Tyrannotitan: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Dinozaury.com
Skocz do: nawigacja, szukaj
m
 
(Nie pokazano 7 wersji utworzonych przez 3 użytkowników)
Linia 1: Linia 1:
−
Do rozbudowania m.in. o Canale i in. (2014) i sprawdzenia (np. dokładny wiek)
+
{{DISPLAYTITLE:''Tyrannotitan''}}
−
 
+
{{Opis
−
{{DISPLAYTITLE:''Tytannotitan''}}
+
|Autor                 = [[Sebastian Oziemski]], [[Maciej Ziegler]]
−
<small>
+
|Korekta                = [[Marcin Szermański]], [[Dawid Mazurek]], [[Karol Sabath]], [[Tomasz Sokołowski]], [[Paweł Konarzewski]]
−
{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
+
|nazwa                  = ''Tyrannotitan'' (tyranotytan)
−
| Autor:
+
|długość                = 12 m <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes. wyd. Princeton University Press. </ref>
−
| Korekta:
+
|wysokość              = ok. 3,6 m (w biodrach) <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
−
|-
+
|masa                  = 7 t <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
−
| [[Sebastian Oziemski]]
+
|dieta                  = mięsożerny
−
[[Maciej Ziegler]]
+
|miejsce                = [[Argentyna]] - Chubut  
−
 
+
<small>([[formacja]] [[Cerro Barcino]] - ogniwo Cerro Castaño)</small>
−
|[[Dawid Mazurek]]
+
|czas                  = {{Występowanie|110.8|101.6}}
−
 
+
ok. 110,8-101,6 [[Ma]] <ref>Maniel, I. J., Almeida, R., Kimbrough, D. L., de la Puente, G. S., Garrido, A. C., Bellardini, F., & Mahoney, J. B. (2026). "Albian zircon U-Pb crystallization ages from tuff beds in the Candeleros and Huincul formations, Neuquén Basin, Argentina". Gondwana Research. [[doi:10.1016/j.gr.2026.06.020]]</ref><br>
−
[[Marcin Szermański]]
+
<small>[[wczesna kreda]] ([[alb]])</small>
−
 
+
|systematyka            =
−
[[Karol Sabath]]
+
[[Dinosauria]]
−
 
 
−
[[Tomasz Sokołowski]]
 
−
|}
 
−
</small>
 
−
 
 
−
----
 
−
 
 
−
{| class="wikitable" style="text-align:left" align="left"
 
−
! colspan=2 | ''Tyrannotitan'' (tyranotytan)
 
−
|-
 
−
! '''Długość''':
 
−
| 11,5-13 m
 
−
 
 
−
|-
 
−
! '''Masa''':
 
−
| ok. 6 t
 
−
 
 
−
|-
 
−
! '''[[Lokacje|Miejsce występowania]]''':
 
−
| [[Argentyna]] - Chubut
 
−
 
 
−
<small>([[formacja]] [[Cerro Barcino]], ogniwo Cerro Castaño)</small>
 
−
|-
 
−
! '''[[Czas|Czas występowania]]'''
 
−
| 121-112 [[Ma]]
 
−
 
 
−
<small>[[wczesna kreda]] ([[apt]])</small>
 
−
|-
 
−
! '''Systematyka'''
 
−
| [[Dinosauria]]
 
  
 
[[Saurischia]]
 
[[Saurischia]]
  
−
[[Theropoda]]
+
[[Theropoda]]  
  
−
[[Tetanurae]]
+
[[Tetanurae]]  
  
−
[[Avetheropoda]]
+
[[Carnosauria]]
  
−
[[Allosauroidea]]
+
[[Allosauroidea]]  
  
−
[[Carcharodontosauridae]]
+
[[Carcharodontosauridae]]  
  
−
?[[Carcharodontosaurinae]]
+
[[Carcharodontosaurinae]]  
−
 
 
−
?? [[Giganotosaurinae]] (= Giganotosaurini)
 
−
|-
 
−
| colspan=2 |[[Plik:Dinosaurios_los_gigantes_argentinos_.jpg|400px|]]
 
−
<small>Zrekonstruowany szkielet tyranotytana. Źródło: [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d4/Dinosaurios_los_gigantes_argentinos_.jpg]</small>
 
−
|}
 
  
 +
[[Giganotosaurini]]
 +
|grafika                = Tyrannotitan chubutensis.png
 +
|podpis                = Rekonstrukcja przyżyciowa tyranotytana. Autor: Connor Ashbridge [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tyrannotitan_chubutensis.png]
 +
|PorównanieGrupa        =
 +
|PorównanieDługość      =
 +
|mapa                  =
 +
}}
 
