Centrosaurus - Historia wersji

Paweł: przeniesienie części informacji do hasła Ceratopsoidea

2024-12-03T17:46:36Z

przeniesienie części informacji do hasła Ceratopsoidea

Kamil Kamiński: /* Materiał kopalny */

2024-11-03T22:12:36Z

‎Materiał kopalny

Paweł: Demers-Potvin i Larsson, 2024

2024-11-03T07:50:25Z

Demers-Potvin i Larsson, 2024

Paweł o 20:51, 31 paź 2024

2024-10-31T20:51:44Z

Paweł: przeniesienie części informacji do hasła Ceratopsoidea

2024-10-31T19:19:18Z

przeniesienie części informacji do hasła Ceratopsoidea

Paweł: przeniesienie części informacji do hasła Ceratopsoidea

2024-10-28T17:49:24Z

przeniesienie części informacji do hasła Ceratopsoidea

Paweł o 05:27, 24 paź 2023

2023-10-24T05:27:09Z

Paweł o 08:22, 23 paź 2023

2023-10-23T08:22:58Z

Paweł: /* Bibliografia */

2023-07-03T20:27:53Z

‎Bibliografia

Paweł: Mallon i in., 2023

2023-06-16T13:10:11Z

Mallon i in., 2023

@@ Linia 36: / Linia 36: @@
 }}
 ==Wstęp==
-''Centrosaurus'' to średniej wielkości [[rodzaj]] ceratopsa z [[klad]]u [[Centrosaurinae]], którego przedstawiciele – w przeciwieństwie do siostrzanej grupy [[Chasmosaurinae]] – charakteryzują się m.in. krótszą czaszką. Składa się na niego wiele gatunków, z których zazwyczaj jedynie [[gatunek typowy]] – ''C. apertus'' – uważa się za ważny. Reszta jest albo wątpliwa (''[[nomen dubium]]''), albo jest [[synonim]]ami innych gatunków. Żył na terenach dzisiejszej Alberty, zachodnio-południowej prowincji Kanady.
+''Centrosaurus'' to średniej wielkości [[rodzaj]] ceratopsa z [[klad]]u [[Centrosaurinae]], którego przedstawiciele – w przeciwieństwie do siostrzanej grupy [[Chasmosaurinae]] – charakteryzują się m.in. krótszą czaszką. Składa się na niego wiele gatunków, z których zazwyczaj jedynie [[gatunek typowy]] – ''C. apertus'' – uważa się za ważny. Reszta jest albo wątpliwa (''[[nomen dubium]]''), albo jest [[synonim]]ami innych gatunków. Żył na terenach dzisiejszej Alberty oraz Saskatchewan, zachodnio-południowej części Kanady.
 ==Materiał kopalny==
@@ Linia 65: / Linia 65: @@
 ===Środowisko i tryb życia===
 [[Plik:Centrosaurus herd.jpg|thumb|300px|left| Stado ''Centrosaurus'' uciekające przez rzekę przed ''Daspletosaurus''. Autor: ABelov2014 [https://www.deviantart.com/abelov2014/art/Centrosaurus-young-Tyrannosauridae-527094135]]]
-Centrozaury zamieszkiwały tereny nadmorskie, być może zalesione obszary zalewowe z przybrzeżnymi bagnami i moczarami o chłodnych zimach. Prawdopodobnie współdzielił je z ''[[Chasmosaurus]] belli''. Naukowcy podejrzewali, że ceratopsy mogły tworzyć duże stada, ale nie mieli dowodów. Odnajdywane liczne szczątki centrozaurów w złożach kości sugerowało, że tworzyły one ogromne stada. Migracje najprawdopodobniej były wynikiem poszukiwania pożywienia na innych obszarach. Możliwe, że te ceratopsy żyły w regionie subpolarnym. Wędrówki zbiegałaby się wtedy z nadejściem wiosny i lata, gdy rośliny zaczynały sezon wegetacyjny. Wiosną i latem nowa roślinność mogła być  bardziej odżywcza i łatwiej przyswajalna. Stadny tryb życia ułatwiał również obronę przed drapieżnikami jak [[tyranozauryd]]y (Paul, 2016; Terril, 2021; [[Michael Ryan|Ryan]] i in., [[2001]]).
+O trybie życia ceratopsydów zobacz więcej w: [[Ceratopsoidea#Tryb życia]].
 ===Paleopatologie===
@@ Linia 165: / Linia 165: @@
 Hatcher, J.B., Marsh, O.C. & Lull, R.S. (1907) "The Ceratopsia" US Geological Survey Monograph, 49: 1-300
 Hone, D. W., Tanke, D. H., & Brown, C. M. (2018). "Bite marks on the frill of a juvenile ''Centrosaurus'' from the Late Cretaceous Dinosaur Provincial Park Formation, Alberta, Canada". PeerJ, 6, e5748. [[doi:10.7717/peerj.5748]]
-Hieronymus, T.L., Witmer, L.M., Tanke, D.H., Currie, P.J. (2009). "The facial integument of centrosaurine ceratopsids: morphological and histological correlates of novel skin structures". The Anatomical Record: Advances in Integrative Anatomy and Evolutionary Biology. 292 (9). 1370–1396. [[DOI: 10.1002/ar.20985]].
+Lambe, L. M. (1904) "On The Squamoso Parietal Crest Of Two Species Of Horned Dinosaurs From The Cretaceous Of Alberta" [w]: Ottawa Naturalist, Vol. XX. of the Transactions of the Ottawa Field-Naturalists' Club. Ottawa Printing Company (Limited), 81-84
 Lehman, T.M. (2007) "Growth and population age structure in the Horned Dinosaur Chasmosaurus". [w] K. Carpenter (ed.), Horns and Beaks: Ceratopsian and Ornithopod Dinosaurs, pp. 259-317. Bloomington: Indiana University Press

