Tyrannosaurus - Historia wersji

Kamil Kamiński: /* Bibliografia */

2025-08-21T11:21:53Z

‎Bibliografia

Kamil Kamiński: /* T. imperator i T. regina */

2025-08-21T11:20:39Z

‎T. imperator i T. regina

Kamil Kamiński: /* Lokalizacje odkryć */

2025-08-02T22:47:47Z

‎Lokalizacje odkryć

Kamil Kamiński o 22:46, 2 sie 2025

2025-08-02T22:46:13Z

Kamil Kamiński: /* Bibliografia */

2025-07-09T20:04:23Z

‎Bibliografia

Kamil Kamiński: /* T. imperator i T. regina */

2025-07-09T20:01:32Z

‎T. imperator i T. regina

Kamil Kamiński: /* Bibliografia */

2025-07-09T11:19:28Z

‎Bibliografia

Kamil Kamiński: /* Paleoatologie */

2025-07-09T11:17:03Z

‎Paleoatologie

Kamil Kamiński: /* Łapy */

2025-07-09T11:12:57Z

‎Łapy

Kamil Kamiński: /* Bibliografia */

2025-01-23T13:44:06Z

‎Bibliografia

@@ Linia 464: / Linia 464: @@
 Carpenter, K. (1990) "Variation in Tyrannosaurus rex" [w:] Carpenter, K. & Currie, P.J. (red.) "Dinosaur Systematics: Approaches and Perspectives" wyd. Cambridge University, New York, 141-145.
-Carpenter, K. & Smith, M. (2001). "Forelimb Osteology and Biomechanics of Tyrannosaurus rex". In Tanke, D. H.; Carpenter, K. (eds.). Mesozoic vertebrate life. Bloomington: Indiana University Press
+Carpenter, K. & Smith, M. (2001). "Forelimb Osteology and Biomechanics of Tyrannosaurus rex". In Tanke, D. H.; Carpenter, K. (eds.). Mesozoic vertebrate life. Bloomington: Indiana University Press.
 Carr, T. & Williamson, T. (2000) "A review of Trannosauridae (Dinosauria: Coelurosauria) from New Mexico" w: Lucas, S.G. & Heckert, A.B. (red.) "Dinosaurs of New Mexico" New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 17, 113-146.