==Wstęp==
 
==Wstęp==
−
''Tyrannotitan'' to [[rodzaj]] bardzo dużego i prawdopodobnie najstarszego (Canale i in., [[2014]]) karcharodontozauryda. ''Tyrannotitan chubutensis'' został opisany w [[2005]] roku przez [[Fernando Novas|Fernando E. Novas]]a i jego współpracowników. Skamieniałości tego [[teropod]]a odkryto 28 km na północny-wschód od Paso de Indios w prowincji Chubut, w Argentynie. Datuje je się na czas od 125 do 112 mln lat temu.
+
''Tyrannotitan'' to [[rodzaj]] przedstawiciela [[Carcharodontosauridae]] żyjącego na terenach dzisiejszej Ameryki Południowej (Argentyna). ''Tyrannotitan chubutensis'' został opisany w [[2005]] roku przez [[Fernando Novas|Fernando E. Novas]]a i jego współpracowników. Skamieniałości tego [[teropod]]a odkryto 28 km na północny-wschód od Paso de Indios w prowincji Chubut, w Argentynie.
  
 
==Materiał kopalny==
 
==Materiał kopalny==
−
[[Holotyp]] oznaczony numerem MPEF-PV 1156 obejmuje niekompletne kości zębowe, zęby, liczne kręgi grzbietowe (3-8 i 11-14), kręg ogonowy, żebra, łuki hemalne, niekompletną kość łopatkowo-kruczą, ramienną, łokciową, fragmenty kości biodrowych i łonowych, kości kulszowe, kość udową, kości strzałkowe oraz II kość śródstopia.
+
[[Plik:Tyrannotitan skull reconstruction.png|thumb|Rekonstrukcja czaszki ''Tyrannotitan''. Na biało zostały zaznaczone odnalezione kości. Autor: Eotyrannu5 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tyrannotitan_skull_reconstruction.png]]]
 +
[[Holotyp]] oznaczony numerem katalogowym MPEF-PV 1156 obejmuje niekompletne kości zębowe, 2 zęby, liczne kręgi grzbietowe (2-7 i ?8-?11, ?14), ?pierwszy kręg krzyżowy, kręg ogonowy, żebra, łuki hemalne, fragmenty [[gastralia|gastaliów]], niekompletną kość łopatkowo-kruczą, ramienną, promieniowe, niekompletne kości: biodrowa, łonowe i kulszowe, kości udowe, kość strzałkową oraz II kość śródstopia (Canale i in., 2015).
  
−
[[Paratyp]] (o oznaczeniu MPEF-PV 1157) obejmuje kości jarzmowe, kość zębową, zęby, pierwszy kręg szczytowy ([[atlas|dźwigacz]]), kręg szyjny, 3 kręgi grzbietowe, 5 trzonów kręgów krzyżowych, żebra, kręgi ogonowe, prawą kość udową, niekompletną II kość śródstopia oraz kilka paliczków w tym pazur ze stopy. [[Paratyp]] jest większy o ok. 7% od [[holotyp]]u.
+
[[Paratyp]] (o oznaczeniu MPEF-PV 1157) obejmuje kość jarzmową, kwadratowo-jarzmową, kość zębową, zęby, pierwszy kręg szczytowy ([[atlas|dźwigacz]]), kręg szyjny, 7 kręgów grzbietowych (1, 4, 6-8, 12-14), 2 kręgi krzyżowe, dwa żebra, kręg ogonowy, łuk hemalny, prawą kość udową, niekompletną II kość śródstopia oraz kilka paliczków (II-2, II-3, IV-2, IV-3) w tym pazur ze stopy (Canale i in., 2015). [[Paratyp]] jest większy o ok. 7% od [[holotyp]]u.
  
−
==Pozycja systematyczna i budowa==
+
Materiał przypisany (MPEF-PV 10821) to 19 zębów (Canale i in., 2015).
−
Mimo, iż odkryto sporo skamieniałości tego [[teropod]]a, to wiemy o nim bardzo mało - brakuje np. czaszki. Niepewna pozostaje pozycja wewnątrz [[Carcharodontosauridae]] (zob. artykuły o [[Tetanurae]] i [[Carnosauria]]), ale np. Canale i in. ([[2014]]) uważają go za [[takson siostrzany]] względem ''[[Mapusaurus]]'' i ''[[Giganotosaurus]]'' w obrębie Giganotosaurini.  
 
  
−
Od innych karcharodontozaurydów różni się budową zębów, żuchwy i kręgów grzbietowych.  
+
==Budowa i systematyka==
 +
[[Plik:Tyrannotitan chubutensis, Museo Egidio Feruglio.jpg|thumb|Zrekonstruowany szkielet ''Tyrannotitan''. Fot. Jl FilpoC [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tyrannotitan_chubutensis,_Museo_Egidio_Feruglio.jpg]]]
 +
''Tyrannotitan'' był dużym przedstawicielem [[klad]]u [[Carcharodontosauridae]]. Miał on dość wydłużoną czaszkę z licznymi, dłutowatymi zębami. Na kości zębowej zachowało się 15 zębodołów. Pierwszy z nich miał niemal okrągły kształt, a pozostałe miały wydłużony, eliptyczny kształt. W okolicach kości jarzmowej znajdował się duży otwór pneumatyczny. Kręgi szyjne i grzbietowe miały wysokie wyrostki kolczyste. Wyjątkową cechą ''Tyrannotitan'' był brak otworów pneumatycznych w trzonie pierwszego kręgu krzyżowego. U żadnego znanego teropoda nie opisano przerwy pneumatycznej w trzonach kręgów. Łopatka i kość krucza były ze sobą zrośnięte i znacznie lepiej rozwinięte niż u ''[[Giganotosaurus]]''. Kość udowa u okazu paratypowego mierzyła 1,4 m długości (Canale i in., 2015).
 +
 
 +
Wiele analiz filogenetycznych (np. Canale i in., 2015; 2022; Cau, 2024) wskazuje, że ''Tyrannotitan'' jest przedstawicielem grupy Giganotosaurini.
  
 
==Etymologia==
 
==Etymologia==
−
Nazwa tego mięsożernego dinozaura ''Tyrannotitan chubutensis'' oznacza "olbrzymi tyran z Chubut" (''tyrannus'' - tyran; ''titan''), prowincji Argentyny, gdzie odnaleziono jego skamieniałe szczątki.
+
Nazwa [[rodzaj]]owa ''Tyrannotitan'' nawiązuje do dużych rozmiarów teropoda i oznacza "olbrzymi tyran". Epitet gatunkowy ''chubutensis'' odnosi prowincji Chubut w Argentynie, gdzie odnaleziono jego skamieniałe szczątki.
  
 
==Spis gatunków==
 
==Spis gatunków==
 
{| class="wikitable"
 
{| class="wikitable"
−
! ''Tyrannotitan''
+
|{{V| ''Tyrannotitan''}}
−
| {{Kpt|[[Fernando Novas|Novas]]}}, {{Kpt|[[Silvina de Valais|de Valais]]}}, {{Kpt|[[Pat Vickers-Rich|Vickers-Rich]]}} i {{Kpt|[[Tom Rich|Rich]]}}, [[2005]]
+
| {{Kpt|[[Fernando Novas|Novas]]}}, {{Kpt|[[Silvina de Valais|de Valais]]}}, {{Kpt|[[Patricia Vickers-Rich|Vickers-Rich]]}} i {{Kpt|[[Tom Rich|Rich]]}}, [[2005]]
 
|-
 
|-
−
! ''T. chubutensis''
+
|{{V| ''T. chubutensis''}}
−
| {{Kpt|Novas, de Valais, Vickers-Rich}} i {{Kpt|Rich}}, 2005
+
| {{Kpt|[[Novas]], de Valais, Vickers-Rich}} i {{Kpt|Rich}}, [[2005]]
 
|}
 
|}
  
 
==Bibliografia==
 
==Bibliografia==
 
<small>
 
<small>
−
Canale, J.I., Novas, F.E. & Pol, D. (2014) Osteology and phylogenetic relationships of Tyrannotitan chubutensis Novas, de Valais, Vickers-Rich and Rich, 2005 (Theropoda: Carcharodontosauridae) from the Lower Cretaceous of Patagonia, Argentina.Historical Biology (advance online publication) [[doi:10.1080/08912963.2013.861830]]
+
Canale, J. I., Apesteguía, S., Gallina, P. A., Mitchell, J., Smith, N. D., Cullen, T. M., Shinya, A., Haluza, A., Gianechini, F. A., & Makovicky, P. J. (2022). "New giant carnivorous dinosaur reveals convergent evolutionary trends in theropod arm reduction". Current Biology. (2022). "New giant carnivorous dinosaur reveals convergent evolutionary trends in theropod arm reduction". Current Biology [[doi:10.1016/j.cub.2022.05.057]]
 +
 
 +
Canale, J. I., Novas, F. E. & Pol, D. (2015). "Osteology and phylogenetic relationships of ''Tyrannotitan chubutensis'' Novas, de Valais, Vickers-Rich and Rich, 2005 (Theropoda: Carcharodontosauridae) from the Lower Cretaceous of Patagonia, Argentina" Historical Biology [[doi:10.1080/08912963.2013.861830]]
 +
 
 +
Carrano, M.T., Benson, R.B.J. & Sampson, S.D. (2012) "The phylogeny of Tetanurae (Dinosauria: Theropoda)" Journal of Systematic Palaeontology, 10(2), 211-300. [[doi:10.1080/14772019.2011.630927]]
 +
 
 +
Cau, A. (2024). "A Unified Framework for Predatory Dinosaur Macroevolution". Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 63 (1). [[doi:10.4435/BSPI.2024.08]]
 +
 
 +
Mortimer, online [https://theropoddatabase.com/Carnosauria.htm#Tyrannotitanchubutensis]
  
−
Novas, F.E., de Valais, S., Vickers-Rich, P. & Rich, T. (2005) "A large Cretaceous theropod from Patagonia, Argentina, and the evolution of carcharodontosaurids" Naturwissenschaften, 92(5), 226-230
+
Novas, F. E., de Valais, S., Vickers-Rich, P., & Rich, T. (2005). "A large Cretaceous theropod from Patagonia, Argentina, and the evolution of carcharodontosaurids" Naturwissenschaften, 92(5), 226-230 [https://www.researchgate.net/publication/7901883_A_large_Cretaceous_theropod_from_Patagonia_Argentina_and_the_evolution_of_carcharodontosaurids]
  
−
Paul, G.S. (2010) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" wyd. Princeton University
+
<references/></small>
−
(górna granica wymiarów)
 
−
</small>
 
  
 
[[Kategoria:Dinosauria]]
 
[[Kategoria:Dinosauria]]
Linia 110: Linia 91:
 
[[Kategoria:Mezozoik]]
 
[[Kategoria:Mezozoik]]
 
[[Kategoria:Kreda]]
 
[[Kategoria:Kreda]]
−
[[Kategoria:Apt]]
+
[[Kategoria:Alb]]

Aktualna wersja na dzień 01:00, 16 sie 2026

Autor: Sebastian Oziemski, Maciej Ziegler
Korekta: Marcin Szermański, Dawid Mazurek, Karol Sabath, Tomasz Sokołowski, Paweł Konarzewski

Tyrannotitan (tyranotytan)
Długość 12 m [1]
Wysokość ok. 3,6 m (w biodrach) [1]
Masa 7 t [1]
Dieta mięsożerny
Miejsce Argentyna - Chubut

(formacja Cerro Barcino - ogniwo Cerro Castaño)

Czas
252 201,4 143,1
66

ok. 110,8-101,6 Ma [2]
wczesna kreda (alb)

Systematyka Dinosauria

Saurischia

Theropoda

Tetanurae

Carnosauria

Allosauroidea

Carcharodontosauridae

Carcharodontosaurinae

Giganotosaurini

Tyrannotitan chubutensis.png
Rekonstrukcja przyżyciowa tyranotytana. Autor: Connor Ashbridge [3]

Wstęp

Tyrannotitan to rodzaj przedstawiciela Carcharodontosauridae żyjącego na terenach dzisiejszej Ameryki Południowej (Argentyna). Tyrannotitan chubutensis został opisany w 2005 roku przez Fernando E. Novasa i jego współpracowników. Skamieniałości tego teropoda odkryto 28 km na północny-wschód od Paso de Indios w prowincji Chubut, w Argentynie.

Materiał kopalny

Rekonstrukcja czaszki Tyrannotitan. Na biało zostały zaznaczone odnalezione kości. Autor: Eotyrannu5 [1]

Holotyp oznaczony numerem katalogowym MPEF-PV 1156 obejmuje niekompletne kości zębowe, 2 zęby, liczne kręgi grzbietowe (2-7 i ?8-?11, ?14), ?pierwszy kręg krzyżowy, kręg ogonowy, żebra, łuki hemalne, fragmenty gastaliów, niekompletną kość łopatkowo-kruczą, ramienną, promieniowe, niekompletne kości: biodrowa, łonowe i kulszowe, kości udowe, kość strzałkową oraz II kość śródstopia (Canale i in., 2015).

Paratyp (o oznaczeniu MPEF-PV 1157) obejmuje kość jarzmową, kwadratowo-jarzmową, kość zębową, zęby, pierwszy kręg szczytowy (dźwigacz), kręg szyjny, 7 kręgów grzbietowych (1, 4, 6-8, 12-14), 2 kręgi krzyżowe, dwa żebra, kręg ogonowy, łuk hemalny, prawą kość udową, niekompletną II kość śródstopia oraz kilka paliczków (II-2, II-3, IV-2, IV-3) w tym pazur ze stopy (Canale i in., 2015). Paratyp jest większy o ok. 7% od holotypu.

Materiał przypisany (MPEF-PV 10821) to 19 zębów (Canale i in., 2015).

Budowa i systematyka

Plik:Tyrannotitan chubutensis, Museo Egidio Feruglio.jpg
Zrekonstruowany szkielet Tyrannotitan. Fot. Jl FilpoC [2]

Tyrannotitan był dużym przedstawicielem kladu Carcharodontosauridae. Miał on dość wydłużoną czaszkę z licznymi, dłutowatymi zębami. Na kości zębowej zachowało się 15 zębodołów. Pierwszy z nich miał niemal okrągły kształt, a pozostałe miały wydłużony, eliptyczny kształt. W okolicach kości jarzmowej znajdował się duży otwór pneumatyczny. Kręgi szyjne i grzbietowe miały wysokie wyrostki kolczyste. Wyjątkową cechą Tyrannotitan był brak otworów pneumatycznych w trzonie pierwszego kręgu krzyżowego. U żadnego znanego teropoda nie opisano przerwy pneumatycznej w trzonach kręgów. Łopatka i kość krucza były ze sobą zrośnięte i znacznie lepiej rozwinięte niż u Giganotosaurus. Kość udowa u okazu paratypowego mierzyła 1,4 m długości (Canale i in., 2015).

Wiele analiz filogenetycznych (np. Canale i in., 2015; 2022; Cau, 2024) wskazuje, że Tyrannotitan jest przedstawicielem grupy Giganotosaurini.

Etymologia

Nazwa rodzajowa Tyrannotitan nawiązuje do dużych rozmiarów teropoda i oznacza "olbrzymi tyran". Epitet gatunkowy chubutensis odnosi prowincji Chubut w Argentynie, gdzie odnaleziono jego skamieniałe szczątki.

Spis gatunków

Tyrannotitan Novas, de Valais, Vickers-Rich i Rich, 2005
T. chubutensis Novas, de Valais, Vickers-Rich i Rich, 2005

Bibliografia

Canale, J. I., Apesteguía, S., Gallina, P. A., Mitchell, J., Smith, N. D., Cullen, T. M., Shinya, A., Haluza, A., Gianechini, F. A., & Makovicky, P. J. (2022). "New giant carnivorous dinosaur reveals convergent evolutionary trends in theropod arm reduction". Current Biology. (2022). "New giant carnivorous dinosaur reveals convergent evolutionary trends in theropod arm reduction". Current Biology doi:10.1016/j.cub.2022.05.057

Canale, J. I., Novas, F. E. & Pol, D. (2015). "Osteology and phylogenetic relationships of Tyrannotitan chubutensis Novas, de Valais, Vickers-Rich and Rich, 2005 (Theropoda: Carcharodontosauridae) from the Lower Cretaceous of Patagonia, Argentina" Historical Biology doi:10.1080/08912963.2013.861830

Carrano, M.T., Benson, R.B.J. & Sampson, S.D. (2012) "The phylogeny of Tetanurae (Dinosauria: Theropoda)" Journal of Systematic Palaeontology, 10(2), 211-300. doi:10.1080/14772019.2011.630927

Cau, A. (2024). "A Unified Framework for Predatory Dinosaur Macroevolution". Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 63 (1). doi:10.4435/BSPI.2024.08

Mortimer, online [4]

Novas, F. E., de Valais, S., Vickers-Rich, P., & Rich, T. (2005). "A large Cretaceous theropod from Patagonia, Argentina, and the evolution of carcharodontosaurids" Naturwissenschaften, 92(5), 226-230 [5]

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes. wyd. Princeton University Press.
  2. ↑ Maniel, I. J., Almeida, R., Kimbrough, D. L., de la Puente, G. S., Garrido, A. C., Bellardini, F., & Mahoney, J. B. (2026). "Albian zircon U-Pb crystallization ages from tuff beds in the Candeleros and Huincul formations, Neuquén Basin, Argentina". Gondwana Research. doi:10.1016/j.gr.2026.06.020
Źródło: „https://www.encyklopedia.dinozaury.com/index.php?title=Tyrannotitan&oldid=38479”