Deinocheirus - Historia wersji

Taurovenator o 06:02, 9 maj 2024

2024-05-09T06:02:08Z

Nazuul: +data PW dot. kość łokciowa większego o około 30% od holotypu

2022-09-22T16:06:29Z

+data PW dot. kość łokciowa większego o około 30% od holotypu

Kamil Kamiński o 19:07, 3 maj 2020

2020-05-03T19:07:12Z

Kamil Kamiński: /* Budowa i paleobiologia */ powtórzenia

2017-06-07T20:45:10Z

‎Budowa i paleobiologia: powtórzenia

Nazuul: dr. poprawki

2017-02-07T19:04:40Z

dr. poprawki

Nazuul: /* Literatura */ nazwa akapitu

2017-02-07T18:42:24Z

‎Literatura: nazwa akapitu

Nazuul: dr. poprawki dopisanego. Ja bym raczej czekał na publikację. Wiek na oko za Lee i in. 2014

2017-02-07T18:41:26Z

dr. poprawki dopisanego. Ja bym raczej czekał na publikację. Wiek na oko za Lee i in. 2014

Kamil Kamiński: uzupełnienie o inf. o mózgu z SVP 2014

2017-02-07T18:21:01Z

uzupełnienie o inf. o mózgu z SVP 2014

Nazuul: +ryc,

2017-01-29T16:39:51Z

+ryc,

Kamil Kamiński: /* Historia badań i etymologia */

2017-01-29T15:15:06Z

‎Historia badań i etymologia

@@ Linia 44: / Linia 44: @@
 [[Deinocheiridae]]
 |-
-| colspan=2 |[[Plik:Hypothetical_Deinocheirus.jpg|400px]]
+| colspan=2 |[[Plik:Deinocheirus Restoration.png|400px]]
-<small>Rekonstrukcja przyżyciowa deinocheira. [http://en.wikipedia.org/wiki/File:Hypothetical_Deinocheirus.jpg Autor: FunkMonk (Michael B. H.)]</small>
+<small>Rekonstrukcja przyżyciowa deinocheira. Autor: PaleoNeolitic. [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Deinocheirus_Restoration.png#mw-jump-to-license]</small>
 |-
 ! colspan=2 | Mapa znalezisk:

@@ Linia 129: / Linia 129: @@
 ==Wymiary==
-Nowe dane (Lee i in., 2014) wskazują, że ''Deinocheirus'' miałby mieć ok. 11 m długości i ok. 5 m wysokości i ważyć ponad 6 ton (przed publikacją informował o tym Switek [online 2013A; online 2013B]). W zbiorach Wydziału Geologii UW znajduje się prawie kompletna kość łokciowa ''Deinocheirus'', należąca do osobnika większego o około 30% od holotypu (Tomasz Singer, prywatna wiadomość do MZ). Długość osobnika z UW wynosić powinna ok. 13,5 m, wysokość ok. 6 m a masa ok. 11 t.
+Nowe dane (Lee i in., 2014) wskazują, że ''Deinocheirus'' miałby mieć ok. 11 m długości i ok. 5 m wysokości i ważyć ponad 6 ton (przed publikacją informował o tym Switek [online 2013A; online 2013B]). W zbiorach Wydziału Geologii UW znajduje się prawie kompletna kość łokciowa ''Deinocheirus'', należąca do osobnika większego o około 30% od holotypu (Tomasz Singer, prywatna wiadomość do MZ, I.2011). Długość osobnika z UW wynosić powinna ok. 13,5 m, wysokość ok. 6 m a masa ok. 11 t.
 Wcześniej opublikowane dane sugerowały, że ''Deinocheirus'' był najwyższym z teropodów - długość kończyn tylnych została oszacowana na ok. 3,3-3,6 m (Senter i Robins, 2010). Porównania długości kości kończyn przednich, mierzących 2,4 m, z innymi ornitomimozaurami wskazywały, że okaz typowy miałby aż 12-13 m długości (oszacowanie MZ), co zgadzało się z twierdzeniem Osmólskiej i Roniewicz (1970), które podały, że wymiary kości łopatkowo-kruczej i żeber wskazują na rozmiary, jakie miał największy ''[[Tyrannosaurus]]''.

@@ Linia 51: / Linia 51: @@
 | colspan=2 |
 <display_points type="terrain" zoom=3>
-°33.987' N, 100°28.959' E|Altan Uul III - holotyp (Lee i in., 2014)
+°33.987' N, 100°28.959' E~Altan Uul III - holotyp (Lee i in., 2014)
-°54.025' N, 99°58.359' E|Bugiin Tsav - okaz MPC-D 100/127 (Lee i in., 2014)
+°54.025' N, 99°58.359' E~Bugiin Tsav - okaz MPC-D 100/127 (Lee i in., 2014)
-°36.091' N, 100°27.066' E|Altan Uul IV - okaz MPC-D 100/128 (Lee i in., 2014)
+°36.091' N, 100°27.066' E~Altan Uul IV - okaz MPC-D 100/128 (Lee i in., 2014)
 </display_points>
 |}

← poprzednia wersja		Wersja z 20:45, 7 cze 2017
Linia 100:		Linia 100:


−	Opisanie w 2014 r. dwóch kolejnych okazów rzuciło nowe światło na dietę deinocheira. Bezzębny dziób bezsprzecznie wyklucza go jako aktywnego drapieżnika, polującego na duże ofiary. Wespół z obecnością dzioba, U-kształtnym spojeniem żuchwy i jej skierowaniem ku dołowi ma sugerować przystosowanie do roślinożerności. Lee i in. (2014) ~~sugerują~~, że deinocheir odżywiał się miękką roślinnością, być może wodną. Jak wskazuje wysoka żuchwa, przedsionek jamy ustnej był głęboki. Sugeruje to zdaniem ww. autorów istnienie masywnego języka, dzięki któremu deinocheir mógł zasysać pożywienie obcięte przez szeroki dziób podczas żerowania na dnie zbiorników wodnych. Krótkie i masywne pazury kończyn przednich mogły mieć wiele zastosowań (nie mają charakterystycznego kształtu, jak np. u ''[[Therizinosaurus]]'') i wg Lee i in. (2014) służyć do kopania i przyciągania gałęzi. Między żebrami MPC-D100/127 zachowały się pozostałości ryb, co dowodzi, iż uzupełniał on dietę o niewielkie zwierzęta (Lee i in., 2014). Taki zróżnicowany sposób odżywiania prawdopodobnie pozwalał mu unikać bezpośredniej rywalizacji z [[zauropod]]ami, [[hadrozauryd]]ami i [[Therizinosaurus\|terizinozaurem]] ([[Thomas Holtz\|Holtz]], 2014). Wśród szczątków tego osobnika odkryto też ponad 1400 [[gastrolit]]ów (kamieni żołądkowych), które zapewne pomagały mu rozdrabniać pokarm. Najwyraźniej wilgotne, poprzecinane rzekami środowisko odtworzone ze znalezisk z kotliny [[Nemegt]] miało wystarczająco wiele zasobów, aby wykarmić kilkutonowego, wszystkożernego dinozaura.	+	Opisanie w 2014 r. dwóch kolejnych okazów rzuciło nowe światło na dietę deinocheira. Bezzębny dziób bezsprzecznie wyklucza go jako aktywnego drapieżnika, polującego na duże ofiary. Wespół z obecnością dzioba, U-kształtnym spojeniem żuchwy i jej skierowaniem ku dołowi ma sugerować przystosowanie do roślinożerności. Lee i in. (2014) postulują, że deinocheir odżywiał się miękką roślinnością, być może wodną. Jak wskazuje wysoka żuchwa, przedsionek jamy ustnej był głęboki. Sugeruje to zdaniem ww. autorów istnienie masywnego języka, dzięki któremu deinocheir mógł zasysać pożywienie obcięte przez szeroki dziób podczas żerowania na dnie zbiorników wodnych. Krótkie i masywne pazury kończyn przednich mogły mieć wiele zastosowań (nie mają charakterystycznego kształtu, jak np. u ''[[Therizinosaurus]]'') i wg Lee i in. (2014) służyć do kopania i przyciągania gałęzi. Między żebrami MPC-D100/127 zachowały się pozostałości ryb, co dowodzi, iż uzupełniał on dietę o niewielkie zwierzęta (Lee i in., 2014). Taki zróżnicowany sposób odżywiania prawdopodobnie pozwalał mu unikać bezpośredniej rywalizacji z [[zauropod]]ami, [[hadrozauryd]]ami i [[Therizinosaurus\|terizinozaurem]] ([[Thomas Holtz\|Holtz]], 2014). Wśród szczątków tego osobnika odkryto też ponad 1400 [[gastrolit]]ów (kamieni żołądkowych), które zapewne pomagały mu rozdrabniać pokarm. Najwyraźniej wilgotne, poprzecinane rzekami środowisko odtworzone ze znalezisk z kotliny [[Nemegt]] miało wystarczająco wiele zasobów, aby wykarmić kilkutonowego, wszystkożernego dinozaura.

	Przed opisaniem nowych okazów paleobiologia była oparta na spekulacjach. Lambert opisał szponiaste dłonie deinocheira jako "przerażającą broń służącą do atakowania dinozaurów prawie każdej wielkości, zdolne rozpruć miękkie podbrzusze [[Sauropoda\|zauropoda]]". Paul nie zgadzał (1988) się z tym twierdzeniem. Sądził, iż pazury te są zbyt tępe do zabijania. Mogły najwyżej służyć jako dobry rodzaj obrony przed drapieżnikami lub do walk z innymi osobnikami gatunku. Nie zachowały się jednak keratynowe osłony pazurów deinocheira, toteż trudno oceniać ich ostrość. Rosyjski paleontolog Rozhdestvensky zauważył, że kończyny przednie ''Deinocheirus'' są podobne do łap leniwców. Zasugerował więc, że dinozaur ten specjalizował się we wspinaniu na drzewa w poszukiwaniu owoców, młodych pędów oraz jaj nadrzewnych [[gad]]ów i praptaków. Wyjaśniał również, że teropod ten osiągał znacznie mniejsze rozmiary, a jego długie i umięśnione łapy umożliwiały sprawną wspinaczkę po "(nieznanych z zapisu kopalnego) gigantycznych drzewach" (cytat za Holtz, 2014, s. 204). Poglądy Rozhdestvenskiego były jednak nieuzasadnione z uwagi na ogromne rozmiary teropoda oraz brak znalezisk ogromnych drzew w Kotlinie Nemegt.		Przed opisaniem nowych okazów paleobiologia była oparta na spekulacjach. Lambert opisał szponiaste dłonie deinocheira jako "przerażającą broń służącą do atakowania dinozaurów prawie każdej wielkości, zdolne rozpruć miękkie podbrzusze [[Sauropoda\|zauropoda]]". Paul nie zgadzał (1988) się z tym twierdzeniem. Sądził, iż pazury te są zbyt tępe do zabijania. Mogły najwyżej służyć jako dobry rodzaj obrony przed drapieżnikami lub do walk z innymi osobnikami gatunku. Nie zachowały się jednak keratynowe osłony pazurów deinocheira, toteż trudno oceniać ich ostrość. Rosyjski paleontolog Rozhdestvensky zauważył, że kończyny przednie ''Deinocheirus'' są podobne do łap leniwców. Zasugerował więc, że dinozaur ten specjalizował się we wspinaniu na drzewa w poszukiwaniu owoców, młodych pędów oraz jaj nadrzewnych [[gad]]ów i praptaków. Wyjaśniał również, że teropod ten osiągał znacznie mniejsze rozmiary, a jego długie i umięśnione łapy umożliwiały sprawną wspinaczkę po "(nieznanych z zapisu kopalnego) gigantycznych drzewach" (cytat za Holtz, 2014, s. 204). Poglądy Rozhdestvenskiego były jednak nieuzasadnione z uwagi na ogromne rozmiary teropoda oraz brak znalezisk ogromnych drzew w Kotlinie Nemegt.

@@ Linia 60: / Linia 60: @@
 ''Deinocheirus'' to duży i specyficzny [[teropod]] z [[późna kreda|późnej kredy]] Mongolii. Przez lata uchodził za jednego z najbardziej tajemniczych dinozaurów. Dopiero niedawne odkrycia, opublikowane w 2014 roku pozwoliły na zrekonstruowanie jego wyglądu (podobnie jak u ''[[Spinosaurus]]''). ''Deinocheirus'' okazał się wielkim ornitomimozaurem o długiej, bezzębnej czaszce i wielkich kończynach przednich.
-==Historia badań i etymologia==
+==Historia odkryć i etymologia==
 [[skamieniałość|Skamieniałości]] odkryła polsko-mongolska ekspedycja paleontologiczna w Kotlinie Nemegt na pustyni Gobi ([[Mongolia]]). ''Deinocheirus'' został nazwany i opisany przez zmarłą prof. dr hab. Halszkę [[Osmólska|Osmólską]] i Ewę [[Roniewicz]] w [[1970]] r. Nazwa [[gatunek|gatunkowa]] tego teropoda - „mirificus” znaczy „specyficzny/nietypowy”. Nazwa [[rodzaj]]owa [[Dinosauria|dinozaura]] oznacza „strasznoręki” i odnosi się do nadzwyczaj długich kończyn przednich zakończonych ostrymi pazurami.
@@ Linia 102: / Linia 102: @@
 Opisanie w 2014 r. dwóch kolejnych okazów rzuciło nowe światło na dietę deinocheira. Bezzębny dziób bezsprzecznie wyklucza go jako aktywnego drapieżnika, polującego na duże ofiary. Wespół z obecnością dzioba, U-kształtnym spojeniem żuchwy i jej skierowaniem ku dołowi ma sugerować przystosowanie do roślinożerności. Lee i in. (2014) sugerują, że deinocheir odżywiał się miękką roślinnością, być może wodną. Jak wskazuje wysoka żuchwa, przedsionek jamy ustnej był głęboki. Sugeruje to zdaniem ww. autorów istnienie masywnego języka, dzięki któremu deinocheir mógł zasysać pożywienie obcięte przez szeroki dziób podczas żerowania na dnie zbiorników wodnych. Krótkie i masywne pazury kończyn przednich mogły mieć wiele zastosowań (nie mają charakterystycznego kształtu, jak np. u ''[[Therizinosaurus]]'') i wg Lee i in. (2014) służyć do kopania i przyciągania gałęzi. Między żebrami MPC-D100/127 zachowały się pozostałości ryb, co dowodzi, iż uzupełniał on dietę o niewielkie zwierzęta (Lee i in., 2014). Taki zróżnicowany sposób odżywiania prawdopodobnie pozwalał mu unikać bezpośredniej rywalizacji z [[zauropod]]ami, [[hadrozauryd]]ami i [[Therizinosaurus|terizinozaurem]] ([[Thomas Holtz|Holtz]], 2014). Wśród szczątków tego osobnika odkryto też ponad 1400 [[gastrolit]]ów (kamieni żołądkowych), które zapewne pomagały mu rozdrabniać pokarm. Najwyraźniej wilgotne, poprzecinane rzekami środowisko odtworzone ze znalezisk z kotliny [[Nemegt]] miało wystarczająco wiele zasobów, aby wykarmić kilkutonowego, wszystkożernego dinozaura.
-Przed opisaniem nowych okazów paleobiologia była oparta na spekulacjach. Lambert opisał szponiaste dłonie deinocheira jako "przerażającą broń służącą do atakowania dinozaurów prawie każdej wielkości, zdolne rozpruć miękkie podbrzusze [[Sauropoda|zauropoda]]". Paul nie zgadzał (1988) się z tym twierdzeniem. Sądził, iż pazury te są zbyt tępe do zabijania. Mogły najwyżej służyć jako dobry rodzaj obrony przed drapieżnikami lub do walk z innymi osobnikami gatunku. Nie zachowały się jednak keratynowe osłony pazurów deinocheira, toteż trudno oceniać ich ostrość. Rosyjski paleontolog Rozhdestvensky zauważył, że kończyny przednie ''Deinocheirus'' są podobne do łap leniwców. Zasugerował więc, że dinozaur ten specjalizował się we wspinaniu na drzewa w poszukiwaniu owoców, młodych pędów oraz jaj nadrzewnych [[gad]]ów i praptaków. Wyjaśniał również, że teropod ten osiągał znacznie mniejsze rozmiary, a jego długie i umięśnione łapy umożliwiały sprawną wspinaczkę. Poglądy Rozhdestvenskiego były jednak nieuzasadnione z uwagi na ogromne rozmiary teropoda.
+Przed opisaniem nowych okazów paleobiologia była oparta na spekulacjach. Lambert opisał szponiaste dłonie deinocheira jako "przerażającą broń służącą do atakowania dinozaurów prawie każdej wielkości, zdolne rozpruć miękkie podbrzusze [[Sauropoda|zauropoda]]". Paul nie zgadzał (1988) się z tym twierdzeniem. Sądził, iż pazury te są zbyt tępe do zabijania. Mogły najwyżej służyć jako dobry rodzaj obrony przed drapieżnikami lub do walk z innymi osobnikami gatunku. Nie zachowały się jednak keratynowe osłony pazurów deinocheira, toteż trudno oceniać ich ostrość. Rosyjski paleontolog Rozhdestvensky zauważył, że kończyny przednie ''Deinocheirus'' są podobne do łap leniwców. Zasugerował więc, że dinozaur ten specjalizował się we wspinaniu na drzewa w poszukiwaniu owoców, młodych pędów oraz jaj nadrzewnych [[gad]]ów i praptaków. Wyjaśniał również, że teropod ten osiągał znacznie mniejsze rozmiary, a jego długie i umięśnione łapy umożliwiały sprawną wspinaczkę po "(nieznanych z zapisu kopalnego) gigantycznych drzewach" (cytat za Holtz, 2014, s. 204). Poglądy Rozhdestvenskiego były jednak nieuzasadnione z uwagi na ogromne rozmiary teropoda oraz brak znalezisk ogromnych drzew w Kotlinie Nemegt.
 [[Plik:Deinocheirus_portrait_wip_by_osmatar.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja głowy. Autor: [http://www.deviantart.com/art/Deinocheirus-portrait-WIP-490389531 Osmatar].]]
@@ Linia 111: / Linia 111: @@
 Materiał przypisany, opisany w 2014 r., obejmuje dwa kolejne okazy. MPC-D 100/127 (wcześniej posługiwano się skrótem IGM) to niemal kompletny szkielet większy od holotypu o ok 6%, zawierający czaszkę wraz z z żuchwą oraz większość szkieletu pozaczaszkowego, w tym kręgi szyjne, grzbietowe (brakuje środkowych kręgów), niekompletną kość krzyżową, kilkanaście kręgów ogonowych, żebra oraz większość kości kończyn (brakuje prawej kończyny górnej). MPC-D 100/128 to niekompletny szkielet nie w pełni wyrośniętego osobnika bez czaszki, o rozmiarach stanowiących ok. 74% wielkości okazu IGM 100/127. Obejmuje on większość kręgów grzbietowych, kość krzyżową, większość kręgów ogonowych, niekompletną miednicę i kości lewej kończyny dolnej (Lee i in., 2014). Łącznie oba okazy wraz z holotypem umożliwiają odtworzenie prawie całego szkieletu deinocheira.
-W zbiorach Wydziału Geologii UW znajduje się prawie kompletna kość łokciowa ''Deinocheirus'', należąca do osobnika większego o około 30% od holotypu (Tomasz Singer, prywatna wiadomość do MZ).
+W zbiorach Wydziału Geologii UW znajduje się prawie kompletna kość łokciowa ''Deinocheirus'' (Tomasz Singer, prywatna wiadomość do MZ).
 ==Filogeneza==
 Odkrycie nowych okazów na początku XXI w. potwierdziło wcześniejsze hipotezy, że deinocheir był [[Ornithomimosauria|ornitomimozaurem]] – zob. [[Deinocheiridae]].
-Opisując deinocheira, Osmólska i Roniewicz (1970) utworzyły rodzinę [[Deinocheiridae]] dla tego nietypowego dinozaura. Deinocheiridae została początkowo zaliczona do dużych [[Carnosauria|karnozaurów]]. W [[1976]] roku [[Barsbold]] zaproponował utworzenie dla ''Deinocheirus'' oraz ''[[Therizinosaurus]]'' nowy takson o nazwie Deinocheirosauria. Swój pogląd oparł na budowie kończyn przednich tych teropodów. Później odrzucono jego propozycję. Wskazywano, że deinocheir musiał raczej wcześnie oddzielić się od pozostałych ornitomimozaurów, skoro brak u niego wielu typowych cech dla tej grupy. Jedna z przeprowadzonych przez Kobayashiego i Barsbolda (2006) [[analiza filogenetyczna|analiz filogenetycznych]] teropodów (na podstawie matrycy Maryańskiej i in., 2002) uwidoczniła, że ''Deinocheirus'' nie należy do [[Coelurosauria]], dwie inne (na podstawie Makovicky i in., 2005 oraz Holtz, 2000) wykazały natomiast, że ''Deinocheirus'' jest celurozaurem i wchodzi w skład Ornithomimosauria. ''Deinocheirus'' włączano później do innych analiz filogenetycznych Coelurosauria, które uwidaczniały bazalną pozycję w ramach Ornithomimosauria (np. [[Coelurosauria#Senter.2C_2007|Senter, 2007]]; [[Coelurosauria#Foth_i_in..2C_2014|Foth i in., 2014]]).
+Przsed 2014 rokiem określenie pokrewieństwa deinocheira było kłopotliwe. Osmólska i Roniewicz (1970) utworzyły rodzinę [[Deinocheiridae]] dla tego nietypowego dinozaura. Deinocheiridae została początkowo zaliczona do dużych [[Carnosauria|karnozaurów]]. W [[1976]] roku [[Barsbold]] zaproponował utworzenie dla ''Deinocheirus'' oraz ''[[Therizinosaurus]]'' nowy takson o nazwie Deinocheirosauria. Swój pogląd oparł na budowie kończyn przednich tych teropodów. Później odrzucono jego propozycję. Wskazywano, że deinocheir musiał raczej wcześnie oddzielić się od pozostałych ornitomimozaurów, skoro brak u niego wielu typowych cech dla tej grupy. Jedna z przeprowadzonych przez Kobayashiego i Barsbolda (2006) [[analiza filogenetyczna|analiz filogenetycznych]] teropodów (na podstawie matrycy Maryańskiej i in., 2002) uwidoczniła, że ''Deinocheirus'' nie należy do [[Coelurosauria]], dwie inne (na podstawie Makovicky i in., 2005 oraz Holtz, 2000) wykazały natomiast, że ''Deinocheirus'' jest celurozaurem i wchodzi w skład Ornithomimosauria. ''Deinocheirus'' włączano później do innych analiz filogenetycznych Coelurosauria, które uwidaczniały bazalną pozycję w ramach Ornithomimosauria (np. [[Coelurosauria#Senter.2C_2007|Senter, 2007]]; [[Coelurosauria#Foth_i_in..2C_2014|Foth i in., 2014]]).
 ==Ślady ugryzień==
@@ Linia 129: / Linia 129: @@
 ==Wymiary==
-Nowe dane (Lee i in., 2014, ryc. 1) wskazują, że ''Deinocheirus'' miałby mieć ok. 11 m długości i ok. 5 m wysokości (przed publikacją informował o tym Switek [online 2013A; online 2013B]). W zbiorach Wydziału Geologii UW znajduje się prawie kompletna kość łokciowa ''Deinocheirus'', należąca do osobnika większego o około 30% od holotypu (Tomasz Singer, prywatna wiadomość do MZ). Długość osobnika z UW wynosić powinna ok. 13,5 m, wysokość ok. 6 m a masa ok. 11 t.
+Nowe dane (Lee i in., 2014) wskazują, że ''Deinocheirus'' miałby mieć ok. 11 m długości i ok. 5 m wysokości i ważyć ponad 6 ton (przed publikacją informował o tym Switek [online 2013A; online 2013B]). W zbiorach Wydziału Geologii UW znajduje się prawie kompletna kość łokciowa ''Deinocheirus'', należąca do osobnika większego o około 30% od holotypu (Tomasz Singer, prywatna wiadomość do MZ). Długość osobnika z UW wynosić powinna ok. 13,5 m, wysokość ok. 6 m a masa ok. 11 t.
-Wcześniej opublikowane dane wskazywały, że ''Deinocheirus'' był najwyższym z teropodów - długość kończyn tylnych została oszacowana na ok. 3,3-3,6 m (Senter i Robins, 2010). Porównania długości kości kończyn przednich, mierzących 2,4 m, z innymi ornitomimozaurami wskazywały, że okaz typowy miałby aż 12-13 m długości (oszacowanie MZ), co zgadzało się z twierdzeniem Osmólskiej i Roniewicz (1970), które podały, że wymiary kości łopatkowo-kruczej i żeber wskazują na rozmiary, jakie miał największy ''[[Tyrannosaurus]]''.
+Wcześniej opublikowane dane sugerowały, że ''Deinocheirus'' był najwyższym z teropodów - długość kończyn tylnych została oszacowana na ok. 3,3-3,6 m (Senter i Robins, 2010). Porównania długości kości kończyn przednich, mierzących 2,4 m, z innymi ornitomimozaurami wskazywały, że okaz typowy miałby aż 12-13 m długości (oszacowanie MZ), co zgadzało się z twierdzeniem Osmólskiej i Roniewicz (1970), które podały, że wymiary kości łopatkowo-kruczej i żeber wskazują na rozmiary, jakie miał największy ''[[Tyrannosaurus]]''.
 ==Spis gatunków==
@@ Linia 145: / Linia 145: @@
 <small>Bell, P.R., P.J. Currie, & Y. Lee. 2012. Tyrannosaur feeding traces on Deinocheirus (Theropoda:?Ornithomimosauria) remains from the Nemegt Formation (Late Cretaceous), Mongolia. Cretaceous Research. 37, s. 186-190. [[doi: 10.1016/j.cretres.2012.03.018]]
-Holtz, T., J. 2014. "Paleontology: Mystery of the horrible hands solved". „Nature”. 515 (7526), s. 203-205. [[DOI: 10.1038/nature1393]]
+Holtz, T., J. 2014. "Mystery of the horrible hands solved". „Nature”. 515 (7526), s. 203-205. [[DOI: 10.1038/nature1393]]
 Kobayashi, Y. & Barsbold, R. 2005. Reexamination of a primitive ornithomimosaur, Garudimimus brevipes Barsbold, 1981 (Dinosauria: Theropoda), from the Late Cretaceous of Mongolia Canadian Journal of Earth Sciences, 42, 1501–1521.

@@ Linia 142: / Linia 142: @@
 |}
-==Literatura==
+==Bibliografia==
 <small>Bell, P.R., P.J. Currie, & Y. Lee. 2012. Tyrannosaur feeding traces on Deinocheirus (Theropoda:?Ornithomimosauria) remains from the Nemegt Formation (Late Cretaceous), Mongolia. Cretaceous Research. 37, s. 186-190. [[doi: 10.1016/j.cretres.2012.03.018]]

@@ Linia 25: / Linia 25: @@
 |-
 ! '''[[Czas|Czas występowania]]'''
-| 83-66 [[Ma]]
+| ok. 75-68 [[Ma]]
-<small>późna [[kreda]] ([[kampan]] - [[mastrycht]])</small>
+<small>późna [[kreda]] (późny [[kampan]] - wczesny [[mastrycht]])</small>
 |-
 ! '''Systematyka'''
@@ Linia 79: / Linia 79: @@
 [[Plik:Deinocheirus Skull.JPG|300px|thumb|left|Rekonstrukcja czaszki. Autor zdjęcia: Derdadort [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Deinocheirus_Skull.JPG].]]
-Znalezienie czaszki deinocheira umożliwiło przeprowadzenie badania puszki mózgowej za pomocą tomografii komputerowej w celu określenia struktury mózgu.  Kształtem mózg tego dinozaura był podobny do ptaków i [[Troodontidae|troodontydów]]. Jak u większości teropodów, móżdżek był rozszerzony bocznie i grzbietowo. Szlaki węchowe były duże, ale mniejsze niż u prymitywniejszych przedstawicieli Theropoda. Ogólnie mózg był mały i mocno zwarty, inaczej niż u większości ornitomimozaurów, charakteryzujących się względnie dużymi mózgami. Współczynnik encefalizacji wynosił 0,69, zbliżając pod tym względem deinocheira bardziej do zauropodów, niż innych teropodów (dla porównania u podobnej wielkości [[Tyrannosaurus|tyranozaura]] współczynnik ten wynosił 5,44-7,63). Prawdopodobnie odzwierciedla to stosunkowo nieskomplikowany tryb życia tego dziwacznego dinozaura. Jako powolny roślinożerca lub wszystkożerca nie potrzebował dobrej koordynacji ani równowagi, przydatnej aktywnym drapieżnikom (Lauters i in., 2014).
+Znalezienie czaszki deinocheira umożliwiło prześwietlenie puszki mózgowej za pomocą tomografii komputerowej w celu określenia struktury mózgu. Niepublikowane badania ujawniły, że kształtem mózg tego dinozaura był podobny do ptaków i [[Troodontidae|troodontydów]]. Jak u większości teropodów, mózg (cerebrum) był rozszerzony bocznie i grzbietowo. Szlaki węchowe były duże, ale mniejsze niż u prymitywniejszych przedstawicieli [[Theropoda]]. Ogólnie mózg był mały i mocno zwarty, inaczej niż u większości ornitomimozaurów, charakteryzujących się względnie dużymi mózgami. Gadzi współczynnik encefalizacji wynosił 0,69, zbliżając pod tym względem deinocheira bardziej do zauropodów, niż innych teropodów (dla porównania u podobnej wielkości [[Tyrannosaurus|tyranozaura]] współczynnik ten wynosił 5,44-7,63). Prawdopodobnie odzwierciedla to stosunkowo nieskomplikowany tryb życia tego dziwacznego dinozaura. Jako powolny roślinożerca lub wszystkożerca nie potrzebował dobrej koordynacji ani równowagi, przydatnej aktywnym drapieżnikom (Lauters i in., 2014).
 Szkielet osiowy deinocheira charakteryował się daleko posuniętą pneumatyzacją. Kręgi szyjne były długie i niskie, o porównywalnym kształcie z większością ornitomimozaurów. Począwszy od siódmego kręgu, ich trzony stawały się coraz krótsze i trapezoidalne. Powodowało to znaczniejsze zakrzywienie S-kształtnej szyi niż i innych ornitomimozaurów.
@@ Linia 151: / Linia 151: @@
 Kobayashi, Y. & R. Barsbold, 2006. Ornithomimids from the Nemegt Formation of Mongolia. Journal of the Paleontological Society of Korea. 22(1), s. 195-207.
-Lauters, P., Lee, Y.-N., Barsbold, R., Currie, P.J., Kobayashi, Y., Escuillie, F., Godefroit, P. 2014.  The brain of ''Deinocheirus mirificus'', a gigantic ornithomimosaurian dinosaur from the Cretaceous of Mongolia. Society of Vertebrate Paleontology Abstracts of Papers, s. 166.
+Lauters, P., Lee, Y.-N., Barsbold, R., Currie, P.J., Kobayashi, Y., Escuillie, F., Godefroit, P. 2014. The brain of ''Deinocheirus mirificus'', a gigantic ornithomimosaurian dinosaur from the Cretaceous of Mongolia. Society of Vertebrate Paleontology Abstracts of Papers, s. 166.
 Lee, Y.-N., Barsbold, R., Currie, P.J., Kobayashi, Y., Lee, H.-J., Godefroit, P., Escuillié, F. & Chinzorig T. 2014. "Resolving the long-standing enigmas of a giant ornithomimosaur Deinocheirus mirificus" Nature 515, s. 257-260. [[doi:10.1038/nature13874]]

@@ Linia 68: / Linia 68: @@
 ==Budowa i paleobiologia==
 Deinocheira wyróżniało wiele cech, czyniąc go jednym z najdziwniejszych [[teropod]]ów. Czaszka była niska, z proporcjonalnie bardziej wydłużoną przedoczodołową częścią niż u innych ornitomimozaurów. Jej całkowita długość przekraczała 1 m. Była ona stosunkowo wąska (w najszerszym miejscu za oczodołami mierzyła 23 cm). Mimo pokaźnych rozmiarów, czaszkę tworzyły głównie cienkie kości, o grubości poniżej 6 mm (autorzy podają, że taką grubość miała większość „large expanses [of skull]”). Nozdrza miały kształt łzy, zwężając się ku tyłowi. Były otwarte od góry. Okna przedoczodołówe były długie i niskie a oczodoły stosunkowo duże. Zachowane [[Pierścień sklerotyczny|pierścienie sklerotyczne]] z prawej strony czaszki miały zewnętrzną średnicę 84 mm, a wewnętrzną – 52 mm. Sugeruje to, że prowadził raczej dzienny tryb życia. Oczy były proporcjonalnie mniejsze niż u ''[[Garudimimus]]'' czy ''[[Ornithomimus]]'' (nie biorąc pod uwagę negatywnej [[allometria|alometrii]] - uwaga MZ) . Przód pyska rozszerzał się, osiągając maksymalną szerokość 25 cm, a więc więcej, niż wynosiła szerokość czaszki w tylnej części. Sprawiało to, że przypominał on „kaczy dziób” [[hadrozauryd]]ów. Obecność otworków sugeruje, że przód szczęk przykrywał rogowy dziób. Szczęki były bezzębne jak u zaawansowanych [[ornitomimozaur]]ów. W porównaniu do niskiej czaszki żuchwa w bocznym widoku wydaje się zaskakująco masywna i wysoka (jej maksymalna głębokość sięga 20 cm), choć częściowo może to być efektem zgniecenia cienkich kości - za życia zwierzęcia żuchwa mogła być szersza i niższa (Lee i in., 2014).
-[[Plik:Deinocheirus Skull.JPG|300px|thumb|right|Rekonstrukcja czaszki. Autor zdjęcia: Derdadort [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Deinocheirus_Skull.JPG].]]
+[[Plik:Deinocheirus Skull.JPG|300px|thumb|left|Rekonstrukcja czaszki. Autor zdjęcia: Derdadort [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Deinocheirus_Skull.JPG].]]
 Szkielet osiowy deinocheira charakteryował się daleko posuniętą pneumatyzacją. Kręgi szyjne były długie i niskie, o porównywalnym kształcie z większością ornitomimozaurów. Począwszy od siódmego kręgu, ich trzony stawały się coraz krótsze i trapezoidalne. Powodowało to znaczniejsze zakrzywienie S-kształtnej szyi niż i innych ornitomimozaurów.
@@ Linia 82: / Linia 90: @@
 Zgodnie z trendem [[allometria|allometrycznym]], ta kość była dłuższa od kości piszczelowej. Śródstopie było krótkie i szerokie. Odróżniało to deinocheira od mniejszych ornitomimozaurów, które były dobrze przystosowane do szybkiego biegu. ''Deinocheirus'' nie miał też ''[[arctometatarsus]]'', charakterystycznej budowy śródstopia występującej u jego mniejszych krewniaków i m.in. u [[Tyrannosauridae|tyranozaurydów]]. Pazury stóp były tępo zakończone – jakby obcięte a nawet wklęsłe. Przypominały bardziej kopyta niż pazury innych [[teropod]]ów. Wg Lee i in. (2014) taki kształt mógł przeciwdziałać zapadaniu się w wilgotnych powierzchniach.
-[[Plik:Deinocheirus_mirificus_by_durbed.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja. Autor: [http://durbed.deviantart.com/art/Deinocheirus-mirificus-490645785 Durbed].]]
+[[Plik:Deinocheirus_mirificus_by_durbed.jpg|300px|thumb|left|Rekonstrukcja. Autor: [http://durbed.deviantart.com/art/Deinocheirus-mirificus-490645785 Durbed].]]
 Opisanie w 2014 r. dwóch kolejnych okazów rzuciło nowe światło na dietę deinocheira. Bezzębny dziób bezsprzecznie wyklucza go jako aktywnego drapieżnika, polującego na duże ofiary. Wespół z obecnością dzioba, U-kształtnym spojeniem żuchwy i jej skierowaniem ku dołowi ma sugerować przystosowanie do roślinożerności. Lee i in. (2014) sugerują, że deinocheir odżywiał się miękką roślinnością, być może wodną. Jak wskazuje wysoka żuchwa, przedsionek jamy ustnej był głęboki. Sugeruje to zdaniem ww. autorów istnienie masywnego języka, dzięki któremu deinocheir mógł zasysać pożywienie obcięte przez szeroki dziób podczas żerowania na dnie zbiorników wodnych. Krótkie i masywne pazury kończyn przednich mogły mieć wiele zastosowań (nie mają charakterystycznego kształtu, jak np. u ''[[Therizinosaurus]]'') i wg Lee i in. (2014) służyć do kopania i przyciągania gałęzi. Między żebrami MPC-D100/127 zachowały się pozostałości ryb, co dowodzi, iż uzupełniał on dietę o niewielkie zwierzęta (Lee i in., 2014). Taki zróżnicowany sposób odżywiania prawdopodobnie pozwalał mu unikać bezpośredniej rywalizacji z [[zauropod]]ami, [[hadrozauryd]]ami i [[Therizinosaurus|terizinozaurem]] ([[Thomas Holtz|Holtz]], 2014). Wśród szczątków tego osobnika odkryto też ponad 1400 [[gastrolit]]ów (kamieni żołądkowych), które zapewne pomagały mu rozdrabniać pokarm. Najwyraźniej wilgotne, poprzecinane rzekami środowisko odtworzone ze znalezisk z kotliny [[Nemegt]] miało wystarczająco wiele zasobów, aby wykarmić kilkutonowego, wszystkożernego dinozaura.

@@ Linia 65: / Linia 65: @@
 Odkrycie deinocheira było szokiem dla badaczy. Kończyny przednie teropodów zazwyczaj są nieduże, deinocheira były natomiast ogromne! Brak reszty szkieletu przez długie lata czynił deinocheira jednym z najbardziej tajemniczych dinozaurów w historii paleontologii. Rozbudzał on wyobraźnię badaczy, co zaowocowało licznymi spekulacjami na jego temat.
-W 2008 r. odkryto fragmenty kości i żeber brzusznych, należących do holotypowego osobnika. Zachowały się na nich ślady zębów tarbozaura ([[Phil Bell|Bell]] i in., 2012). W 2013 r. ujawniono, że odkryto dwa nowe szkielety. Mniejszy z nich (MPC-D 100/128) został odkryty w 2006 r. przez członków Korea-Mongolia International Dinosaur Expedition. Wcześniej jednak poważnie uszkodzili go handlarze skamieniałości. Fragmenty drugiego, większego okazu (MPC-D 100/127) odkryto w 2009 r. On również został wcześniej zdekompletowany przez handlarzy (prawdopodobnie po 2002 r.), którzy zabrali czaszkę oraz dłonie i stopy. W 2011 r. [[Pascal Godefroit]] zawiadomił innych naukowców ([[Yuong-Nam Lee]], [[Yoshitsugu Kobayashi]] i [[Philip Currie]]), że brakujące elementy szkieletu znajdują się w prywatnej kolekcji w Europie. Okazało się, że z Mongolii trafiły do Japonii, skąd następnie sprzedano je do Niemiec. Zostały one zidentyfikowane jako niewątpliwie należące do okazu MPC-D 100/127. Prawy paliczek stopy II-2, zebrany przez naukowców w 2009 r. doskonale pasował do paliczka II-1 odzyskanego okazu. O tym, że są to pozostałości jednego osobnika świadczył też ten sam biały kolor kości i otaczającej skały, wielkość brak pokrywających się elementów (Lee i in., 2014). Odkrycia te pozwoliły na niemal kompletną rekonstrukcję osteologii deinocheira. W 2014 r. na łamach Nature ukazał się artykuł, prezentujący wyniki badań tych dwóch okazów. Poza ww. osobami, w pracach uczestniczyli też [[Rinchen Barsbold]], Hang-Jae Lee, François Escuillié i Tsogtbaatar Chinzorig.
+W 2008 r. odkryto fragmenty kości i żeber brzusznych, należących do holotypowego osobnika. Zachowały się na nich ślady zębów tarbozaura ([[Phil Bell|Bell]] i in., 2012). W 2013 r. ujawniono, że odkryto dwa nowe szkielety. Mniejszy z nich (MPC-D 100/128) został odkryty w 2006 r. przez członków Korea-Mongolia International Dinosaur Expedition. Wcześniej jednak poważnie uszkodzili go handlarze skamieniałości. Fragmenty drugiego, większego okazu (MPC-D 100/127) odkryto w 2009 r. On również został wcześniej zdekompletowany przez handlarzy (prawdopodobnie po 2002 r.), którzy zabrali czaszkę oraz dłonie i stopy. W 2011 r. [[Pascal Godefroit]] zawiadomił innych naukowców ([[Yuong-Nam Lee]], [[Yoshitsugu Kobayashi]] i [[Philip Currie]]), że brakujące elementy szkieletu znajdują się w prywatnej kolekcji w Europie. Okazało się, że z Mongolii trafiły do Japonii, skąd następnie sprzedano je do Niemiec. Zostały one zidentyfikowane jako niewątpliwie należące do okazu MPC-D 100/127. Prawy paliczek stopy II-2, zebrany przez naukowców w 2009 r. doskonale pasował do paliczka II-1 odzyskanego okazu. O tym, że są to pozostałości jednego osobnika świadczył też ten sam biały kolor kości i otaczającej skały, wielkość i brak pokrywających się elementów (Lee i in., 2014). Odkrycia te pozwoliły na niemal kompletną rekonstrukcję osteologii deinocheira. W 2014 r. na łamach Nature ukazał się artykuł, prezentujący wyniki badań tych dwóch okazów. Poza ww. osobami, w pracach uczestniczyli też [[Rinchen Barsbold]], Hang-Jae Lee, François Escuillié i Tsogtbaatar Chinzorig.
 ==Budowa i paleobiologia==