Rhynchosauria - Historia wersji

Dino: Zastępowanie tekstu - "Występowanie3" na "Występowanie"

2018-12-10T15:12:14Z

Zastępowanie tekstu - "Występowanie3" na "Występowanie"

Dino: /* Zróżnicowanie i ewolucja */

2018-12-03T17:58:03Z

‎Zróżnicowanie i ewolucja

Dino: /* Wstęp */

2018-12-03T17:49:33Z

‎Wstęp

Dino o 17:48, 3 gru 2018

2018-12-03T17:48:49Z

Dino o 17:47, 3 gru 2018

2018-12-03T17:47:48Z

Mateusz o 17:37, 26 paź 2013

2013-10-26T17:37:25Z

Mateusz o 14:35, 26 paź 2013

2013-10-26T14:35:11Z

Mateusz: /* Budowa */

2013-10-26T14:18:18Z

‎Budowa

Mateusz: /* Budowa */

2013-10-26T11:55:55Z

‎Budowa

Mateusz o 11:55, 26 paź 2013

2013-10-26T11:55:04Z

@@ Linia 8: / Linia 8: @@
   |dieta                  =
   |miejsce                = [[Afryka]], [[Ameryka Południowa]], [[Ameryka Północna]], [[Europa]], [[Indie]]
-  |czas                   = {{Występowanie3|251|208}}
+  |czas                   = {{Występowanie|251|208}}
 -208,5 [[Ma]]<br>
 <small>[[wczesny trias|wczesny]] - [[późny trias]] ([[olenek]] - [[noryk]])</small>

@@ Linia 37: / Linia 37: @@
 [[Plik:Lossiemouth_herbivores_by_Kahless28.jpg|450px|thumb|right|Roślinożercy z formacji Lossiemouth: ''Hyperodapedon'', ''Stagonolepis'' i ''Leptopleuron''. Autor: [[Jakub Kowalski]].]]
 [[Plik:Rhynchosauria drzewo.png|450px|thumb|right|Pokrewieństwa poszczególnych rynchozaurów. Źródło: Montefeltro i in., 2010 (zmodyfikowane).]]
-Najwcześniejsze znane rynchozaury to ''Mesosuchus'' i ''Howesia''. Są to najprymitywniejsi znani przedstawiciele rynchozaurów. Szczątki tych gadów znaleziono w Afryce Południowej, w warstwach odpowiadających późnej części wczesnego triasu oraz najwcześniejszej części środkowego triasu (około 245 milionów lat temu). Przypominały one sylwetką dzisiejsze jaszczurki. Czaszka nie była jeszcze tak silnie zmodyfikowana jak u późniejszych krewniaków, była stosunkowo wąska i wydłużona. Na kościach przedszczękowych (u ''Mesosuchus'', w przypadku ''Howesia'' nie znaleziono tego elementu szkieletu) znajdowały się nieliczne zęby. ''Mesosuchus'' nie posiadał charakterystycznych baterii zębowych, w jego na kościach zębowej i szczękowej znajdowały się pojedyncze rzędy zębów. ''Howesia'' posiadała dodatkowy rząd zębów, zarówno na kości zębowej jak i szczękowej. "Dziób" był słabo wykształcony, kości przedszczękowe były charakterystycznie powiększone i zakrzywione do dołu. Kończyny szeroko rozstawione na boki, a całe ciało dłuższe, smuklejsze i zakończone długim ogonem. Późniejsze, bardziej zaawansowane rynchozaury zalicza się tradycyjnie do podrodziny Rhynchosaurinae. Czaszka była już znacznie masywniejsza i szersza, "dziób" silniej wykształcony i występowały baterie zębowe. Całe ciało było bardziej masywne w porównaniu z formami [[bazalny]]mi, kończyny silniejsze a ogon znacznie krótszy. ''Rhynchosaurus'' jest jednym z lepiej poznanych przedstawicieli tej grupy, od którego zresztą pochodzi nazwa całego rzędu. Rodzaj ten zamieszkiwał w środkowym triasie obszary Europy. Były to niewielkie gady, nie przekraczające zwykle 50 cm długości. Opisano dwa gatunki: typowy ''Rhynchosaurus articeps'' i ''R. brodiei''. Trzeci gatunek, opisany przez Bentona jako ''R. spenceri'' jest obecnie zazwyczaj zaliczany do oddzielnego rodzaju ''Fodonyx''. Blisko spokrewniony z ''Rhynchosaurus'' jest ''Stenaulorhynchus'' zasiedlający również w środkowym triasie obszary Afryki. Pozostałe znane rynchozaury zalicza się do kolejnej, najbardziej zaawansowanej i wyspecjalizowanej podrodziny Hyperodapedontinae. Były to największe i najmasywniejsze z rynchozaurów. "Dziób" był najmocniej wykształcony, baterie zębowe złożone z wielu, równolegle ułożonych rzędów zębów. Przedstawiciele tej podrodziny osiągnęli największy sukces i rozprzestrzenili się niemal na całym świecie. ''Isalorhynchus'' znaleziony został na [[Madagaskar]]ze w osadach z pogranicza środkowego i późnego triasu. ''Paradapedon'' pochodzi z początków późnego triasu Indii, ze słynnej formacji Maleri. Najliczniej reprezentowany jest rodzaj ''Hyperodapedon'', z kilkoma gatunkami. Oryginalnie szczątki rynchozaurów znajdowane w różnych zakątkach świata opisywano jako oddzielne rodzaje, jednakże po rewizji skamieniałości większości z nich zsynonimizowano (notka – ''Paradapedon'' w wielu źródłach również jest zaliczany do ''Hyperodapedon'' w randze gatunku ''H. huxleyi''). ''Hyperodapedon gordoni'' został opisany na podstawie szczątków znalezionych w osadach Szkockiej formacji Lossiemouth , gdzie wraz z aetozaurem ''Stagonolepis'' był głównym roślinożercą. ''H. huenei'' pochodzi z późnego karniku Brazylii i uznawany jest za najbardziej prymitywny gatunek. ''H. mariensis'' również pochodzi z równowiekowych osadów [[Brazylia|Brazylii]], ale jest bardziej wyspecjalizowany. Z osadów [[Formacja|formacji]] [[Ischigualasto]] pochodzi ''H. sanjuanensis'', pierwotnie opisany jako ''[[Scaphonyx]] sanjuanensis''. Był tam najliczniej reprezentowanym roślinożernym gadem i występował razem z pierwszymi dinozaurami. ''H. fischeri'' został opisany na podstawie ogromnej ilości szczątków datowanych na wczesny karnik z obszarów Brazylii. Przez wiele lat wyróżniono wiele rodzajów (np. ''Cephalania'', ''Cephalastron'', ''Scaphonychimus''), które ostatecznie okazały się wszystkie należeć do jednego gatunku. Spowodowane to było tym, że wśród kopalnego materiału znalazły się szczątki osobników obu płci i w różnym wieku. Szczątki zaliczane do rynchozaurów, prawdopodobnie należących do rodzaju ''Hyperodapedon'' znaleziono również w osadach datowanych na karnik w Ameryce Północnej.
+Najwcześniejsze znane rynchozaury to ''Mesosuchus'' i ''Howesia''. Są to najprymitywniejsi znani przedstawiciele rynchozaurów. Szczątki tych gadów znaleziono w Afryce Południowej, w warstwach odpowiadających późnej części wczesnego triasu oraz najwcześniejszej części środkowego triasu (około 245 milionów lat temu). Przypominały one sylwetką dzisiejsze jaszczurki. Czaszka nie była jeszcze tak silnie zmodyfikowana jak u późniejszych krewniaków, była stosunkowo wąska i wydłużona. Na kościach przedszczękowych (u ''Mesosuchus'', w przypadku ''Howesia'' nie znaleziono tego elementu szkieletu) znajdowały się nieliczne zęby. ''Mesosuchus'' nie posiadał charakterystycznych baterii zębowych, w jego na kościach zębowej i szczękowej znajdowały się pojedyncze rzędy zębów. ''Howesia'' posiadała dodatkowy rząd zębów, zarówno na kości zębowej jak i szczękowej. "Dziób" był słabo wykształcony, kości przedszczękowe były charakterystycznie powiększone i zakrzywione do dołu. Kończyny szeroko rozstawione na boki, a całe ciało dłuższe, smuklejsze i zakończone długim ogonem.
 [[Kategoria: Archosauromorpha]]
 [[Kategoria: Artykuły paleontologiczne]]

@@ Linia 27: / Linia 27: @@
 </small>
 == Wstęp ==
-'''Rynchozaury''' (łac. Rhynchosauria) (Osborn, 1903) - była to szeroko rozpowszechniona, choć niezróżnicowana grupa [[trias]]owych gadów. Znane są one od końca wczesnego triasu aż do końca tego okresu. Początkowo nieliczne, z czasem stały się bardzo ważnym elementem triasowych ekosystemów. W wielu rejonach świata były one, przed początkiem dominacji roślinożernych [[Dinosauria|dinozaurów]], głównymi roślinożercami. Ciekawe jest, że bliskie sobie lub te same [[takson]]y występował y na ogromnych obszarach w wielu rejonach globu. Dowodzi to, że mimo małego zróżnicowania grupa ta odniosła ogromny sukces [[ewolucja|ewolucyjny]] i dostosowała się doskonale do panujących w triasie warunków. Współwystępowały one z dicynodontami (które również stanowiły bardzo ważny element środkowo- i późno-triasowych faun) a później również z pierwszymi dinozaurami. Były to gady niewielkich i średnich rozmiarów. Największe osiągały ok. 2 metrów długości i ważyły po kilkadziesiąt kilogramów. Przeważnie jednak były mniejsze. Pod koniec triasu rynchozaury stały się jeszcze mniej zróżnicowane oraz mniej liczne. Tłumaczy się to wzrastającą konkurencją ze strony dinozaurów roślinożernych, które wówczas stawały się coraz liczniejsze. Również pojawienie się nowych drapieżników w postaci pierwszych [[Theropoda|teropodów]] mogło znacząco wpłynąć na zanikanie rynchozaurów. Kolejną hipotezą tłumaczącą wymarcie tej grupy jest zanik w skali globalnej pierwotnych zbiorowisk roślinnych z dominacją ''Dicroidium''. Ostatecznie znikły one z zapisu kopalnego z końcem [[karnik]]u. Początkowo uważano, że rynchozaury były spokrewnione z gadami ryjogłowymi (Rhynchocephalia), jednakże nowsze badania sugerują, że wraz z blisko spokrewnionymi Trilophosauria, stanowią najwcześniejsze odgałęzienie linii archozauromorfów ([[Archosauromorpha]]).
+'''Rynchozaury''' (łac. Rhynchosauria) (Osborn, 1903) - była to szeroko rozpowszechniona, choć niezróżnicowana grupa [[trias]]owych gadów. Znane są one od końca wczesnego triasu aż do końca tego okresu. Początkowo nieliczne, z czasem stały się bardzo ważnym elementem triasowych ekosystemów. W wielu rejonach świata były one, przed początkiem dominacji roślinożernych [[Dinosauria|dinozaurów]], głównymi roślinożercami. Ciekawe jest, że bliskie sobie lub te same [[takson]]y występowały na ogromnych obszarach w wielu rejonach globu. Dowodzi to, że mimo małego zróżnicowania grupa ta odniosła ogromny sukces [[ewolucja|ewolucyjny]] i dostosowała się doskonale do panujących w triasie warunków. Współwystępowały one z dicynodontami (które również stanowiły bardzo ważny element środkowo- i późno-triasowych faun) a później również z pierwszymi dinozaurami. Były to gady niewielkich i średnich rozmiarów. Największe osiągały ok. 2 metrów długości i ważyły po kilkadziesiąt kilogramów. Przeważnie jednak były mniejsze. Pod koniec triasu rynchozaury stały się jeszcze mniej zróżnicowane oraz mniej liczne. Tłumaczy się to wzrastającą konkurencją ze strony dinozaurów roślinożernych, które wówczas stawały się coraz liczniejsze. Również pojawienie się nowych drapieżników w postaci pierwszych [[Theropoda|teropodów]] mogło znacząco wpłynąć na zanikanie rynchozaurów. Kolejną hipotezą tłumaczącą wymarcie tej grupy jest zanik w skali globalnej pierwotnych zbiorowisk roślinnych z dominacją ''Dicroidium''. Ostatecznie znikły one z zapisu kopalnego z końcem [[karnik]]u. Początkowo uważano, że rynchozaury były spokrewnione z gadami ryjogłowymi (Rhynchocephalia), jednakże nowsze badania sugerują, że wraz z blisko spokrewnionymi Trilophosauria, stanowią najwcześniejsze odgałęzienie linii archozauromorfów ([[Archosauromorpha]]).
 == Budowa i paleobiologia ==

@@ Linia 27: / Linia 27: @@
 </small>
 == Wstęp ==
-'''Rynchozaury''' (łac. Rhynchosauria) (Osborn, 1903) - była to szeroko rozpowszechniona, choć niezróżnicowana grupa [[trias]]owych gadów. Znane są one od końca wczesnego triasu aż do końca tego okresu. Początkowo nieliczne, z czasem stały się bardzo ważnym elementem triasowych ekosystemów. W wielu rejonach świata były one, przed początkiem dominacji roślinożernych [[Dinosauria|dinozaurów]], głównymi roślinożercami. Ciekawe jest, że bliskie sobie lub te same [[takson]]y występowały na ogromnych obszarach w wielu rejonach globu. Dowodzi to, że mimo małego zróżnicowania grupa ta odniosła ogromny sukces [[ewolucja|ewolucyjny]] i dostosowała się doskonale do panujących w triasie warunków. Współwystępowały one z dicynodontami (które również stanowiły bardzo ważny element środkowo- i późno-triasowych faun) a później również z pierwszymi dinozaurami. Były to gady niewielkich i średnich rozmiarów. Największe osiągały ok. 2 metrów długości i ważyły po kilkadziesiąt kilogramów. Przeważnie jednak były mniejsze. Pod koniec triasu rynchozaury stały się jeszcze mniej zróżnicowane oraz mniej liczne. Tłumaczy się to wzrastającą konkurencją ze strony dinozaurów roślinożernych, które wówczas stawały się coraz liczniejsze. Również pojawienie się nowych drapieżników w postaci pierwszych [[Theropoda|teropodów]] mogło znacząco wpłynąć na zanikanie rynchozaurów. Kolejną hipotezą tłumaczącą wymarcie tej grupy jest zanik w skali globalnej pierwotnych zbiorowisk roślinnych z dominacją ''Dicroidium''. Ostatecznie znikły one z zapisu kopalnego z końcem [[karnik]]u. Początkowo uważano, że rynchozaury były spokrewnione z gadami ryjogłowymi (Rhynchocephalia), jednakże nowsze badania sugerują, że wraz z blisko spokrewnionymi Trilophosauria, stanowią najwcześniejsze odgałęzienie linii archozauromorfów ([[Archosauromorpha]]).
+'''Rynchozaury''' (łac. Rhynchosauria) (Osborn, 1903) - była to szeroko rozpowszechniona, choć niezróżnicowana grupa [[trias]]owych gadów. Znane są one od końca wczesnego triasu aż do końca tego okresu. Początkowo nieliczne, z czasem stały się bardzo ważnym elementem triasowych ekosystemów. W wielu rejonach świata były one, przed początkiem dominacji roślinożernych [[Dinosauria|dinozaurów]], głównymi roślinożercami. Ciekawe jest, że bliskie sobie lub te same [[takson]]y występował y na ogromnych obszarach w wielu rejonach globu. Dowodzi to, że mimo małego zróżnicowania grupa ta odniosła ogromny sukces [[ewolucja|ewolucyjny]] i dostosowała się doskonale do panujących w triasie warunków. Współwystępowały one z dicynodontami (które również stanowiły bardzo ważny element środkowo- i późno-triasowych faun) a później również z pierwszymi dinozaurami. Były to gady niewielkich i średnich rozmiarów. Największe osiągały ok. 2 metrów długości i ważyły po kilkadziesiąt kilogramów. Przeważnie jednak były mniejsze. Pod koniec triasu rynchozaury stały się jeszcze mniej zróżnicowane oraz mniej liczne. Tłumaczy się to wzrastającą konkurencją ze strony dinozaurów roślinożernych, które wówczas stawały się coraz liczniejsze. Również pojawienie się nowych drapieżników w postaci pierwszych [[Theropoda|teropodów]] mogło znacząco wpłynąć na zanikanie rynchozaurów. Kolejną hipotezą tłumaczącą wymarcie tej grupy jest zanik w skali globalnej pierwotnych zbiorowisk roślinnych z dominacją ''Dicroidium''. Ostatecznie znikły one z zapisu kopalnego z końcem [[karnik]]u. Początkowo uważano, że rynchozaury były spokrewnione z gadami ryjogłowymi (Rhynchocephalia), jednakże nowsze badania sugerują, że wraz z blisko spokrewnionymi Trilophosauria, stanowią najwcześniejsze odgałęzienie linii archozauromorfów ([[Archosauromorpha]]).
 == Budowa i paleobiologia ==

@@ Linia 1: / Linia 1: @@
-<small>
+{{Opis
-{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
+ |Autor                  = [[Jakub Kowalski]]
-| Autor:
+ |Korekta                = [[Mateusz Tałanda]]
-| Korekta:
+ |nazwa                  = Rhynchosauria (rynchozaury)
-|-
+ |długość                =
-| [[Jakub Kowalski]]
+ |wysokość               =
-| [[Mateusz Tałanda]]
+ |masa                   =
-|}
+ |dieta                  =
 </small>
 == Wstęp ==

@@ Linia 11: / Linia 11: @@
 '''Rynchozaury''' (łac. Rhynchosauria) (Osborn, 1903) - była to szeroko rozpowszechniona, choć niezróżnicowana grupa [[trias]]owych gadów. Znane są one od końca wczesnego triasu aż do końca tego okresu. Początkowo nieliczne, z czasem stały się bardzo ważnym elementem triasowych ekosystemów. W wielu rejonach świata były one, przed początkiem dominacji roślinożernych [[Dinosauria|dinozaurów]], głównymi roślinożercami. Ciekawe jest, że bliskie sobie lub te same [[takson]]y występowały na ogromnych obszarach w wielu rejonach globu. Dowodzi to, że mimo małego zróżnicowania grupa ta odniosła ogromny sukces [[ewolucja|ewolucyjny]] i dostosowała się doskonale do panujących w triasie warunków. Współwystępowały one z dicynodontami (które również stanowiły bardzo ważny element środkowo- i późno-triasowych faun) a później również z pierwszymi dinozaurami. Były to gady niewielkich i średnich rozmiarów. Największe osiągały ok. 2 metrów długości i ważyły po kilkadziesiąt kilogramów. Przeważnie jednak były mniejsze. Pod koniec triasu rynchozaury stały się jeszcze mniej zróżnicowane oraz mniej liczne. Tłumaczy się to wzrastającą konkurencją ze strony dinozaurów roślinożernych, które wówczas stawały się coraz liczniejsze. Również pojawienie się nowych drapieżników w postaci pierwszych [[Theropoda|teropodów]] mogło znacząco wpłynąć na zanikanie rynchozaurów. Kolejną hipotezą tłumaczącą wymarcie tej grupy jest zanik w skali globalnej pierwotnych zbiorowisk roślinnych z dominacją ''Dicroidium''. Ostatecznie znikły one z zapisu kopalnego z końcem [[karnik]]u. Początkowo uważano, że rynchozaury były spokrewnione z gadami ryjogłowymi (Rhynchocephalia), jednakże nowsze badania sugerują, że wraz z blisko spokrewnionymi Trilophosauria, stanowią najwcześniejsze odgałęzienie linii archozauromorfów ([[Archosauromorpha]]).
-== Budowa ==
+== Budowa i paleobiologia ==
 [[Plik:Saturnalia Sacisaurus Hypero by Kahless28.jpg|350px|thumb|right|''[[Saturnalia]]'', ''[[Sacisaurus]]'' i ''Hyperodapedon''. Autor: [[Jakub Kowalski]].]]
 Rynchozaury charakteryzowały się specyficzną budową czaszki. Już u najwcześniejszych, wczesnotriasowych form widać początek specjalizacji w kierunku efektywnego pobierania twardego materiału roślinnego. Mimo, że ogólny pokrój czaszki tych najstarszych taksonów jest zbliżony do prymitywniejszych diapsydów (np. ''Youngina'') można już zauważyć trend wiodący do modyfikacji znacznie wyraźniej widocznych u późniejszych rynchozaurów. Nozdrza zewnętrzne są zlane w jeden otwór, przesunięty bardziej na wierzch czaszki. Kość przedszczękowa jest powiększona i zagięta, tworząc zaczątek dziobowatego rostrum tak charakterystycznego dla form środkowo i późno triasowych. Na kości tej występują nieliczne zęby, które u młodszych geologicznie rynchozaurów zanikły. Kolejną różnicą pomiędzy tymi najwcześniejszymi a bardziej zaawansowanymi taksonami jest występowanie pojedynczego rzędu zębów w zębodołach. U bardziej zaawansowanych rynchozaurów wykształciły się dodatkowe rzędy zębów tworzące charakterystyczne baterie zębowe. Powierzchnia podniebienna kości szczękowej uległa znacznemu poszerzeniu. Bateria zębowa utworzona jest u nich z licznych, podłużnych rzędów zębów, którym odpowiadały rzędy w rowkach leżące w kościach żuchwy. Zęby rynchozaurów nie były wymieniane tak jak u większości innych gadów, po starciu pozostawały one przymocowane do kości. Nowe zęby wyrastały z tyłu każdego rzędu i przesuwały się do przodu, Ścierając się, aż utworzyły płaską powierzchnię. Ten typ uzębienia określa się jako ankylotekodontyczny. U zaawansowanych form czaszka była bardzo silnie poszerzona, niekiedy szersza niż dłuższa, a kości przedszczękowe tworzyły potężny dziób, zapewne pokryty za życia zwierzęcia pochwą rogową. Żuchwa była dopasowana do zagłębienia w kości szczękowej. Pysk rynchozaurów działał niczym nożyce, uniemożliwiając ruchy do przodu i do tyłu, ale znacząco zwiększając siłę zgryzu, co umożliwiało im odżywianie się twardą roślinnością. Obszar ciemieniowy czaszki uległ silnym modyfikacjom, tworząc miejsce przyczepu potężnych mięśni poruszających szczękami. Również budowa kończyn ulegała modyfikacjom w czasie ewolucji rynchozaurów. Formy najwcześniejsze miały kończyny o stosunkowo delikatnej budowie i szeroko rozstawione na boki, podobnie jak u jaszczurek. Późniejsze taksony miały silnie pogrubione, znacznie masywniejsze kości kończyn. Tylne kończyny przesunęły się bardziej pod tułów zwierzęcia, co upodobniało je nieco do bardziej zaawansowanych archozauromorfów. Kość stępowa u najstarszych rynchozaurów jest niemal nie do odróżnienia od analogicznego elementu najprymitywniejszych archozaurów. Z czasem uległa modyfikacjom, tracąc swój pierwotny charakter. Budowa stopy u późniejszych taksonów świadczy, że służyły one do kopania w gruncie. Również powiększone pazury sugerują, że zwierzęta te zdobywały przynajmniej część swojego pokarmu poprzez wygrzebywanie go z ziemi.