@@ Linia 46: / Linia 46: @@
 W 2005 roku wolontariusz Bill McPheeters odnalazł w formacji Oldman na terenie rezerwatu Pinhorn Grazing około 25 km na południe od miasta Manyberries złoże kości (ang. ''bone bed'') należące do rodzaju ''Centrosaurus''. Szczątki systematycznie wydobywano w latach 2009-2013. Odnaleziono tam wiele kości należących do centrozaura, które zginęły w podobnych okolicznościach co w wyżej wymienionym złożu koło miasta Hilda (Chiba i in., 2015).
-Demers-Potvin i Larsson (2024) opisali nowe złoże kostne (Lake Diefenbaker Bonebed) należące do ''Centrosaurus'' z prowincji Saskatchewan. W odróżnieniu od wcześniej znanego (Muddy Lake Bonebed), nowe pokłady kostne zachowały częściową kość ciemieniową (RSKM P3217.500). Co ciekawe, złoże to znajdowało się w bliskiej odległości od Morza Środkowego Zachodu (ang. ''Western Interior Seaway'') niż dotychczas opisane.
+Demers-Potvin i Larsson (2024) opisali nowe złoże kostne (Lake Diefenbaker Bonebed) należące do ''Centrosaurus'' z prowincji Saskatchewan. W odróżnieniu od wcześniej znanego (Muddy Lake Bonebed), nowe pokłady kostne zachowały częściową kość ciemieniową (RSKM P3217.500). Co ciekawe, złoże to znajdowało się w bliższej odległości od Morza Środkowego Zachodu (ang. ''Western Interior Seaway'') niż dotychczas opisane.
 ==Budowa==

@@ Linia 8: / Linia 8: @@
   |masa                   = 2,3 t <ref name=Paul2016></ref>
   |dieta                  = roślinożerny
-  |miejsce                = [[Kanada]] - Alberta
+  |miejsce                = [[Kanada]] - Alberta i Saskatchewan
 <small>(górne warstwy formacji [[Oldman]] i dolne warstwy formacji [[Dinosaur Park]])</small>
   |czas                   = {{Występowanie|77.1|75.8}}
@@ Linia 45: / Linia 45: @@
 W 2005 roku wolontariusz Bill McPheeters odnalazł w formacji Oldman na terenie rezerwatu Pinhorn Grazing około 25 km na południe od miasta Manyberries złoże kości (ang. ''bone bed'') należące do rodzaju ''Centrosaurus''. Szczątki systematycznie wydobywano w latach 2009-2013. Odnaleziono tam wiele kości należących do centrozaura, które zginęły w podobnych okolicznościach co w wyżej wymienionym złożu koło miasta Hilda (Chiba i in., 2015).
 ==Budowa==
@@ Linia 143: / Linia 145: @@
 Chiba, K., Ryan, M. J., Braman, D. R., Eberth, D. A., Scott, E. E., Brown, C. M et. al. (2015). "Taphonomy of a monodominant ''Centrosaurus apertus'' (Dinosauria: Ceratopsia) bonebed from the upper Oldman Formation of southeastern Alberta". Palaios, 30(9), 655-667.[[doi:10.2110/palo.2014.084]]
 Dodson, P. (1990a) "On the status of the ceratopsids Monoclonius and Centrosaurus". In Carpenter, K.; and Currie, P.J. (eds.). Dinosaur Systematics: Perspectives and Approaches. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 231–243. ISBN 0-521-36672-0

@@ Linia 46: / Linia 46: @@
 W 2005 roku wolontariusz Bill McPheeters odnalazł w formacji Oldman na terenie rezerwatu Pinhorn Grazing około 25 km na południe od miasta Manyberries złoże kości (ang. ''bone bed'') należące do rodzaju ''Centrosaurus''. Szczątki systematycznie wydobywano w latach 2009-2013. Odnaleziono tam wiele kości należących do centrozaura, które zginęły w podobnych okolicznościach co w wyżej wymienionym złożu koło miasta Hilda (Chiba i in., 2015).
-==Paleobiologia ==
+==Budowa==
 [[Plik:Centrosaurus skulls.png|250px|thumb|right|Ontogeneza ''Centrosaurus'' (czaszki niewyskalowane). Źródło: Frederickson i Tumarkin-Deratzian, 2014.]]
 ''C. apertus'' charakteryzował duży róg nosowy, który wg niepublikowancyh badań zakrzywiał się w [[ontogeneza|ontogenezie]] ku przodowi (Frederickson, 2012). Hieronymus i in. (2009) wykazali, że rogi nosowe centrozaurów były za życia pokryte keratynową warstwą. Cała czaszka była zwieńczona mniejszymi różkami nadoczodołowymi (które były redukowane w trakcie ontogenezy - zob. [[Zmniejszanie ozdób w ontogenezie dinozaurów]]) oraz wzdłuż zewnętrznej krawędzi kryzy. Sama kryza była stosunkowo krótka i większą jej powierzchnie pokrywały liczne łuski (Hieronymus i in., 2009). Jego kość ciemieniowa była ozdobiona krótkimi różkami, a kość szczękowa zaopatrzona była w 28-31 zębów. Kręgi krzyżowe I-III są szerokie, z kolei IV-VII wąskie, a kolejne ponownie się rozszerzają (Dodson i in., [[2004]]). Ogólna budowa ciała była typowa dla centrozaurynów.
 Mallon in. (2023) zbadali rozwój i homologię różków ciemieniowych u trzech okazów ''Centrosaurus'' (CMNFV 11839, TMP 1992.082.0001 i TMP 2018.032.0001). Badacze wykazali, że różki ciemieniowe (''[[epiparietales]]'') P1 i P2 są oddzielnymi skostnieniami czaszki, które łączyły się z kością ciemieniową w różnych etapach ontogenezy. Interesującą kwiestią jest oderwany kolec P1 od kości ciemieniowej u osobnika TMP 2018.032.0001.
@@ Linia 57: / Linia 54: @@
 Tumarkin-Deratzian (2010) zbadała tekstury kości budujących kryzę (ciemieniową i łuskowe).  W badanej próbce znalazły się następujące tekstury – długoziarnista, cętkowana, gładka i pomarszczona.  Jej badanie potwierdziło wcześniejsze hipotezy o zmianie tekstury z długoziarnistej na cętkowanej przez gładką/pomarszczoną podczas wzrostu czaszek.
-[[Peter Dodson]] (1990a) rozróżnia płeć centrozaura. Wg niego samcem jest "''Centrosaurus''" ''flexus'' (= ''[[Monoclonius]] flexus''), a samicami okazy znane jako ''C. apertus'' (przynajmniej okaz typowy), a także ''C. longirostris'' i "''C''". ''dawsoni''.
+==Paleobiologia==
+===Ontogeneza===
 ===Funkcja rogów i kryzy===
 [[Plik:Centrosaurus dinosaur.png|300px|thumb|Rekonstrukcja przyżyciowa walczących osobników. Autor: Mariana Ruiz Villarreal. [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e8/Centrosaurus_dinosaur.png]]]

@@ Linia 68: / Linia 68: @@
 ===Paleopatologie===
-Zachowanie się nowotworów w stanie kopalnym jest trudne ze względu na szybki rozkład tkanek miękkich oraz możliwych uszkodzeń kości po śmierci zwierzęcia. W 2020 roku Ekhtiari i współpracownicy opisali u młodocianego osobnika ''Centrosaurus'' (TMP 1989.018.0108) złośliwy nowotwór zwany kostniakomięsakiem (''osteosarcoma''). Guz znajdował się na prawej kości strzałkowej, zajmując jej duży obszar. Prawdopodobnie sprawiał dinozaurowi duży ból ograniczając możliwość przemieszczania się. Zaawansowanie stadium choroby mogło spowodować przerzuty do innych narządów. Zmiana patologiczna mogła doprowadzić do wyczerpania organizmu.
+O paleopatologiach ceratopsydów zobacz więcej w: [[Ceratopsoidea#Paleopatologie]].
 ===Ślady ugryzień===

@@ Linia 68: / Linia 68: @@
 ===Paleopatologie===
-Zachowanie się nowotworów w stanie kopalnym jest trudne ze względu na szybki rozkład tkanek miękkich oraz możliwych uszkodzeń kości po śmierci zwierzęcia. W 2020 roku Ekhtiari i wspólnicy opisali u młodocianego osobnika ''Centrosaurus'' (TMP 1989.018.0108) złośliwy nowotwór zwany kostniakomięsakiem (''osteosarcoma''). Guz znajdował się na prawej kości strzałkowej, zajmując jej duży obszar. Prawdopodobnie sprawiał dinozaurowi duży ból ograniczając możliwość przemieszczania się. Zaawansowanie stadium choroby mogło spowodować przerzuty do innych narządów. Zmiana patologiczna mogła doprowadzić do wyczerpania organizmu.
+Zachowanie się nowotworów w stanie kopalnym jest trudne ze względu na szybki rozkład tkanek miękkich oraz możliwych uszkodzeń kości po śmierci zwierzęcia. W 2020 roku Ekhtiari i współpracownicy opisali u młodocianego osobnika ''Centrosaurus'' (TMP 1989.018.0108) złośliwy nowotwór zwany kostniakomięsakiem (''osteosarcoma''). Guz znajdował się na prawej kości strzałkowej, zajmując jej duży obszar. Prawdopodobnie sprawiał dinozaurowi duży ból ograniczając możliwość przemieszczania się. Zaawansowanie stadium choroby mogło spowodować przerzuty do innych narządów. Zmiana patologiczna mogła doprowadzić do wyczerpania organizmu.
 Poza opisanym nowotworem Tanke i Rothschild (2010) wspominają o innych patologiach występujących u następujących okazów ''Centrosaurus'':
@@ Linia 95: / Linia 95: @@
 Ślady ugryzień na kościach mogą dostarczyć ważnych informacji o interakcjach między drapieżnikami a zwierzętami, które zjadały (lub próbowały zjadać) w zapisie kopalnym. Hone i in. (2018) opisali pierwszy przypadek spożycia przez drapieżnika, być może tyranozauryda młodocianego centrozaura (TMP 2014.012.0036), który mógł być już martwy. Ślady żerowania znajdowały się na kości łuskowej osobnika.
-===Tkanki miękkie===
+===Odciski skóry===
 [[Plik:Centrosaurus_skin.jpg|thumb|left|Odcisk skóry ''Centrosaurus'' u okazu AMNH 5427. Źródło: Brown, 1917 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Centrosaurus_skin.jpg]]]
-Lull (1933) opisał zachowane odciski skóry u okazu AMNH 5427. Miał on poziome rzędy większych, okrągłych łusek zachodzących na siebie, tworzących rozety mniejszych łusek otoczonych jeszcze mniejszymi, płaskimi, wielokątnymi łuskami. Odciski skóry ''Centrosaurus'' były bardzo podobne jak u ''Chasmosaurus''. Zobacz również [[Chasmosaurus#Odciski skóry]].
+Dzięki zachowanym odciskom skóry u ''Centrosaurus'' badacze mogli poznać jej wygląd oraz strukturę. Zobacz więcej: [[Ceratopsoidea#Odciski skóry]].
-Saitta i in. (2019) poszukiwali tkanki biologiczne oraz białka w skamieniałościach centrozaurów ze złoża kości BB180 znajdującego się na obszarze formacji Dinosaur Park. Nie odnaleźli jednak żadnych śladów białek należących do dinozaurów, ale potwierdzili obecność kolonii współczesnych mikroorganizmów na kopalnych kościach. Badanie z 2020 roku przeprowadzone przez Lianga i wspólników wykazało, że na materiale kopalnym ze złoża kości BB180 występowały następujące grupy bakterii: Actinobacteria, Proteobacteria, Nitrospira, Acidobacteria, Gemmatimonadetes i Chloroflexi oraz przedstawiciele Archaea.
+==Bakterie na skamieniałościach==
 ==''Centrosaurus'' a ''Monoclonius''==