@@ Linia 169: / Linia 169: @@
 ===''T. imperator'' i ''T. regina''===
 [[Plik:Tyrannosaurus_Sue_Scott_Hartman.jpg|300px|thumb|right|Szkielet masywnej formy - FMNH PR2081 (Sue). Autor: Scott Hartman [http://www.skeletaldrawing.com/theropods].]]
-W 2022 r. Paul i współpracownicy opublikowali pracę, w której stwierdzili, że okazy zaliczane do tej pory do ''T. rex'' reprezentują 3 gatunki, różniące się masywnością budowy i ilością dwóch cienkich zębów w przedniej części kości zębowej. Najstarszy geologicznie z nich byłby ''T. imperator''. Reprezentowałby on masywną budowę (morfotyp I) oraz miałby po dwa wspomniane zęby w każdej z kości zębowych. Pochodzące z młodszych warstw osobniki zaliczono do ''T. regina'' (smukły – morfotyp III; jeden cienki ząb w przedniej części kości zębowej) lub ''T. rex'' (masywny – morfotyp II; jeden cienki ząb w przedniej części kości zębowej). Holotypem ''T. imperator'' jest okaz FMNH PR2081, a ''T. regina'' – USNM 555000. Taka interpretacja nie spotkała się jednak z powszechnym uznaniem. Została ona skrytykowana m.in. przez Cau (online). Wskazuje on, że przy tak małej próbie (ok. 30 okazów) nie można dostrzec wyraźnego podziału na osobniki masywne i smukłe. Z kolei kształt pierwszych zębów w kości zębowej jest cechą o dużej zmienności między poszczególnymi okazami. Z tych powodów Cau uważa, że ''T. imperator'' i ''T. regina'' to po prostu młodsze synonimy ''T. rex''.
+W 2022 r. Paul i współpracownicy opublikowali pracę, w której stwierdzili, że okazy zaliczane do tej pory do ''T. rex'' reprezentują 3 gatunki, różniące się masywnością budowy i ilością dwóch cienkich zębów w przedniej części kości zębowej. Najstarszy geologicznie z nich byłby ''T. imperator''. Reprezentowałby on masywną budowę (morfotyp I) oraz miałby po dwa wspomniane zęby w każdej z kości zębowych. Pochodzące z młodszych warstw osobniki zaliczono do ''T. regina'' (smukły – morfotyp III; jeden cienki ząb w przedniej części kości zębowej) lub ''T. rex'' (masywny – morfotyp II; jeden cienki ząb w przedniej części kości zębowej). Holotypem ''T. imperator'' jest okaz FMNH PR2081, a ''T. regina'' – USNM 555000. Taka interpretacja nie spotkała się jednak z powszechnym uznaniem. Została ona skrytykowana m.in. przez Cau (online). Wskazuje on, że przy tak małej próbie (ok. 30 okazów) nie można dostrzec wyraźnego podziału na osobniki masywne i smukłe. Z kolei kształt pierwszych zębów w kości zębowej jest cechą o dużej zmienności między poszczególnymi okazami. Z tych powodów Cau uważa, że ''T. imperator'' i ''T. regina'' to po prostu młodsze synonimy ''T. rex''. Redeskrypcja holotypu tyranozaura (CM 9380) wykazała, że budowa zębów w kości zębowej może być różna nawet u jednego osobnika w lewej i prawej połówce żuchwy (Carr, 2025).
 Praca Paula i współpracowników została też skrytykowana przez Carra i in. (2022). Zauważyli oni m.in., że proponowane przez Paula i in. cechy diagnistyczne pokrywają się między gatunkami, niektórych czaszek nie sposób zidentyfikować na podstawie zaproponowanej diagnozy, diagnoza oparta na cechach zębów jest problematyczna, a ponadto nie ustalono pozycji stratygraficznej niektórych badanych okazów. Badania Carra z 2020 r. wykazały zmienność u tyranozaura, lecz nie można jej było podzielić na odrębne kategorie. Ponadto wspomniany autorzy przetestowali zmienność masywności kości udowej dla 112 gatunków żyjących ptaków i 4 nieptasich teropodów. Uzyskane wyniki pokazały, że zmienność tej cechy u ''T. rex'' nie jest wcale wyjątkowa i nie świadczy o podziale na odrębne gatunki.

@@ Linia 194: / Linia 194: @@
 [[Plik:Tyrannosaurus_AMNH_5027.PNG|300px|thumb|left|Jeden z proponowanych osobników ''Tyrannosaurus'' "x"  AMNH 5027 (fot: Abram E. Anderson, z Osborn, 1912).]]
-[[Plik:Tyrannosaurus_specimens1.png300px|thumb|right|Porównanie szkieletów sześciu okazów tytranozaura. Autor: Scott Hartman [https://www.skeletaldrawing.com/theropods/tyrannosaurus-comparison].]]
+[[Plik:Tyrannosaurus_specimens1.png|300px|thumb|right|Porównanie szkieletów sześciu okazów tytranozaura. Autor: Scott Hartman [https://www.skeletaldrawing.com/theropods/tyrannosaurus-comparison].]]
 Szczątki ''Tyrannosaurus'' znane są z zachodniej części Ameryki Północnej, od południowej części Kanady aż do Teksasu. ''Tyrannosaurus'' miał jeden z najobszerniejszych zasięgów  geograficznych znanych wśród mezozoicznych dinozaurów. Poniższa lista została ułożona w porządku alfabetycznym wg nazw [[formacja|formacji]] (na końcu lokalizacje niepewne) i zawiera krótkie omówienie materiału kopalnego:

@@ Linia 1: / Linia 1: @@
 __TOC__
 {{DISPLAYTITLE:''Tyrannosaurus''}}
@@ Linia 194: / Linia 192: @@
 ==Lokalizacje odkryć==
-[[Plik:Tyrannosaurus_Sue_skull.jpg|300px|thumb|right|Czaszka FMNH PR2081 (Sue). Fot. "FunkMonk" [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sue_skull.jpg].]]
+[[Plik:Tyrannosaurus_AMNH_5027.PNG|300px|thumb|left|Jeden z proponowanych osobników ''Tyrannosaurus'' "x"  AMNH 5027 (fot: Abram E. Anderson, z Osborn, 1912).]]
 Szczątki ''Tyrannosaurus'' znane są z zachodniej części Ameryki Północnej, od południowej części Kanady aż do Teksasu. ''Tyrannosaurus'' miał jeden z najobszerniejszych zasięgów  geograficznych znanych wśród mezozoicznych dinozaurów. Poniższa lista została ułożona w porządku alfabetycznym wg nazw [[formacja|formacji]] (na końcu lokalizacje niepewne) i zawiera krótkie omówienie materiału kopalnego:

@@ Linia 552: / Linia 552: @@
 Osborn, H. F. (1912) "Crania of Tyrannosaurus and Allosaurus" Memoirs of the American Museum of Natural History. New series, 1, 1-32. [http://hdl.handle.net/2246/49]
-Osborn, H. F. (1917) "Skeletal adaptations of Ornitholestes, Struthiomimus, Tyrannosaurus" Bulletin of the American Museum of Natural History, 35(43), 733-771. [http://hdl.handle.net/2246/1334]
+Osborn, H.F. (1917) "Skeletal adaptations of ''Ornitholestes, Struthiomimus, Tyrannosaurus''" Bulletin of the American Museum of Natural History, 35(43), 733-771. [http://hdl.handle.net/2246/1334]
-Paul, G. S., Persons, W. S., & Van Raalte, J. (2022). "The Tyrant Lizard King, Queen and Emperor: Multiple Lines of Morphological and Stratigraphic Evidence Support Subtle Evolution and Probable Speciation Within the North American Genus Tyrannosaurus". Evolutionary Biology. [[doi:10.1007/s11692-022-09561-5]]
+Paul, G.S., Persons, W. S., & Van Raalte, J. (2022). "The Tyrant Lizard King, Queen and Emperor: Multiple Lines of Morphological and Stratigraphic Evidence Support Subtle Evolution and Probable Speciation Within the North American Genus ''Tyrannosaurus''". Evolutionary Biology. [[doi:10.1007/s11692-022-09561-5]]
-Persons, W.S., Currie, P.J. & Erickson, G.M. (2019) “An Older and Exceptionally Large Adult Specimen of Tyrannosaurus rex”. The Anatomical Record (advance online publication. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ar.24118]
+Paul, G.S. (2025). "A presentation of the current data on the exceptionally diverse non-tyrannosaurid eutyrannosaur and tyrannosaurini genera and species of western North America during the End Cretaceous North American Interchange." Mesozoic 002 (2): 085–138. [[doi:10.11646/mesozoic.2.2.1]].
-Peterson, J.E., Tseng, Z.J. & Brink, S. (2021). "Bite force estimates in juvenile Tyrannosaurus rex based on simulated puncture marks." PeerJ 9:e11450 [[doi:10.7717/peerj.11450]].
+Persons, W.S., Currie, P.J. & Erickson, G.M. (2019) “An Older and Exceptionally Large Adult Specimen of ''Tyrannosaurus rex''”. The Anatomical Record (advance online publication. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ar.24118]
 Rayfield, E. (2011) "Structural performance of tetanuran theropod skulls, with emphasis on the Megalosauridae, Spinosauridae and Carcharodontosauridae" Special Papers in Palaeontology, 86, 241-253. [[doi:10.1111/j.1475-4983.2011.01081.x]]
-Ratcliffe, B.C. & Ocampo, F.C. (2001) "Tyrannasorus Rex Ratcliffe and Ocampo, a New Genus and Species of Miocene Hybosorid in Amber from the Dominican Republic (Coleoptera: Scarabaeoidea: Hybosoridae)" The Coleopterists Bulletin,  55(3), 351–355. doi:10.1649/0010-065X(2001)055[0351:TRRAOA]2.0.CO;2
+Ratcliffe, B.C. & Ocampo, F.C. (2001) "''Tyrannasorus Rex'' Ratcliffe and Ocampo, a New Genus and Species of Miocene Hybosorid in Amber from the Dominican Republic (Coleoptera: Scarabaeoidea: Hybosoridae)" The Coleopterists Bulletin,  55(3), 351–355. doi:10.1649/0010-065X(2001)055[0351:TRRAOA]2.0.CO;2
 Rothschild, B., O'Connor, J., & Lozado, M. C. (2022). "Closer examination does not support infection as cause for enigmatic ''Tyrannosaurus rex'' mandibular pathologies". Cretaceous Research, 140, 105353. [[doi: 10.1016/j.cretres.2022.105353]]

