Tyrannotitan: Różnice pomiędzy wersjami
m |
m |
||
| (Nie pokazano 2 wersji utworzonych przez jednego użytkownika) | |||
| Linia 5: | Linia 5: | ||
|nazwa = ''Tyrannotitan'' (tyranotytan) | |nazwa = ''Tyrannotitan'' (tyranotytan) | ||
|długość = 12 m <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes. wyd. Princeton University Press. </ref> | |długość = 12 m <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes. wyd. Princeton University Press. </ref> | ||
| − | |wysokość = | + | |wysokość = ok. 3,6 m (w biodrach) <ref name="Molina-Larramendi"></ref> |
|masa = 7 t <ref name="Molina-Larramendi"></ref> | |masa = 7 t <ref name="Molina-Larramendi"></ref> | ||
|dieta = mięsożerny | |dieta = mięsożerny | ||
|miejsce = [[Argentyna]] - Chubut | |miejsce = [[Argentyna]] - Chubut | ||
| − | <small>([[formacja]] Cerro Barcino - ogniwo Cerro Castaño)</small> | + | <small>([[formacja]] [[Cerro Barcino]] - ogniwo Cerro Castaño)</small> |
| − | |czas = {{Występowanie| | + | |czas = {{Występowanie|110.8|101.6}} |
| − | + | ok. 110,8-101,6 [[Ma]] <ref>Maniel, I. J., Almeida, R., Kimbrough, D. L., de la Puente, G. S., Garrido, A. C., Bellardini, F., & Mahoney, J. B. (2026). "Albian zircon U-Pb crystallization ages from tuff beds in the Candeleros and Huincul formations, Neuquén Basin, Argentina". Gondwana Research. [[doi:10.1016/j.gr.2026.06.020]]</ref><br> | |
| − | <small>[[wczesna kreda]] ([[alb]] | + | <small>[[wczesna kreda]] ([[alb]])</small> |
|systematyka = | |systematyka = | ||
[[Dinosauria]] | [[Dinosauria]] | ||
| Linia 30: | Linia 30: | ||
[[Carcharodontosaurinae]] | [[Carcharodontosaurinae]] | ||
| − | + | [[Giganotosaurini]] | |
| − | |grafika = | + | |grafika = Tyrannotitan chubutensis.png |
| − | |podpis = | + | |podpis = Rekonstrukcja przyżyciowa tyranotytana. Autor: Connor Ashbridge [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tyrannotitan_chubutensis.png] |
| − | |||
| − | |||
|PorównanieGrupa = | |PorównanieGrupa = | ||
|PorównanieDługość = | |PorównanieDługość = | ||
| Linia 40: | Linia 38: | ||
}} | }} | ||
==Wstęp== | ==Wstęp== | ||
| − | ''Tyrannotitan'' to [[rodzaj]] | + | ''Tyrannotitan'' to [[rodzaj]] przedstawiciela [[Carcharodontosauridae]] żyjącego na terenach dzisiejszej Ameryki Południowej (Argentyna). ''Tyrannotitan chubutensis'' został opisany w [[2005]] roku przez [[Fernando Novas|Fernando E. Novas]]a i jego współpracowników. Skamieniałości tego [[teropod]]a odkryto 28 km na północny-wschód od Paso de Indios w prowincji Chubut, w Argentynie. |
==Materiał kopalny== | ==Materiał kopalny== | ||
| − | [[Holotyp]] oznaczony numerem MPEF-PV 1156 obejmuje niekompletne kości zębowe, 2 zęby, liczne kręgi grzbietowe (2-7 i ?8-?11, ?14), ?pierwszy kręg krzyżowy, kręg ogonowy, żebra, łuki hemalne, fragmenty [[gastralia|gastaliów]], niekompletną kość łopatkowo-kruczą, ramienną, promieniowe, niekompletne kości: biodrowa, łonowe i kulszowe, kości udowe, kość strzałkową oraz II kość śródstopia (Canale i in., | + | [[Plik:Tyrannotitan skull reconstruction.png|thumb|Rekonstrukcja czaszki ''Tyrannotitan''. Na biało zostały zaznaczone odnalezione kości. Autor: Eotyrannu5 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tyrannotitan_skull_reconstruction.png]]] |
| + | [[Holotyp]] oznaczony numerem katalogowym MPEF-PV 1156 obejmuje niekompletne kości zębowe, 2 zęby, liczne kręgi grzbietowe (2-7 i ?8-?11, ?14), ?pierwszy kręg krzyżowy, kręg ogonowy, żebra, łuki hemalne, fragmenty [[gastralia|gastaliów]], niekompletną kość łopatkowo-kruczą, ramienną, promieniowe, niekompletne kości: biodrowa, łonowe i kulszowe, kości udowe, kość strzałkową oraz II kość śródstopia (Canale i in., 2015). | ||
| − | [[Paratyp]] (o oznaczeniu MPEF-PV 1157) obejmuje kość jarzmową, kwadratowo-jarzmową, kość zębową, zęby, pierwszy kręg szczytowy ([[atlas|dźwigacz]]), kręg szyjny, 7 kręgów grzbietowych (1, 4, 6-8, 12-14), 2 kręgi krzyżowe, dwa żebra, kręg ogonowy, łuk hemalny, prawą kość udową, niekompletną II kość śródstopia oraz kilka paliczków (II-2, II-3, IV-2, IV-3) w tym pazur ze stopy (Canale i in., | + | [[Paratyp]] (o oznaczeniu MPEF-PV 1157) obejmuje kość jarzmową, kwadratowo-jarzmową, kość zębową, zęby, pierwszy kręg szczytowy ([[atlas|dźwigacz]]), kręg szyjny, 7 kręgów grzbietowych (1, 4, 6-8, 12-14), 2 kręgi krzyżowe, dwa żebra, kręg ogonowy, łuk hemalny, prawą kość udową, niekompletną II kość śródstopia oraz kilka paliczków (II-2, II-3, IV-2, IV-3) w tym pazur ze stopy (Canale i in., 2015). [[Paratyp]] jest większy o ok. 7% od [[holotyp]]u. |
| − | Materiał przypisany to | + | Materiał przypisany (MPEF-PV 10821) to 19 zębów (Canale i in., 2015). |
| − | ==Budowa== | + | ==Budowa i systematyka== |
| − | ''Tyrannotitan'' był dużym przedstawicielem | + | [[Plik:Tyrannotitan chubutensis, Museo Egidio Feruglio.jpg|thumb|Zrekonstruowany szkielet ''Tyrannotitan''. Fot. Jl FilpoC [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tyrannotitan_chubutensis,_Museo_Egidio_Feruglio.jpg]]] |
| + | ''Tyrannotitan'' był dużym przedstawicielem [[klad]]u [[Carcharodontosauridae]]. Miał on dość wydłużoną czaszkę z licznymi, dłutowatymi zębami. Na kości zębowej zachowało się 15 zębodołów. Pierwszy z nich miał niemal okrągły kształt, a pozostałe miały wydłużony, eliptyczny kształt. W okolicach kości jarzmowej znajdował się duży otwór pneumatyczny. Kręgi szyjne i grzbietowe miały wysokie wyrostki kolczyste. Wyjątkową cechą ''Tyrannotitan'' był brak otworów pneumatycznych w trzonie pierwszego kręgu krzyżowego. U żadnego znanego teropoda nie opisano przerwy pneumatycznej w trzonach kręgów. Łopatka i kość krucza były ze sobą zrośnięte i znacznie lepiej rozwinięte niż u ''[[Giganotosaurus]]''. Kość udowa u okazu paratypowego mierzyła 1,4 m długości (Canale i in., 2015). | ||
| − | + | Wiele analiz filogenetycznych (np. Canale i in., 2015; 2022; Cau, 2024) wskazuje, że ''Tyrannotitan'' jest przedstawicielem grupy Giganotosaurini. | |
| − | |||
==Etymologia== | ==Etymologia== | ||
| Linia 60: | Linia 59: | ||
==Spis gatunków== | ==Spis gatunków== | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
| − | + | |{{V| ''Tyrannotitan''}} | |
| {{Kpt|[[Fernando Novas|Novas]]}}, {{Kpt|[[Silvina de Valais|de Valais]]}}, {{Kpt|[[Patricia Vickers-Rich|Vickers-Rich]]}} i {{Kpt|[[Tom Rich|Rich]]}}, [[2005]] | | {{Kpt|[[Fernando Novas|Novas]]}}, {{Kpt|[[Silvina de Valais|de Valais]]}}, {{Kpt|[[Patricia Vickers-Rich|Vickers-Rich]]}} i {{Kpt|[[Tom Rich|Rich]]}}, [[2005]] | ||
|- | |- | ||
| − | + | |{{V| ''T. chubutensis''}} | |
| − | | {{Kpt|Novas, de Valais, Vickers-Rich}} i {{Kpt|Rich}}, 2005 | + | | {{Kpt|[[Novas]], de Valais, Vickers-Rich}} i {{Kpt|Rich}}, [[2005]] |
|} | |} | ||
==Bibliografia== | ==Bibliografia== | ||
<small> | <small> | ||
| − | Canale, J.I., Apesteguía, S., Gallina, P.A., Mitchell, J., Smith, N.D., Cullen, T.M., Shinya, A., Haluza, A., Gianechini, F.A., Makovicky, P.J. (2022). "New giant carnivorous dinosaur reveals convergent evolutionary trends in theropod arm reduction". Current Biology [[doi:10.1016/j.cub.2022.05.057]] | + | Canale, J. I., Apesteguía, S., Gallina, P. A., Mitchell, J., Smith, N. D., Cullen, T. M., Shinya, A., Haluza, A., Gianechini, F. A., & Makovicky, P. J. (2022). "New giant carnivorous dinosaur reveals convergent evolutionary trends in theropod arm reduction". Current Biology. (2022). "New giant carnivorous dinosaur reveals convergent evolutionary trends in theropod arm reduction". Current Biology [[doi:10.1016/j.cub.2022.05.057]] |
| − | Canale, J.I., Novas, F.E. & Pol, D. ( | + | Canale, J. I., Novas, F. E. & Pol, D. (2015). "Osteology and phylogenetic relationships of ''Tyrannotitan chubutensis'' Novas, de Valais, Vickers-Rich and Rich, 2005 (Theropoda: Carcharodontosauridae) from the Lower Cretaceous of Patagonia, Argentina" Historical Biology [[doi:10.1080/08912963.2013.861830]] |
Carrano, M.T., Benson, R.B.J. & Sampson, S.D. (2012) "The phylogeny of Tetanurae (Dinosauria: Theropoda)" Journal of Systematic Palaeontology, 10(2), 211-300. [[doi:10.1080/14772019.2011.630927]] | Carrano, M.T., Benson, R.B.J. & Sampson, S.D. (2012) "The phylogeny of Tetanurae (Dinosauria: Theropoda)" Journal of Systematic Palaeontology, 10(2), 211-300. [[doi:10.1080/14772019.2011.630927]] | ||
| + | |||
| + | Cau, A. (2024). "A Unified Framework for Predatory Dinosaur Macroevolution". Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 63 (1). [[doi:10.4435/BSPI.2024.08]] | ||
Mortimer, online [https://theropoddatabase.com/Carnosauria.htm#Tyrannotitanchubutensis] | Mortimer, online [https://theropoddatabase.com/Carnosauria.htm#Tyrannotitanchubutensis] | ||
| − | Novas, F.E., de Valais, S., Vickers-Rich, P. & Rich, T. (2005) "A large Cretaceous theropod from Patagonia, Argentina, and the evolution of carcharodontosaurids" Naturwissenschaften, 92(5), 226-230 [https://www.researchgate.net/publication/7901883_A_large_Cretaceous_theropod_from_Patagonia_Argentina_and_the_evolution_of_carcharodontosaurids] | + | Novas, F. E., de Valais, S., Vickers-Rich, P., & Rich, T. (2005). "A large Cretaceous theropod from Patagonia, Argentina, and the evolution of carcharodontosaurids" Naturwissenschaften, 92(5), 226-230 [https://www.researchgate.net/publication/7901883_A_large_Cretaceous_theropod_from_Patagonia_Argentina_and_the_evolution_of_carcharodontosaurids] |
<references/></small> | <references/></small> | ||
Aktualna wersja na dzień 01:00, 16 sie 2026
| Autor: | Sebastian Oziemski, Maciej Ziegler |
| Korekta: | Marcin Szermański, Dawid Mazurek, Karol Sabath, Tomasz Sokołowski, Paweł Konarzewski |
| Tyrannotitan (tyranotytan) | |
|---|---|
| Długość | 12 m [1] |
| Wysokość | ok. 3,6 m (w biodrach) [1] |
| Masa | 7 t [1] |
| Dieta | mięsożerny |
| Miejsce | Argentyna - Chubut
(formacja Cerro Barcino - ogniwo Cerro Castaño) |
| Czas |
ok. 110,8-101,6 Ma [2] |
| Systematyka | Dinosauria |
 Rekonstrukcja przyżyciowa tyranotytana. Autor: Connor Ashbridge [3] | |
Wstęp
Tyrannotitan to rodzaj przedstawiciela Carcharodontosauridae żyjącego na terenach dzisiejszej Ameryki Południowej (Argentyna). Tyrannotitan chubutensis został opisany w 2005 roku przez Fernando E. Novasa i jego współpracowników. Skamieniałości tego teropoda odkryto 28 km na północny-wschód od Paso de Indios w prowincji Chubut, w Argentynie.
Materiał kopalny
Holotyp oznaczony numerem katalogowym MPEF-PV 1156 obejmuje niekompletne kości zębowe, 2 zęby, liczne kręgi grzbietowe (2-7 i ?8-?11, ?14), ?pierwszy kręg krzyżowy, kręg ogonowy, żebra, łuki hemalne, fragmenty gastaliów, niekompletną kość łopatkowo-kruczą, ramienną, promieniowe, niekompletne kości: biodrowa, łonowe i kulszowe, kości udowe, kość strzałkową oraz II kość śródstopia (Canale i in., 2015).
Paratyp (o oznaczeniu MPEF-PV 1157) obejmuje kość jarzmową, kwadratowo-jarzmową, kość zębową, zęby, pierwszy kręg szczytowy (dźwigacz), kręg szyjny, 7 kręgów grzbietowych (1, 4, 6-8, 12-14), 2 kręgi krzyżowe, dwa żebra, kręg ogonowy, łuk hemalny, prawą kość udową, niekompletną II kość śródstopia oraz kilka paliczków (II-2, II-3, IV-2, IV-3) w tym pazur ze stopy (Canale i in., 2015). Paratyp jest większy o ok. 7% od holotypu.
Materiał przypisany (MPEF-PV 10821) to 19 zębów (Canale i in., 2015).
Budowa i systematyka
Tyrannotitan był dużym przedstawicielem kladu Carcharodontosauridae. Miał on dość wydłużoną czaszkę z licznymi, dłutowatymi zębami. Na kości zębowej zachowało się 15 zębodołów. Pierwszy z nich miał niemal okrągły kształt, a pozostałe miały wydłużony, eliptyczny kształt. W okolicach kości jarzmowej znajdował się duży otwór pneumatyczny. Kręgi szyjne i grzbietowe miały wysokie wyrostki kolczyste. Wyjątkową cechą Tyrannotitan był brak otworów pneumatycznych w trzonie pierwszego kręgu krzyżowego. U żadnego znanego teropoda nie opisano przerwy pneumatycznej w trzonach kręgów. Łopatka i kość krucza były ze sobą zrośnięte i znacznie lepiej rozwinięte niż u Giganotosaurus. Kość udowa u okazu paratypowego mierzyła 1,4 m długości (Canale i in., 2015).
Wiele analiz filogenetycznych (np. Canale i in., 2015; 2022; Cau, 2024) wskazuje, że Tyrannotitan jest przedstawicielem grupy Giganotosaurini.
Etymologia
Nazwa rodzajowa Tyrannotitan nawiązuje do dużych rozmiarów teropoda i oznacza "olbrzymi tyran". Epitet gatunkowy chubutensis odnosi prowincji Chubut w Argentynie, gdzie odnaleziono jego skamieniałe szczątki.
Spis gatunków
| Tyrannotitan | Novas, de Valais, Vickers-Rich i Rich, 2005 |
| T. chubutensis | Novas, de Valais, Vickers-Rich i Rich, 2005 |
Bibliografia
Canale, J. I., Apesteguía, S., Gallina, P. A., Mitchell, J., Smith, N. D., Cullen, T. M., Shinya, A., Haluza, A., Gianechini, F. A., & Makovicky, P. J. (2022). "New giant carnivorous dinosaur reveals convergent evolutionary trends in theropod arm reduction". Current Biology. (2022). "New giant carnivorous dinosaur reveals convergent evolutionary trends in theropod arm reduction". Current Biology doi:10.1016/j.cub.2022.05.057
Canale, J. I., Novas, F. E. & Pol, D. (2015). "Osteology and phylogenetic relationships of Tyrannotitan chubutensis Novas, de Valais, Vickers-Rich and Rich, 2005 (Theropoda: Carcharodontosauridae) from the Lower Cretaceous of Patagonia, Argentina" Historical Biology doi:10.1080/08912963.2013.861830
Carrano, M.T., Benson, R.B.J. & Sampson, S.D. (2012) "The phylogeny of Tetanurae (Dinosauria: Theropoda)" Journal of Systematic Palaeontology, 10(2), 211-300. doi:10.1080/14772019.2011.630927
Cau, A. (2024). "A Unified Framework for Predatory Dinosaur Macroevolution". Bollettino della Società Paleontologica Italiana. 63 (1). doi:10.4435/BSPI.2024.08
Mortimer, online [4]
Novas, F. E., de Valais, S., Vickers-Rich, P., & Rich, T. (2005). "A large Cretaceous theropod from Patagonia, Argentina, and the evolution of carcharodontosaurids" Naturwissenschaften, 92(5), 226-230 [5]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes. wyd. Princeton University Press.
- ↑ Maniel, I. J., Almeida, R., Kimbrough, D. L., de la Puente, G. S., Garrido, A. C., Bellardini, F., & Mahoney, J. B. (2026). "Albian zircon U-Pb crystallization ages from tuff beds in the Candeleros and Huincul formations, Neuquén Basin, Argentina". Gondwana Research. doi:10.1016/j.gr.2026.06.020
![[3]](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tyrannotitan_chubutensis.png){kind=link}
![[1]](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tyrannotitan_skull_reconstruction.png){kind=link}
![[2]](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tyrannotitan_chubutensis,_Museo_Egidio_Feruglio.jpg){kind=link}