• okaz z kolekcji Burkharda Pohla (Foth i in., 2014)
+• okaz z kolekcji Burkharda Pohla (DNWK 2923; Foth i in., 2014)
-• "dwunasty" okaz (Rauhut  i in., 2018; najstarszy znaleziony okaz)
+• "dwunasty" okaz (DNWK 02924; Rauhut  i in., 2018; najstarszy znaleziony okaz)
 • okaz z Chicago (FMNH PA 830; przechowywany w Field Museum of Natural History, odkupiony od prywatnego kolekcjonera; jeden z najmniejszych okazów, zawierający niemal kompletny szkielet [O'Connor i in., 2025])

@@ Linia 53: / Linia 53: @@
 • pióro opisane w 1861 roku (holotyp ''A. lithographica'')
-• okaz londyński ([[neotyp]] ''A. lithographica''; holotyp ''A. macrura'', holotyp ''Griphosaurus problematicus'', holotyp ''Griphornis longicaudatus'')
+• okaz londyński (BMNH 37001 - [[neotyp]] ''A. lithographica''; holotyp ''A. macrura'', holotyp ''Griphosaurus problematicus'', holotyp ''Griphornis longicaudatus'')
-• okaz berliński (najbardziej kompletny?, holotyp ''A. siemensii'')
+• okaz berliński (MB.Av.101; najbardziej kompletny?, holotyp ''A. siemensii'')
 • okaz z Maxberg (zaginiony)
@@ Linia 61: / Linia 61: @@
 [[Plik: Archaeopteryx_skeletals.jpg|thumb|300px|Porównanie wielkości i stopnia kompletności różnych okazów przypisywanych do ''Archaeopteryx''. Autor: Jaime A. Headden [https://en.wikipedia.org/wiki/Archaeopteryx#/media/File:Archaeopteryx_skeletals.jpg].]]
-• okaz z Eichstätt (jeden z najmniejszych, holotyp ''Jurapteryx recurva'')
+• okaz z Eichstätt (JM 2257; jeden z najmniejszych, holotyp ''Jurapteryx recurva'')
-• okaz z Solnhofen (początkowo wzięty za kompsognata, holotyp ''Wellnhoferia grandis'')
+• okaz z Solnhofen (BMMS 500; początkowo wzięty za kompsognata, holotyp ''Wellnhoferia grandis'')
-• okaz z Monachium (dawniej: okaz Solnhofen-Aktien-Verein, holotyp ''A. bavarica'')
+• okaz z Monachium SNSB-BSPG 1999 I 50; (dawniej: okaz Solnhofen-Aktien-Verein, holotyp ''A. bavarica'')
-• okaz z Daiting („fantom”, młodszy czasowo, holotyp ''A. albersdoerferi'')
+• okaz z Daiting (EMK002; „fantom”, młodszy czasowo, holotyp ''A. albersdoerferi'')
 • okaz Bürgermeister-Müller („skrzydełko kurczaka”)
-• okaz z Thermopolis (najbardziej kompletny?, klasyfikowany też w ''A. siemensii'')
+• okaz z Thermopolis (WDC-CSG-100; najbardziej kompletny?, klasyfikowany też w ''A. siemensii'')
 • okaz z kolekcji Burkharda Pohla (Foth i in., 2014)
@@ Linia 77: / Linia 77: @@
 • "dwunasty" okaz (Rauhut  i in., 2018; najstarszy znaleziony okaz)
-• okaz z Chicago (przechowywany w Field Museum of Natural History, odkupiony od prywatnego kolekcjonera; jeden z najmniejszych okazów, zawierający niemal kompletny szkielet [O'Connor i in., 2025])
+• okaz z Chicago (FMNH PA 830; przechowywany w Field Museum of Natural History, odkupiony od prywatnego kolekcjonera; jeden z najmniejszych okazów, zawierający niemal kompletny szkielet [O'Connor i in., 2025])
-• "czternasty" okaz (fragmentaryczny i słabo zachowany, określony jako ''Archaeopteryx'' sp. [Foth i in., 2025])
+• "czternasty" okaz (SMNK-PAL 10000; fragmentaryczny i słabo zachowany, określony jako ''Archaeopteryx'' sp. [Foth i in., 2025])
 [[Plik:Archaeopteryx_Edyta_Felcyn.jpg|thumb|300px|Rekonstrukcja ''Archaeopteryx''. Autorka: [[Edyta Felcyn]].]]