← poprzednia wersja		Wersja z 20:01, 9 lip 2025
Linia 174:		Linia 174:

	Praca Paula i współpracowników została też skrytykowana przez Carra i in. (2022). Zauważyli oni m.in., że proponowane przez Paula i in. cechy diagnistyczne pokrywają się między gatunkami, niektórych czaszek nie sposób zidentyfikować na podstawie zaproponowanej diagnozy, diagnoza oparta na cechach zębów jest problematyczna, a ponadto nie ustalono pozycji stratygraficznej niektórych badanych okazów. Badania Carra z 2020 r. wykazały zmienność u tyranozaura, lecz nie można jej było podzielić na odrębne kategorie. Ponadto wspomniany autorzy przetestowali zmienność masywności kości udowej dla 112 gatunków żyjących ptaków i 4 nieptasich teropodów. Uzyskane wyniki pokazały, że zmienność tej cechy u ''T. rex'' nie jest wcale wyjątkowa i nie świadczy o podziale na odrębne gatunki.		Praca Paula i współpracowników została też skrytykowana przez Carra i in. (2022). Zauważyli oni m.in., że proponowane przez Paula i in. cechy diagnistyczne pokrywają się między gatunkami, niektórych czaszek nie sposób zidentyfikować na podstawie zaproponowanej diagnozy, diagnoza oparta na cechach zębów jest problematyczna, a ponadto nie ustalono pozycji stratygraficznej niektórych badanych okazów. Badania Carra z 2020 r. wykazały zmienność u tyranozaura, lecz nie można jej było podzielić na odrębne kategorie. Ponadto wspomniany autorzy przetestowali zmienność masywności kości udowej dla 112 gatunków żyjących ptaków i 4 nieptasich teropodów. Uzyskane wyniki pokazały, że zmienność tej cechy u ''T. rex'' nie jest wcale wyjątkowa i nie świadczy o podziale na odrębne gatunki.
		+
		+	Paul bronił swoich wniosków w kolejnej pracy. Wskazywał, że poszczególne gatunki, oprócz wymienionych poprzednio cech, miały się różnić kształtem guzów na kości zaoczodołowej. U ''T. imperator'' był on niski i długi, u ''T. rex'' - krótszy i wyższy, w kształcie dysku, a u ''T. regina'' - krótki, niski i płaski (Paul, 2025).

	===''T. mcraeensis''===		===''T. mcraeensis''===

← poprzednia wersja		Wersja z 11:19, 9 lip 2025
Linia 534:		Linia 534:

	Mitchell, J.S., Roopnarine, P.D. & Angielczyk, K.D. (2012) "Late Cretaceous restructuring of terrestrial communities facilitated the end-Cretaceous mass extinction in North America" Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(46), 18857-18861. [[doi:10.1073/pnas.1202196109]]		Mitchell, J.S., Roopnarine, P.D. & Angielczyk, K.D. (2012) "Late Cretaceous restructuring of terrestrial communities facilitated the end-Cretaceous mass extinction in North America" Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(46), 18857-18861. [[doi:10.1073/pnas.1202196109]]
		+
		+	Mitchell, J.L., Barbi, M., McKellar, R.C., Vliveti, M. & Coulson, I.M. (2025). "In situ analysis of vascular structures in fractured Tyrannosaurus rex rib." Scientific Reports 15, 20327 [[doi:10.1038/s41598-025-06981-z]]

	Molnar, R.E. (1990) "Variation in theory and in theropods" [w:] Carpenter, K. & Currie, P.J. (red.) "Dinosaur Systematics: Approaches and Perspectives" wyd. Cambridge University, New York, 71-80.		Molnar, R.E. (1990) "Variation in theory and in theropods" [w:] Carpenter, K. & Currie, P.J. (red.) "Dinosaur Systematics: Approaches and Perspectives" wyd. Cambridge University, New York, 71-80.