@@ Linia 10: / Linia 10: @@
   |miejsce                = [[Kanada]] - Alberta
 <small>(górne warstwy formacji [[Oldman]] i dolne warstwy formacji [[Dinosaur Park]])</small>
-  |czas                   = {{Występowanie|77.1|75.7}}
+  |czas                   = {{Występowanie|77.1|75.8}}
-ok. 77,1<ref>Chiba i in., 2015</ref>-75,7 [[Ma]] <ref>Eberth, D. A., Evans, D. C., Ramezani, J., Kamo, S. L., Brown, C. M., Currie, P. J., & Braman, D. R. (2023). "Calibrating geologic strata, dinosaurs, and other fossils at Dinosaur Provincial Park (Alberta, Canada) using a new CA-ID-TIMS U–Pb geochronology". Canadian Journal of Earth Sciences. [[doi:10.1139/cjes-2023-0037]]</ref><br>
+ok. 77,1<ref>Chiba i in., 2015</ref>-75,8 [[Ma]] <ref>Eberth, D. A., Evans, D. C., Ramezani, J., Kamo, S. L., Brown, C. M., Currie, P. J., & Braman, D. R. (2023). "Calibrating geologic strata, dinosaurs, and other fossils at Dinosaur Provincial Park (Alberta, Canada) using a new CA-ID-TIMS U–Pb geochronology". Canadian Journal of Earth Sciences. [[doi:10.1139/cjes-2023-0037]]</ref><br>
 <small>[[późna kreda]] ([[kampan]])</small>
   |systematyka            =

@@ Linia 190: / Linia 190: @@
 Lambe, L.M. (1904) "On The Squamoso Parietal Crest Of Two Species Of Horned Dinosaurs From The Cretaceous Of Alberta" [w]: Ottawa Naturalist, Vol. XX. of the Transactions of the Ottawa Field-Naturalists' Club. Ottawa Printing Company (Limited), 81-84
-Lehman, T.M. (2007) "Growth and population age structure in the horned dinosaur Chasmosaurus." Horns and beaks: ceratopsian and ornithopod dinosaurs, 259-317
+Lehman, T.M. (2007) "Growth and population age structure in the Horned Dinosaur Chasmosaurus". [w] K. Carpenter (ed.), Horns and Beaks: Ceratopsian and Ornithopod Dinosaurs, pp. 259-317. Bloomington: Indiana University Press
 Liang, R., Lau, M. C., Saitta, E. T., Garvin, Z. K., & Onstott, T. C. (2020). "Genome-centric resolution of novel microbial lineages in an excavated Centrosaurus dinosaur fossil bone from the Late Cretaceous of North America". Environmental Microbiome, 15(1), 1-18. [[doi:10.1186/s40793-020-00355-w]]

@@ Linia 52: / Linia 52: @@
 Analizując 80 potencjalnie ontogenetycznych cech wśród 47 czaszek ''Centrosaurus'', Frederickson i Tumarkin-Deratzian ([[2014]]) wykazali kolejny przykład resorpcji ozdób kostnych u dinozaurów - niektórych różków znajdujących się na kryzie (konkretnie dwa epiparietale znajdujące się pośrodku kryzy). Dokumentują też zmianę ukierunkowania rogu nosowego ''Centrosaurus'', który u młodych okazów skierowany jest ku tyłowi, po czym prostuje się i kieruje ku przodowi. To drugi taki przykład, po ''[[Einiosaurus]]''. Takie samo zjawisko dotyczy także rogów nadocznych ''[[Triceratops]]'' oraz być może ''[[Agujaceratops]]'' (Lehman, [[2007]]; który jednak interpretuje to inaczej, nie dopuszczając myśli, że rogi mogą zmieniać kształt w ontogenezie). Wiele zmian ontogenetycznych u ''Centrosaurus'' następuje w różnym czasie u różnych osobników. W wysokim stopniu dotyczy to resorpcji rogów nadocznych.
 Tumarkin-Deratzian (2010) zbadała tekstury kości budujących kryzę (ciemieniową i łuskowe).  W badanej próbce znalazły się następujące tekstury – długoziarnista, cętkowana, gładka i pomarszczona.  Jej badanie potwierdziło wcześniejsze hipotezy o zmianie tekstury z długoziarnistej na cętkowanej przez gładką/pomarszczoną podczas wzrostu czaszek.
@@ Linia 193: / Linia 195: @@
 Lull, R.S. (1933) "A revision of the Ceratopsia or horned dinosaurs". Memoirs of the Peabody Museum of Natural History 3 (3): 1–175 [http://ia600408.us.archive.org/24/items/revisionofcerato33lull/revisionofcerato33lull.pdf]
 Ryan, M.J., Russell, A.P., Eberth, D.A. & Currie, P.J. (2001) "The Taphonomy of a ''Centrosaurus'' (Ornithschia: Ceratopsidae) Bone Bed from the Dinosaur Park Formation (Upper Campanian), Alberta, Canada, with Comments on Cranial Ontogeny". PALAIOS, V. 16, p. 482-506