@@ Linia 204: / Linia 204: @@
 ===Szkielet===
 ====Czaszka====
-Czaszka archeopteryksa miała trójkątny boczny profil z długim, niskim pyskiem i głębokim regionem oczodołowym, podobnie jak u ''[[Anchiornis]]'' czy ''[[Mei]]''. Szczęki wypełniały niewielkie, stożkowate zęby pozbawione piłkowanych krawędzi. Ich liczba była zmienna w zależności od okazu/gatunku (zob. dalej). Jedną z charakterystycznych cech archeopteryksa był kształt zębów przedszczękowych i przednich zębów żuchwy. Były one proste u podstawy i miały bulwiastą, silnie zakrzywioną część wierzchołkową (Rauhut i in., 2018). Największymi otworami czaszki były oczodoły. Budowa podniebienia była pośrednia między [[Troodontidae|troodontydami]] a kredowymi ptakami. Ogólna architektura czaszki była mniej sztywna niż u nieptasich teropodów (O'Connor i in., 2025A). Badania czaszki z 2025 r. wykazały obecność wielu cech właściwych współczesnym ptakom. Duże otwory nerwowo-naczyniowe na końcach szczęk wskazują na występowanie struktury tkanek miękkich, wyposażonych w receptory czuciowe. Stwierdzono też występowanie brodawek gębowych oraz obecność skostniałej podstawy języka, pozwalającej na jego większą ruchomość. Wszystkie te cechy zwiększają wydajność żerowania u współczesnych ptaków i wyewoluowały prawdopodobnie pod wpływem presji, wywołanej zwiększonym zapotrzebowaniem kalorycznym w wyniku uzyskania zdolności do aktywnego lotu (O'Connor i in., 2025B). Wyrostek kwadratowo-jarzmowy kości jarzmowej był bardzo smukły (Foth i Rauhut, 2026).
+Czaszka archeopteryksa miała trójkątny boczny profil z długim, niskim pyskiem i głębokim regionem oczodołowym, podobnie jak u ''[[Anchiornis]]'' czy ''[[Mei]]''. Szczęki wypełniały niewielkie, stożkowate zęby pozbawione piłkowanych krawędzi. Ich liczba była zmienna w zależności od okazu/gatunku (zob. dalej). Jedną z charakterystycznych cech archeopteryksa był kształt zębów przedszczękowych i przednich zębów żuchwy. Były one proste u podstawy i miały bulwiastą, silnie zakrzywioną część wierzchołkową (Rauhut i in., 2018). Największymi otworami czaszki były oczodoły. Budowa podniebienia była pośrednia między [[Troodontidae|troodontydami]] a kredowymi ptakami. Ogólna architektura czaszki była mniej sztywna niż u nieptasich teropodów (O'Connor i in., 2025A). Badania czaszki z 2025 r. wykazały obecność wielu cech właściwych współczesnym ptakom. Duże otwory nerwowo-naczyniowe na końcach szczęk wskazują na występowanie struktury tkanek miękkich, wyposażonych w receptory czuciowe. Stwierdzono też występowanie brodawek gębowych oraz obecność skostniałej podstawy języka, pozwalającej na jego większą ruchomość. Wszystkie te cechy zwiększają wydajność żerowania u współczesnych ptaków i wyewoluowały prawdopodobnie pod wpływem presji, wywołanej zwiększonym zapotrzebowaniem kalorycznym w wyniku uzyskania zdolności do aktywnego lotu (O'Connor i in., 2025B). Wyrostek kwadratowo-jarzmowy kości jarzmowej był bardzo smukły. U archeopteryksa nie występowało okno żuchwowe (Foth i Rauhut, 2026).
 ====Kończyny====