← poprzednia wersja		Wersja z 11:17, 9 lip 2025
Linia 134:		Linia 134:

	Z tą interpretacją nie zgadzają się Rothschild i in. (2022). Według autorów badania patologie żuchwy u okazu FMNH PR2081 wykazują oznaki gojenia, które wskazują na to, że między ich powstaniem a śmiercią osobnika minął co najmniej rok czasu. Nie zauważyli również śladów typowych dla infekcji. Infekcja pasożytem rzadko kiedy dotykała kości. Naukowcy sądzą, że urazy mogły być spowodowane ugryzieniami przez inne tyranozaury, chodź sami wskazują, że wymagają one dalszych badań.		Z tą interpretacją nie zgadzają się Rothschild i in. (2022). Według autorów badania patologie żuchwy u okazu FMNH PR2081 wykazują oznaki gojenia, które wskazują na to, że między ich powstaniem a śmiercią osobnika minął co najmniej rok czasu. Nie zauważyli również śladów typowych dla infekcji. Infekcja pasożytem rzadko kiedy dotykała kości. Naukowcy sądzą, że urazy mogły być spowodowane ugryzieniami przez inne tyranozaury, chodź sami wskazują, że wymagają one dalszych badań.
		+
		+	Liczne patologie wykazuje też niezwykle masywny osobnik RSKM P2523.8. Stwierdzono u niego urazy czaszki, ogona i żeber. Jedno z nich nosi ślady dwóch złamań, z czego jedno nie zostało do końca wyleczone. Co ciekawe, badanie owego żebra m.in. przy użyciu mikrotomografii komputerowej ujawniły obecność struktur przypominających naczynia krwionośne (Mitchell i in., 2025).

	===Populacja===		===Populacja===

@@ Linia 96: / Linia 96: @@
 ===Łapy===
-Tyranozaur miał krótkie, silnie umięśnione przednie kończyny. Mięsień dwugłowy ramienia był w stanie wytrzymać około 200 kg, Przedramię miało dość ograniczony zakres ruchów. Staw barkowy i łokciowy umożliwiały wykonywanie na ruchów pod kątem 40 i 45 stopni, gdy u ''[[Allosaurus]]'' wartość wyniosła 65 i 62 stopnie (Carpenter i Smith, 2001). Zobacz więcej: [[Tyrannosauroidea#Kończyny przednie]].
+Tyranozaur miał krótkie, silnie umięśnione przednie kończyny. Mięsień dwugłowy ramienia był w stanie unieść około 200 kg, Przedramię miało dość ograniczony zakres ruchów. Staw barkowy i łokciowy umożliwiały wykonywanie ruchów pod kątem 40 i 45 stopni, gdy u ''[[Allosaurus]]'' wartość ta wyniosła 65 i 62 stopnie (Carpenter i Smith, 2001). Zobacz więcej: [[Tyrannosauroidea#Kończyny przednie]].
 ===Rozwój osobniczy===

← poprzednia wersja		Wersja z 13:44, 23 sty 2025
Linia 583:		Linia 583:

	Yun, C.-G. (2017). "Testing the hypotheses of the origin of ''Tyrannosaurus rex'': imigrant species, or native species? The Journal of Paleontological Sciences: JPS.C.2017.01 [https://www.aaps-journal.org/pdf/JPS.C.2017.01.pdf].		Yun, C.-G. (2017). "Testing the hypotheses of the origin of ''Tyrannosaurus rex'': imigrant species, or native species? The Journal of Paleontological Sciences: JPS.C.2017.01 [https://www.aaps-journal.org/pdf/JPS.C.2017.01.pdf].
		+
		+	Zheng, W., Jin, X., Xie, J., & Du, T. (2024). "The first deep-snouted tyrannosaur from Upper Cretaceous Ganzhou City of southeastern China". Scientific Reports. 14 (1). [[doi:10.1038/s41598-024-66278-5.]]

	Inne:		Inne: